Tìm hiểu diễn đàn khu vực ASEAN (ASEAN regional forum)

I. Sự hình thành và phát triển của ARF Tiền đề của ARF bắt nguồn từ những nền móng sau: Thứ nhất, có thể nói ý tưởng khởi đầu cho việc thành lập ARF bắt đầu từ cuộc họp cấp cao ASEAN IV tại Singapore vào tháng 1 năm 1992, khi đó Thủ Tướng Singapore Goh Chok Tong đề cập đến hợp tác an ninh thông qua đối thoại với các nước ngoài khu vực. Thứ hai, tại cuộc họp được tổ chức lần đầu tiên giữa các quan chức cấp cao ASEAN và các nước thành viên đối thoại với ASEAN (ASEAN – PMC) tại Singapore vào tháng 5 năm 1993 đã nêu rõ việc mở rộng cơ chế PMC để bàn về an ninh. Thứ ba, tại cuộc họp ASEAN PMC vào tháng 7 năm 1993: 18 nước thành viên thống nhất sẽ tổ chức một cuộc họp riêng của tất cả các ngoại trưởng tham dự ASEAN và Hội nghị sau Hội nghị

Nhóm 11: CT35H

Diễn đàn khu vực ASEAN – ARF (ASEAN Regional Forum)

Mở Đầu

Từ sau khi chiến tranh lạnh kết thúc, đứng trước rất nhiều nguy cơ truyền thống và phi truyền thống, các nhà lãnh đạo của các quốc gia trong khu vực Châu Á Thái Bình Dương đã có sự thay đổi lớn trong tư duy an ninh An ninh toàn diện và an ninh hợp tác dần chiếm ưu thế trong quá trình định hình chính sách an ninh trong khu vực “ASEAN tích cực nêu ra các sáng kiến an ninh một phần nhằm tìm kiếm vai trò an ninh mới của mình sau Chiến tranh lạnh mặt khác để cho phương Tây thấy rằng sự cố kết của họ sẽ buộc phương Tây phải quan tâm đến” 1 Kết quả cuối cùng là sự ra đời của một số cơ chế đa phương, và Diễn đàn hợp tác an ninh Thái Bình Dương (ARF) là một trong cơ chế đa phương duy nhất chuyên trách về an ninh trong khu vực

1 ARF và vai trò của ASEAN trong diễn đàn, Luận Thùy Dương

I Sự hình thành và phát triển của ARF

Tiền đề của ARF bắt nguồn từ những nền móng sau:

Thứ nhất, có thể nói ý tưởng khởi đầu cho việc thành lập ARF bắt đầu từ cuộc

họp cấp cao ASEAN IV tại Singapore vào tháng 1 năm 1992, khi đó Thủ Tướng Singapore Goh Chok Tong đề cập đến hợp tác an ninh thông qua đối thoại với các nước ngoài khu vực

Thứ hai, tại cuộc họp được tổ chức lần đầu tiên giữa các quan chức cấp cao

ASEAN và các nước thành viên đối thoại với ASEAN (ASEAN – PMC) tại Singapore vào tháng 5 năm 1993 đã nêu rõ việc mở rộng cơ chế PMC để bàn

về an ninh

Thứ ba, tại cuộc họp ASEAN PMC vào tháng 7 năm 1993: 18 nước thành

viên thống nhất sẽ tổ chức một cuộc họp riêng của tất cả các ngoại trưởng tham dự ASEAN và Hội nghị sau Hội nghị Ngoại trưởng PMC Cuộc họp này

sẽ được gọi là ARF đầu tiên sẽ diễn ra ở Bangkok vào tháng 7 năm 1994 Như vậy, có thể nói Hội nghị thành lập ARF là do các nước ASEAN đưa ra

và cơ cấu của ARF được sử dụng theo cơ cấu của ASEAN – PMC Các Ngoại trưởng ASEAN đã tuyên bố “ARF có thể trở thành Diễn đàn tham khảo ý kiến có hiệu quả ở khu vực châu Á- Thái Bình Dương để thúc đẩy đối thoại mở về hợp tác an ninh và chính trị trong khu vực”2

Sáng kiến ARF sở dĩ được các nước tham gia ASEAN – PMC dễ dàng chấp nhận vì trước hết ARF đáp ứng được lợi ích và nhu cầu của các bên liên quan.

Thứ nhất, sáng kiến thành lập ARF đã được đưa ra có sự thay đổi nhận thức

của các nước Các nước trong khu vực đều mong muốn có một diễn đàn hoặc một cơ chế để giải quyết các vấn đề thách thưc mới về an ninh trong khu vực

2 Thông báo chung của hội nghị Ngoại trưởng lần 27 (1994)

Thứ hai, sự thay đổi lập trường của Mỹ về hợp tác an ninh đa phương là một

trong những yếu tố quan trọng làm cho sáng kiến thành lập ARF trở thành hiện thực Trong thời kỳ chiến tranh lạnh Mỹ luôn cho rằng không cần lập thêm cơ chế mới để xử lý vấn đề an ninh vì Mỹ đã có các liên minh an ninh song phương giữa Mỹ và các đồng minh làm chỗ dựa Nhưng sau khi Clinton lên cầm quyền thì chính quyền Mỹ đã thay đổi cách tiếp cận vầ an ninh Mỹ thiên sang vẫn duy trì an ninh song phương nhưng vẫn tán thành việc thành lập các cơ chế đa phương Còn về phần Trung Quốc do ARF là diễn đàn có sự tham gia của hầu hết các nước Đông Á và các nước trong khu vực Châu Á Thái Binh Dương nên Trung Quốc cũng muốn tham gia để kiềm chế Mỹ và một số nước phương Tây và tìm cách phát huy vai trò ảnh hưởng của mình trong các vấn đề về an ninh của khu vực

Thứ ba, sáng kiến thành lập ARF do các nước vừa và nhỏ trong ASEAN đưa

ra nên dễ dàng được các nước trong khu vực chấp thuận Theo giáo sư Leifer

“ARF đặc biệt ở chỗ sáng kiến chính thức và trách nhiệm tổ chức diễn đàn này lại do các quốc gia vừa và nhỏ (ASEAN) đảm nhận chứ không phải các nước lớn”.3 Hơn nữa, ARF đã thu hút sự aun tâm của tất cả các nước lớn trong khu vực như trung Quốc, Nhật Bản, Nga và Mỹ, đây chính là thành công của ARF, là một trong những nguyên nhân dẫn đến sự ủng hộ của các nước trong và ngoài khu vực Do vậy việc sáng kiến thành lập ARF có tính khả thi cao và phù hợp với lợi ích của mỗi thành viên

II Mục tiêu và tiến trình hoạt động của ARF

1 Mục tiêu

3 Leifer, Michael Leifer, the ASEAN Regional Forum, the International Institute for

Strategic Studies.

Ta có thể nói, đề nghị thành lập ARF là sáng kiến của các nước ASEAN Nguyên tắc hoạt động hiện nay của ARF dựa trên nguyên tắc hoạt động của ASEAN trong đó bao gồm cả nguyên tắc nhất trí

Mục tiêu của ARF đã được ghi rõ trong tuyên bố đầu tiên của chủ tịch ARF tại cuộc họp năm 1994 gồm hai mục tiêu sau:

Thứ nhất, thúc đấy đối thoại và tham khảo các ý kiến tích cực về an ninh và

chính trị mà các bên cùng quan tâm

Thứ hai, đóng góp tích cực vào các cố gắng xây dựng lòng tin và ngoại giao

phòng ngừa trong khu cực Châu Á Thái Bình Dương

2 Tiến trình hoạt động

Theo Bản khái niệm về ARF được đưa ra năm 1995, các nước thành viên ARF

đã nhất trí về 3 giai đoạn phát triển của ARF là:

- Giai đoạn 1: tiến hành các biện pháp xây dựng lòng tin (CBM);

- Giai đoạn 2: thực hiện ngoại giao phòng ngừa (PD);

- Giai đoạn 3: giải quyết các xung đột

Hiện nay theo đánh giá của một số nước thì ARF đang ở giai đoạn thứ nhất tức là đang tiến hành các biện pháp xây dựng lòng tin (CBM) giữa các thành viên Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng ARF đã thực hiện xong giai đoạn thứ nhất và đã đến lúc ARF bước vào giai đoạn thứ hai – tiến hành bước ngoại giao phòng ngừa (PD) Như vậy, có thể thấy hiện ARF đang trong quá trình giao thoa giữa giai đoạn 1 và giai đoạn 2 và khó khăn lớn là sự lựa chọn nên tiếp tục tập trung vào CBM hay bước sang PD Mỹ và các phương Tây muốn nhanh chóng chuyển sang giai đoạn 2, trong khi Trung Quốc và các nước ASEAN muốn tiếp tục củng cố giai đoạn 1

ARF hoạt động ở hai cấp độ, cấp độ thứ nhất gọi là Kênh 1 để tiến hành

xây dựng lòng tin, ở cấp độ này gồm các cuộc họp chính thức và không chính thức ở cấp Ngoại trưởng các nước thành viên Tại các phiên họp này, Ngoại

trưởng các nước thành viên trình bày về những vấn đề bức xúc trong khu vực, ngoài ra để tăng cường quan hệ cá nhân giữa các Ngoại trưởng họ còn tham gia các hoạt động khác như chơi golf, hát karaoke, mô hình hoạt động này có thể được xem như việc đưa “Phương cách ASEAN” vào hoạt động của ARF Theo đó, các nước cho rằng bước đầu tiên cần phải tiến hành xây dựng lòng tin ở mọi cấp độ, điều đó sẽ giúp cho các nước dễ dàng thảo luận và giải

quyết các vấn đề một cách hiệu quả Cấp độ thứ hai, hay gọi là Kênh II tiến

hành ngoại giao phòng ngừa, ARF đã tổ chức một số hội thảo về PD để trao đổi khái niệm, nguyên tắc chỉ đạo, phạm vi thực hiện và các biện pháp cụ thể

và tài trợ cho các cuộc họp ở cấp chuyên gia, học giả để thỏa luận một cách không chính thức các đề mục cụ thể trong chương trình nghị sự tiếp theo của ARF

3 Thành viên

Cuộc họp đầu tiên có sự tham gia của Ngoại trưởng 18 nước: Brunei, Australia, Canada, Trung Quốc, Chủ tịch Liên minh Châu Âu, Indonesia, Nhật Bản, Lào, Malaysia, New Zealand, Papua New Guinea, Philippines, Hàn Quốc, Nga, Singapore, Thái Lan, Mỹ và Việt Nam

Sau đó đã mở rộng các thành viên khác như: Campuchia (1995), Ấn Độ và Miến Điện (1996), Mông Cổ (1999), Bắc Triều Tiên (2000), Bangladesh, Srilanka

Hiện nay, ARF đã quy tụ được 27 nước - gần như tất cả những nước quan trọng trong khu vực Châu Á Thái Bình Dương

4 Sự vận hành

Cũng như đặc điểm của nhiều cơ chế khác trong khu vực, ARF cũng có những đặc điểm như là một cơ chế mở, đa tầng nấc và tiệm tiến Sự vận hành của ARF như sau:

Diễn đàn ở cấp chính phủ: Các cuộc họp ARF được tổ chức hàng năm ở cấp ngoại trưởng Ngay từ khi mới thành lập các nước thành viên đã nhất trí là cuộc họp ARF sẽ được tổ chức ở cấp ngoại trưởng và diễn ra vào tháng 7 hoặc tháng 8 hàng năm Các cuộc họp này sẽ diễn ra trùng hợp với thời gian diễn ra cuộc họp ngoại trưởng ASEAN và ASEAN – PMC Chủ tịch của ARF luân phiên hàng năm cũng là chủ tịch của ASEAN, tức ngoại trưởng của nước chủ nhà đứng ra tổ chức Hội nghị ngoại trưởng ASEAN ARF còn được hỗ trợ bởi các cuộc họp quan chức cấp cao của ARF (ARF – SOM) tổ chức vào tháng 5 hàng năm Văn bản chính thức của ARF là tuyên bố của chủ tịch ARF được đưa ra sau cuộc họp Chương trình nghị sự bàn về hầu hết các vấn đề an ninh trong khu vực, những vấn đề chuyên biệt tiến hành thảo luận theo nhóm, kết quả được xây dựng trên nguyên tắc trao đổi quan điểm, lập trường và nguyên tắc đồng thuận

III Ảnh hưởng của ARF tới an ninh khu vực

Trong gần 20 năm tồn tại và phát triển, mặc dù những gì đã đạt được của diễn đàn ARF không được như sự mong đợi của các nước khi thành lập nhưng diễn đàn này cũng đã gặt hái được nhiều thành tựu đáng kể, trên một mặt nào

đó, góp phần duy trì hoà bình, an ninh và hợp tác trong khu vực" Cụ thể là: Tính hiệu quả của ARF với tư cách là một cầu nối cho các cuộc đối thoại và

tư vấn song phương cũng như đa phương cùng với việc thiết lập những quy tắc đối thoại và hợp tác, ra quyết định dựa trên sự đồng thuận, không can thiệp lẫn nhau, sự tiến bộ không ngừng và phát triển với tốc độ cân đối, hợp

lý cho mọi thành viên;

Thứ nhất, sự sẵn sàng giữa các bên tham dự ARF nhằm thảo luận hàng loạt

các vấn đề an ninh trong một cơ chế đa phương;

Thứ hai, sự tin tưởng lẫn nhau được xây dựng dần qua các hoạt động hợp tác;

Thứ ba, tạo lập và duy trì đối thoại và tư vấn về các vấn đề an ninh và chính

trị;

Thứ tư, minh bạch được thực hiện thông qua những biện pháp của ARF như

trao đổi thông tin liên quan đến chính sách quốc phòng và việc xuất bản các báo cáo của chính phủ về quốc phòng; và

Thứ năm, một mạng lưới được triển khai giữa các quan chức quân đội, quốc

phòng và an ninh quốc gia của các bên tham gia ARF

Từ trước khi ARF ra đời đã có rất nhiều sáng kiến của các nước được đưa ra

về một mô hình hợp tác an ninh đa phương Nhưng bên cạnh đó cũng tồn tại không ít những ý kiến phản bác những đề nghị như vậy Không giống như khu vực châu Âu, khu vực châu Á-Thái Bình Dương đa dạng và phức tạp hơn nên khó có thể dập khuôn theo mô hình OSCE Về mặt địa lý, dân số, khu vực châu Á-Thái Bình Dương rộng lớn hơn khu vực châu Âu gấp nhiều lần Khu vực này cũng đa dạng hơn về các mặt chủng tộc, văn hóa, tôn giáo, trình

độ phát triển kinh tế và hệ thống chính trị Đồng thời ở đây vẫn tồn tại nhiều điểm nóng về tranh chấp biên giới, lãnh thổ giữa các quốc gia khu vực mà vẫn chưa được giải quyết Bên cạnh đó, việc không có mối đe dọa hay kẻ thù chung rõ ràng khiến cho việc tập hợp an ninh chính trị tại khu vực châu Á-Thái bình dương gặp khó khăn Song cơ bản nhất là 2 quốc gia có vai trò quan trọng đối với an ninh khu vực là Mỹ và Nhật Bản lại phản đối quyết định này Qua đó, chúng ta có thể thấy sự ra đời của ARF đã là một bước tiến mới trong nhận thức cũng như hành động hợp tác an ninh khu vực Sự kiện này có tác động mạnh mẽ lên kế hoạch và suy nghĩ của từng nước trong khu vực, phần nào đóng vai trò tích cực trong việc kiềm chế các hoạt động xung đột cũng như tăng cường sự hợp tác trong khu vực

1 Kiềm chế giữa các nước lớn

Các nhà hoạch định chính sách của Mỹ có thiên hướng dựa vào các sắp xếp

an ninh song phương hơn là đa phương để bảo vệ an ninh khu vực và duy trì lợi ích của Mỹ Mỹ cho rằng không cần phải lập thêm các thiết chế mới và có thể sử dụng các thiết chế hiện có như APEC để bàn thêm về các vấn đề khác ngoài vấn đề kinh tế Còn phía Nhật Bản không tán thành hợp tác an ninh đa phương vì hai lý do chủ yếu Thứ nhất, phần đông người Nhật vẫn coi hợp tác

an ninh Mỹ Nhật là trụ cột trong chính sách an ninh của mình và họ muốn tiếp tục duy trì hiệp ước này Thứ hai là Nhật cho rằng để thành lập diễn đàn an ninh đa phương thì trước hết phải giải quyết vấn đề tranh chấp lãnh thổ giữa Liên Xô và Nhật Bản Nhưng ngược lại, chính bản hiệp ước an ninh Mỹ nhật lại làm gay gắt thêm mối quan hệ xung đột giữa Mỹ Nhật với các cường quốc đối địch trong khu vực như Nga và Trung Quốc Những thách thức đối với nền an ninh ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương liên quan nhiều đến việc tranh chấp lãnh thổ Có thể kể đến ở đây đó là tranh chấp Biển Đông giữa các nước Asean, Trung Quốc, Mỹ, Nhật, tranh chấp quần đảo Senkaku giữa Nhật

và Trung Quốc, tranh chấp quần đảo Kuril giữa Nhật và Nga Ngoài các mâu thuẫn trên, khu vực này còn chứa đựng hai điểm nóng nữa của thế giới đó là điểm nóng Đài Loan và bán đảo Triều Tiên Trong đó, vấn đề về Triều Tiên

có liên quan đến cả vũ khí hạt nhân – mối hiểm họa của toàn thế giới Giả sử như trong kịch bản xấu nhất là các mâu thuẫn kiakhông thể giải quyết ổn thỏa bằng các cuộc đàm phán hay thương lượng mà các bên buộc phải dùng đến bạo lực thì toàn bộ khu vực Châu Á – Thái Bình Dương chắc chắn sẽ trở thành một bãi chiến trường Bằng cách đưa tất cả các nước lớn trong khu vực châu Á- Thái Bình Dương như Trung Quốc, Nhật Bản, Nga, Mỹ tham gia vào ARF để thảo luận về các vấn đề an ninh thì diễn đàn đã tạo ra công cụ cân bằng và kiềm chế hành động của các nước lớn, đảm bảo hòa bình và an ninh trong khu vực

3 Tăng cường tính hợp tác giải quyết các vấn đề an ninh giữa các nước trong khu vực

Mặc dầu có những phê phán về tiến trình ARF và triển vọng của nó trong việc giải quyết các vấn đề an ninh khu vực, cần phải thấy đây là một mô hình hợp tác thích hợp với thực tế an ninh của khu vực châu á - Thái Bình Dương và nó

đã đạt được một số thành tựu nhất định trong việc xây dựng lòng tin ở khu vực Hơn nữa, cũng như bản thân ASEAN, tổ chức sáng lập và hiện giữ vai trò trung tâm của ARF, ARF không phải được tạo lập với mục đích giải quyết các vấn đề an ninh khu vực

ARF được thành lập với mục tiêu chủ yếu và trước hết là để cải thiện bầu không khí mà trong đó các nước sẽ bàn bạc và tiến tới giải quyết tranh chấp Với cách nhìn như vậy phải thừa nhận rằng ARF đã thành công đáng kể đặc biệt là trong việc lôi kéo Trung Quốc, vốn không mặn mà với chủ nghĩa đa phương, tham gia vào Diễn đàn

Tồn tại song song bên những hiệp ước an ninh song phương, ARF đóng vai trò như một hợp tác an ninh đa phương góp phần kiềm chế hành động của các nước, thúc đẩy tinh thần mang tính hợp tác cao độ trong các mâu thuẫn khu vực Điển hình là những dấu hiệu tích cực mà arf mang lại trong mối quan hệ ASEAN- Trung Quốc trong vấn đề biển Đông trong tương lai (ARF lần thứ

17 tổ chức tại Việt Nam 2010)

3 Đề cao vai trò của các nước nhỏ trong khu vực, đặc biệt là ASEAN trong mối quan hệ với các cường quốc.

Ra đời năm 1994, diễn đàn an ninh ASEAN (ARF) là một trong những nỗ lực của ASEAN trong việc tăng cường vai trò của mình trong mối quan hệ quốc

tế, mà điển hình nhất là sự thành công khi đã lôi kéo được Trung Quốc tham gia vào diễn đàn đa phương của khu vực Có thể nói ARF là biểu hiện thành

công nhất của sự điều chỉnh chính sách của ASEAN trước thực tế chiến lược mới trong thời kì sau chiến tranh lạnh và thời kì sau khi cuộc xung đột của Campuchia đi đến một giải pháp Cuộc chiến ở Campuchia chấm dứt, chất keo dính tạo nên sự cố kết chính trị của ASEAN cũng không còn, ASEAN đột nhiên như thấy mình mất đi phần nào vai trò đối với Mỹ và Trung Quốc cũng như vị trí trung tâm nó đã chiếm giữ trong suốt 13 năm xung đột ở Campuchia Sự ra đời của ARF đã nhanh chóng bù đắp và xây dựng lại một hình ảnh ASEAN năng động trên trường quốc tế

IV Đánh giá và triển vọng phát triển

Bên cạnh những điểm tích cực mà diễn đàn ARF mang lại thì bản thân ARF cũng còn những hạn chế của riêng mình Cần nhận thức được rằng nếu ARF vẫn chỉ dừng lại như ở mức độ hiện nay thì rất có thể sẽ gây thất vọng cho một số nước luôn chỉ trích tiến độ chậm chạp của ARF đặc biệt là Mỹ, Nhật, Australia, Canađa và các nước EU Ngoài ra với sự mở rộng thành viên đối thoại ARF (hiện nay lên tới 27), hiệu quả tiến trình ARF sẽ càng bị ảnh hưởng bởi vì nguyên tắc nhất trí của ASEAN cũng là nguyên tắc làm việc của ARF Tuy có những mặt tích cực nhưng nguyên tắc nhất trí áp dụng cho một Diễn đàn bao gồm 27 nước thành viên với trình độ phát triển kinh tế, hệ thống chính trị, nhận thức về an ninh v.v vô cùng khác biệt, rất có thể sẽ dẫn đến tình trạng những vấn đề an ninh thực sự gay cấn sẽ không được mang ra thảo luận, hoặc bị trì hoàn hoặc nếu được đưa ra cũng khó mà đạt được sự nhất trí giữa tất cả các nước Bởi các mối quan hệ an ninh song phương vẫn giữ vai trò rất quan trọng nếu không nói là chủ đạo trong các vấn đề khu vực, các nước sẽ không thấy nhu cầu khẩn thiết trong việc tạo dựng một cơ chế hợp tác

an ninh toàn khu vực Điều này cộng thêm với sự e ngại truyền thống của một

số nước trong khu vực đối với ngoại giao đa phương như Trung Quốc, Bắc Triều Tiên và một số nước ASEAN khác, sẽ làm giảm phần nào sự tham gia