Đương đầu với AIDS_849.pdf

Đương đầu với AIDS_849.pdf

Ăûúng ăíìu vúâi AIDS:

Nhûông ûu tiïn cuêa chñnh phuê trong möơt dõch bïơnh toađn cíìu

Nguýn baên:

CONFRONTING AIDS: PUBLIC PRIORITIES IN A GLOBAL EPIDEMIC

A WORLD BANK POLCY RESEARCH REPORT

Published for the World Bank 1997 Oxford University press Ngûúđi dõch:

Nguýîn Xuín Hiïịu Phaơm Hoađng Anh Lûúng Quang Luýơn Hiïơu ăñnh:

Nguýîn Vùn Minh

L ÚĐI TÛƠA

L ÚĐI NOÂI ĂÍÌU

L ÚĐI GIÚÂI THIÏƠU

N HOÂM CHUÝN GIA LAĐM BAÂO CAÂO

L ÚĐI CAÊM ÚN

C AÂC ẮNH NGHÔA

T OÂM TÙƯT

C HÛÚNG 1: AIDS: M ÖƠT THAÂCH THÛÂC ĂÖỊI VÚÂI CHÑNH PHUÊ

Bïơnh AIDS lađ gò vađ lan truýìn nhû thïị nađo?

AÊnh hûúêng cuêa AIDS túâi tuöíi thoơ vađ sûâc khoeê

AIDS vađ sûơ phaât triïín

Vai trođ cuêa chñnh phuê trong cöng cuöơc ặúng ăíìu vúâi AIDS

Nhûông chuíín mûơc xaô höơi vađ chñnh trõ lađm cho AIDS trúê nïn thaâch thûâc

Ăiïím laơi cuöịn saâch

Phuơ luơc 1.1 Nhûông ûúâc tñnh khaâc nhau vïì quy mö hiïơn taơi vađ tûúng lai cuêa dõch HIV/AIDS

C HÛÚNG 2: N HÛÔNG BAĐI HOƠC CHIÏỊN LÛÚƠC RUÂT RA TÛĐ ĂÙƠC ĂIÏÍM DÕCH TÏỊ HOƠC CUÊA HIV

Tyê lïơ nhiïîm múâi, tyê lïơ hiïơn nhiïîm vađ tyê lïơ tûê vong do HIV

Baên chíịt sinh hoơc cuêa viruât vađ hađnh vi caê thïí coâ aênh hûúêng túâi sûơ lan truýìn HIVÛÂng duơng vađo chñnh saâch cöng cöơng

Mûâc ăöơ vađ phín böị tònh hònh nhiïîm HIV úê caâc nûúâc ăang phaât triïín

C HÛÚNG 3: C AÂC CHIÏỊN LÛÚƠC COÂ HIÏƠU QUAÊ VAĐ CÖNG BÙÌNG PHOĐNG NGÛĐA HIV/AIDS

Gíy aênh hûúêng túâi caâc lûơa choơn cuêa caâ nhín

Núâi loêng caâc haơn chïị xaô höơi ăöịi vúâi hađnh vi an toađn

Ăùơt caâc ûu tiïn cuêa chñnh phuê trong phođng chöịng HIV

Phaên ûâng cuêa caâc quöịc gia

MUƠC LUƠC

C HÛÚNG 4: Ă ÖỊI PHOÂ VÚÂI TAÂC ĂÖƠNG CUÊA AIDS

Chùm soâc y tïị cho ngûúđi bõ AIDS

Nhûông lûơa choơn chñnh saâch y tïị khoâ khùn trong möơt dõch bïơnh AIDS nghiïm troơngAIDS vađ ăoâi ngheđo: Ai cíìn giuâp ăúô?

Chñnh phuê lađm thïị nađo ăïí ăöịi phoâ vúâi taâc ăöơng cuêa HIV/AIDS ăöịi vúâi chùm soâc y tïị vađtònh traơng ăoâi ngheđo

C HÛÚNG 5:P HÖỊI HÚƠP HAĐNH ĂÖƠNG NHÙÌM ẶÚNG ĂÍÌU VÚÂI HIV/AIDS

Chñnh phuê, caâc nhađ tađi trúơ vađ caâc töí chûâc phi chñnh phuê

Vöịn tađi trúơ song phûúng vađ ăa phûúng vađ giai ăoaơn cuêa dõch bïơnh

Ai seô lađ ngûúđi ăíìu tû vađo kiïịn thûâc vađ cöng nghïơ múâi?

Khùưc phuơc nhûông trúê ngaơi chñnh trõ ăöịi vúâi chñnh saâch AIDS hiïơu quaê

C HÛÚNG 6:C AÂC BAĐI HOƠC TÛĐ QUAÂ KHÛÂ , CAÂC CÚ HÖƠI CHO TÛÚNG LAI

Caâc bađi hoơc kinh nghiïơm tûđ hai thíơp kyê qua

Vai trođ cuêa chñnh phuê

Caâc cú höơi lađm thay ăöíi tiïịn trònh cuêa dõch bïơnh

Nhûông thaâch thûâc cho cöơng ăöìng quöịc tïị

P HUƠ LUƠC

Phuơ luơc A: Möơt söị ăaânh giaâ vïì caâc can thiïơp phođng ngûđa líy truýìn HIV úê caâc nûúâc ăang phaât

triïín

Phuơ luơc B: Möơt söị nghiïn cûâu vïì hiïơu quaê vađ chi phñ cuêa caâc can thiïơp phođng chöịng úê caâc nûúâc

ăang phaât triïín

Phuơ luơc thöịng kï

C AÂC TAĐI LIÏƠU THAM KHAÊO CHOƠN LOƠC

Nhû nhiïìu nûúâc ăang phaât triïín khaâc, HIV/AIDS khöng cođn lađ möơt hiïím hoaơ xa vúđi ăöịi vúâi Viïơt Nam mađ thûơc tïị ăang lađ möơt thaâch thûâc ngađy cađng lúân Theo söị liïơu múâi nhíịt, trong nùm 1998 cuông ăaânh díịu lađ nùm ăíìu tiïn nhiïîm HIV ăaô taâc ăöơng ăïịn tíịt caê 61 tónh vađ thađnh phöị úê Viïơt Nam Dûơ baâo ăïịn nùm 2000 seô coâ 250 000 ngûúđi úê Viïơt Nam bõ nhiïîm HIV vađ 24 000 ngûúđi seô chïịt vò AIDS.

Viïơt Nam ăaô hađnh ăöơng súâm vađ nhanh choâng trûúâc thaâch thûâc vïì HIV/AIDS Chñnh phuê Viïơt Nam ăaô thïí hiïơn cam kïịt cao ăöịi vúâi cöng cuöơc phođng chöịng AIDS, ăaô kõp thúđi ăïì ra vađ triïín khai caâc biïơn phaâp phođng chöịng trûúâc khi dõch bïơnh tiïịn triïín ăïịn mûâc hiïơn taơi Viïơt Nam khöng ăún ăöơc trong cuöơc chiïịn ăíịu cuêa mònh chöịng laơi ăaơi dõch nađy Caâc töí chûâc cuêa Liïn húơp quöịc, caâc nhađ tađi trúơ song phûúng vađ ăa phûúng, caâc töí chûâc phi chñnh phuê ăaô cöơng taâc chùơt cheô vađ höî trúơ maơnh meô caâc nöî lûơc phođng chöịng HIV/AIDS cuêa chñnh phuê Viïơt Nam.

Ngoađi höî trúơ vïì tađi chñnh cho caâc hoaơt ăöơng phođng chöịng HIV/AIDS cuêa chñnh phuê, caâc nhađ tađi trúơ cođn giuâp tiïịp cíơn nhûông kinh nghiïơm quöịc tïị vïì chñnh saâch vađ caâc biïơn phaâp can thiïơp coâ hiïơu quaê Trïn tinh thíìn ăoâ Ngín hađng Thïị giúâi taơi Viïơt Nam ăaô tađi trúơ cho viïơc dõch thuíơt vađ in íịn baâo caâo chñnh saâch múâi ăíy nhíịt cuêa möơt nhoâm chuýn

gia Ngín hađng Thïị giúâi vïì HIV/AIDS nhan ăïì: “Ăûúng ăíìu vúâi AIDS: Nhûông ûu

tiïn cuêa chñnh phuê trong möơt dõch bïơnh toađn cíìu” Viïơc dõch vađ in íịn baâo caâo nađy

lađ möơt phíìn cuêa chûúng trònh hađnh ăöơng chung cho nùm 1998 – 1999 thoaê thuíơn giûôa Uyê ban quöịc gia phođng chöịng AIDS Viïơt Nam vađ Chûúng trònh phöịi húơp cuêa Liïn húơp quöịc vïì HIV/AIDS (UNAIDS) mađ Ngín hađng Thïị giúâi lađ möơt thađnh viïn.

Ăíy lađ cuöịn saâch ăíìu tiïn ặúơc dõch ra tiïịng Viïơt ăïì cíơp ăïịn cöng taâc dûơ phođng, khùưc phuơc taâc ăöơng cuêa HIV/AIDS vađ chùm soâc ngûúđi nhiïîm HIV/AIDS vúâi caâc chiïịn lûúơc töíng thïí quöịc gia, nhûông chiïịn lûúơc can thiïơp coâ hiïơu quaê, cíìn ặúơc ûu tiïn trong tûđng thúđi kyđ diïîn biïịn cuêa dõch bïơnh vađ trong khuön khöí nguöìn lûơc hiïơn coâ Nhûông víịn ăïì nïu trong cuöịn saâch hïịt sûâc thñch húơp vúâi Viïơt Nam Vò víơy noâ thûơc sûơ cíìn thiïịt cho caâc nhađ líơp chñnh saâch, caâc töí chûâc vađ caâc caâ nhín ăang hoaơt ăöơng trong lônh vûơc phođng chöịng HIV/AIDS úê Viïơt Nam.

Chuâng töi chín troơng giúâi thiïơu cuöịn saâch nađy túâi caâc baơn ăoơc Viïơt Nam.

LÚĐI TÛƠA

PGS.TS Chung AÂ Phoâ Chuê tõch Uyê ban quöịc gia phođng chöịng AIDS

Andrew Steer Giaâm ăöịc quöịc gia Ngín hađng thïị giúâi taơi Viïơt Nam

AIDS ăaô gíy ra nhûông töín thíịt khuêng khiïịp cho con ngûúđi, khöng chó trong söị nhûông ngûúđi ăaô chïịt, mađ cođn gia ằnh vađ cöơng ăöìng cuêa hoơ Do khöng coâ phûúng caâch chûôa khoêi bïơnh coâ thïí chõu ặúơc vïì mùơt kinh tïị, töín thíịt do dõch bïơnh nađy seô cođn tùng Chñn mûúi phíìn trùm trûúđng húơp líy nhiïîm HIV xaêy ra taơi caâc nûúâc ăang phaât triïín, núi mađ nguöìn lûơc ăïí ặúng ăíìu vúâi AIDS hïịt sûâc khan hiïịm Thïị nhûng khöng phaêi khöng thïí ăaêo ngûúơc ặúơc chiïìu hûúâng diïîn biïịn cuêa dõch bïơnh nađy.

Baên baâo caâo nađy líơp luíơn rùìng ăaơi dõch HIV/AIDS trïn toađn cíìu lađ coâ thïí vûúơt qua ặúơc Caâc chñnh phuê quöịc gia coâ nhûông troơng traâch coâ möơt khöng hai trong viïơc ngùn ngûđa sûơ líy lan hún nûôa cuêa HIV vađ giaêm thiïíu taâc haơi cuêa AIDS Thïị nhûng chó riïng caâc chñnh phuê khöng thöi thò khöng thïí vûúơt qua ặúơc dõch bïơnh nađy vađ caâc chñnh phuê khöng phaêi luâc nađo cuông coâ ăuê khaê nùng ăïí lađm ặúơc nhiïơm vuơ nađy Caâc töí chûâc phi chñnh phuê vađ caâc nhoâm khaâc trong xaô höơi dín sûơ, bao göìm caê nhûông ngûúđi ăang nhiïîm HIV, ăaô ăoâng vai trođ vađ phaêi tiïịp tuơc ăoâng vai trođ söịng cođn trong viïơc hònh thađnh nïn hađnh ăöơng cuêa chñnh phuê vađ trong viïơc mang nhûông biïơn phaâp phođng ngûđa vađ chûôa trõ túâi nhûông ngûúđi dín mađ chñnh phuê khöng thïí dïî dađng tiïịp cíơn ặúơc Cöơng ăöìng quöịc tïị cuông coâ thïí lađm ặúơc nhiïìu viïơc ăïí höî trúơ caâc nûúâc vađ caâc khu vûơc ăang phaât triïín trong viïơc tađi trúơ caâc chûúng trònh ăaêm baêo phođng ngûđa vađ caêi thiïơn sûơ cöng bùìng trong viïơc tiïịp cíơn vúâi dõch vuơ chùm soâc Cöơng ăöìng quöịc tïị cuông coâ thïí höî trúơ viïơc saên xuíịt vađ quaêng baâ thöng tin trïn toađn thïị giúâi, ăíìu tû nghiïn cûâu caâc biïơn phaâp phođng ngûđa, caâc vacxin, caâc liïơu phaâp y hoơc dûơ phođng vađ ăiïìu trõ hiïơu quaê vïì chi phñ mađ coâ thïí sûê duơng ặúơc cho caâc nûúâc ăang phaât triïín.

Baên baâo caâo nađy tûơ noâ ăaô lađ möơt vñ duơ vïì nhûông lúơi ñch tiïìm tađng cuêa sûơ húơp taâc quöịc tïị ăaâp ûâng laơi naơn dõch Viïơc soaơn thaêo cuöịn saâch trïn cú súê baên baâo caâo nađy búêi nhûông nhađ nghiïn cûâu cuêa Ngín hađng Thïị giúâi ăaô tíơn duơng ặúơc nhiïìu ăoâng goâp kyô thuíơt, nhûông yâ kiïịn cöị víịn, vađ sûơ tađi trúơ cuêa Chûúng trònh höîn húơp cuêa Liïn húơp quöịc vïì HIV/ AIDS (UNAIDS) vađ Uyê ban chíu Íu Baên baâo caâo nghiïn cûâu nađy lađ möơt ăoâng goâp coâ giaâ trõ cho cuöơc thaêo luíơn quöịc tïị vïì vai trođ cuêa chñnh phuê trong viïơc ăöịi phoâ vúâi dõch AIDS taơi caâc nûúâc ăang phaât triïín Nhûông khuýịn nghõ cuêa baên baâo caâo lađ cuêa taâc giaê vađ khöng nhíịt thiïịt phaên aânh quan ăiïím líơp trûúđng cuêa caâc cú quan tûúng ûâng cuêa chuâng töi.

Thïị giúâi coâ thïí vûúơt qua HIV Vúâi thöng tin, phûúg tiïơn cíìn thiïịt, vađ sûơ höî trúơ cuêa cöơng ăöìng, caâc caâ nhín coâ thïí vađ ăang thay ăöíi hađnh vi cuêa mònh ăïí giaêm búât ruêi ro bõ

LÚĐI NOÂI ĂÍÌU

nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV Thïị nhûng, coâ möơt söị hađnh ăöơng nhíịt ắnh mađ chó chñnh phuê múâi coâ thïí ăaêm traâch ặúơc, vađ hiïơn cođn ăang thiïịu caâc cam kïịt chñnh trõ Caâi giaâ phaêi traê cho viïơc khöng ra tay hađnh ăöơng coâ thïí hïịt sûâc to lúân Caâc nhađ hoaơch ắnh chñnh saâch, nhûông ngûúđi ăaô thïí hiïơn sûơ cam kïịt cuêa mònh thöng qua lađm viïơc möơt caâch saâng taơo vúâi nhûông ngûúđi bõ taâc ăöơng nùơng nïì nhíịt búêi HIV/AIDS, coâ möơt cú höơi ăöơc nhíịt vö nhõ ăïí kiïìm chïị naơn dõch toađn cíìu vađ cûâu söịng hađng triïơu sinh maơng con ngûúđi.

Peter Piot, Töíng giaâm ăöịc chûúng trònh Höîn húơp cuêa Liïn hiïơp quöịc

vïì AIDS

Caâc nûúâc ăang phaât triïín khöng thïí coi thûúđng dõch HIV/AIDS Theo UNAIDS, khoaêng 1,5 triïơu ngûúđi ăaô chïịt vò AIDS trong nùm 1996 Möîi ngađy coâ khoaêng 8500 ngûúđi, bao göìm khoaêng 1000 treê em, bõ nhiïîm múâi Khoaêng 90% söị nhiïîm nađy xaêy ra taơi caâc nûúâc ăang phaât triïín, lađ nhûông núi mađ naơn dõch coâ khaê nùng lađm töìi tïơ thïm naơn ngheđo khöí vađ sûơ bíịt bònh ăùỉng Thïị nhûng HIV/AIDS khöng phaêi lađ víịn ăïì duy nhíịt ăođi hoêi phaêi coâ sûơ chuâ yâ cuêa chñnh phuê Ăùơc biïơt taơi caâc nûúâc ngheđo nhíịt, viïơc ặúng ăíìu vúâi AIDS coâ thïí tiïu töịn caâc nguöìn lûơc khan hiïịm coâ thïí ặúơc sûê duơng cho nhûông nhu cíìu cíịp baâch khaâc Lađm thïị nađo chñnh phuê caâc nûúâc ăang phaât triïín vađ cöơng ăöơng quöịc tïị coâ thïí xaâc ắnh ặúơc caâc ûu tiïn cöng cöơng trong viïơc ặúng ăíìu vúâi naơn dõch toađn cíìu nađy?

Cuöịn saâch nađy cung cíịp thöng tin vađ caâc phín tñch giuâp caâc nhađ hoaơch ắnh chñnh saâch, caâc chuýn gia phaât triïín, caâc chuýn gia y tïị vađ nhûông ngûúđi khaâc, lađ nhûông ngûúđi taơo dûơng sûơ ăaâp ûâng cöng cöơng ăöịi vúâi HIV/AIDS, thiïịt kïị möơt chiïịn lûúơc hiïơu quaê ặúng ăíìu vúâi naơn dõch Noâ dûơa trïn kiïịn thûâc cuêa 3 ngađnh khoa hoơc: dõch tïî hoơc HIV; nhûông nguýn tùưc y tïị cöng cöơng vïì phođng chöịng bïơnh; vađ ăùơc biïơt lađ y tïị cöng cöơng - möơt khoa hoơc tíơp trung ăaânh giaâ nhûông giaêi phaâp töịi ûu trong viïơc phín böí caâc nguöìn lûơc cöng ñt oêi.

Baên baâo caâo ặa ra chûâng cûâ thuýịt phuơc rùìng, ăöịi vúâi 2.3 tyê ngûúđi ăang söịng taơi nhûông núi trïn thïị giúâi mađ dõch bïơnh múâi úê vađo giai ăoaơn sú khai, thò möơt phaên ûâng tñch cûơc vađ súâm cuêa chñnh phuê trong viïơc khuýịn khñch hađnh vi an toađn trong söị nhûông ngûúđi dïî coâ khaê nùng bõ nhiïîm vađ lađm lan truýìn viruât nhíịt coâ tiïìm nùng ngùn chùơn nhûông ăau khöí khöng thïí taê xiïịt vađ coâ thïí cûâu söịng ặúơc hađng triïơu sinh maơng Thíơm chñ ngay caê nhûông núi mađ viruât ăaô lan truýìn röơng raôi trong toađn thïí dín cû chung, thò viïơc phođng ngûđa trong söị nhûông ngûúđi dïî coâ khaê nùng bõ nhiïîm vađ lađm lan truýìn viruât nhíịt víîn coâ thïí lađ caâch thûâc hiïơu quaê chi phñ nhíịt ăïí giaêm búât tyê lïơ nhiïîm bïơnh.

Tíịt nhiïn caâc chñnh phuê quöịc gia khöng ăún ăöơc trong cuöơc chiïịn cuêa mònh chöịng laơi bïơnh nađy Caâc nhađ tađi trúơ song phûúng vađ ăa phûúng cung cíịp sûơ laônh ăaơo vađ nguöìn tađi trúơ to lúân cho caâc chûúg trònh phođng chöịng AIDS quöịc gia, ăùơc biïơt taơi caâc nûúâc ăang phaât triïín ngheđo hún, cuông nhû cho viïơc nghiïn cûâu cú baên vïì möơt vacxin vađ möơt phûúng caâch chûôa khoêi bïơnh Caâc töí chûâc phi chñnh phuê trong nûúâc vađ quöịc tïị ăaô thûúđng höî trúơ vađ ăöi khi cuông laônh ăaơo cuöơc chiïịn chöịng laơi naơn dõch Caâc chñnh phuê coâ thïí caêi thiïơn nhiïìu hún nûôa tñnh hiïơu quaê cuêa sûơ ăaâp ûâng cuêa mònh thöng qua phöịi húơp cöng viïơc vúâi nhûông ăöịi taâc trïn.

Thïị nhûng chó coâ chñnh phuê múâi coâ sûâ mïơnh vađ phûúng tiïơn ăïí cung cíịp caâi mađ caâc nhađ kinh tïị hoơc víîn goơi lađ hađng hoaâ cöng cöơng Trong trûúđng húơp HIV/AIDS, nhûông hađng hoaâ ăoâ bao göìm caê thöng tin vïì sûơ phín böí cuêa caâc trûúđng húơp nhiïîm bïơnh vađ caâc

LÚĐI GIÚÂI THIÏƠU

hađnh vi lađm líy lan bïơnh, kiïịn thûâc vïì caâc chi phñ vađ tñnh hiïơu quaê cuêa caâc chûúng trònh phođng ngûđa vađ giaêm nheơ taâc haơi Tûúng tûơ, caâc chñnh phuê coâ möơt traâch nhiïơm coâ möơt khöng hai trong viïơc giaêm búât caâc aênh hûúêng ngoaơi vi tiïu cûơc cuêa caâc hađnh vi ruêi ro, thöng qua khuýịn khñch hađnh vi an toađn hún trong söị nhûông ngûúđi dïî coâ khaê nùng truýìn viruât sang ngûúđi khaâc nhíịt.

Mùơc duđ lađ nhûông chñnh saâch saâng suöịt, thïị nhûng nhûông chñnh saâch trïn coâ thïí víịp phaêi khoâ khùn vïì mùơt chñnh trõ Thíơt víơy, do sûơ lan truýìn cuêa HIV liïn quan túâi caâc hađnh vi riïng tû mađ nhiïìu ngûúđi lïn aân – coâ nhiïìu baơn tònh vađ tiïm chñch ma tuyâ - nhûông chñnh phuê nađo cöị gùưng giaêm búât nhûông hoaơt ăöơng nađy coâ thïí khiïịn cho dín chuâng cuêa mònh nghô rùìng hoơ thao tuâng nhûông hađnh vi phi ăaơo ặâc Caâc chñnh phuê phaêi lađm roô rùìng caâch töịt nhíịt baêo vïơ moơi ngûúđi khoêi HIV lađ giuâp nhûông ngûúđi tham gia vađ caâc hađnh

vi ruêi ro traânh bõ nhiïîm bïơnh.

Do nguöìn lûơc khan hiïịm, ngûúđi ta phaêi cín nhùưc caâch nađo lađ töịt nhíịt ăïí phín böí caâc nguöìn lûơc Híơu quaê cuêa nhûông quýịt ắnh nađy ăöịi vúâi tûđng caâ nhín coâ thïí hïịt sûâc to lúân Vađ coâ nhûông víịn ăïì nan giaêi ăau ăúân Taơi caâc nûúâc mađ HIV ăaô lan ra röơng raôi, dõch bïơnh seô lađm tùng nhanh choâng nhu cíìu ăöịi vúâi chùm soâc y tïị vađ ýu cíìu höî trúơ ăoâi ngheđo Caâc chñnh phuê cuêa nhûông nûúâc ngheđo ăöịi mùơt vúâi möơt thaâch thûâc phaêi ăaâp ûâng laơi nhûông nhu cíìu múâi cuêa nhûông ngûúđi ngheđo bõ mùưc AIDS trong khi ăoâ laơi khöng ặúơc sao nhaông caâc nhu cíìu cuêa nhûông ngûúđi ngheđo mùưc caâc bïơnh tíơt khaâc vađ nhûông nguýn nhín ngheđo ăoâi khaâc Ruât kinh nghiïơm cuêa caâc nûúâc ăaô phaêi ăöịi mùơt vúâi víịn ăïì nan giaêi nađy, baên baâo caâo gúơi ra nhûông ăaâp ûâng vûđa coâ tñnh nhín baên laơi vûđa coâ tñnh khaê thi.

Ăûúng ăíìu vúâi AIDS: Nhûông ûu tiïn cuêa chñnh phuê trong möơt dõch bïơnh toađn cíìu lađ cuöịn saâch thûâ saâu trong möơt loaơt caâc Baâo caâo Nghiïn cûâu Chñnh

saâch ặúơc thiïịt kïị nhùìm ặa caâc kïịt quaê phaât hiïơn cuêa cöng trònh nghiïn cûâu cuêa Ngín hađng Thïị giúâi vïì möơt víịn ăïì phaât triïín then chöịt ăïịn vúâi ăöng ăaêo ăöơc giaê Ăíy lađ möơt saên phíím cuêa ăöơi nguô chuýn gia cuêa Ngín hađng Thïị giúâi; caâc ăaânh giaâ trong baâo caâo khöng nhíịt thiïịt phaên aânh quan ăiïím cuêa caâc giaâm ăöịc hay caâc chñnh phuê mađ hoơ ăaơi diïơn.

Joseph E Stiglitz Phoâ chuê tõch cao cíịp vađ Chuýn viïn kinh tïị trûúêng Kinh tïị hoơc phaât triïín Ngín hađng thïị giúâi

Nhoâm chuýn gia lađm baâo caâo

Taâc giaê chñnh cuêa baâo caâo nađy lađ Martha Ainsworth vađ Mead Over Nina Brooks vađ Samantha Forusz viïịt nhiïìu khung minh hoơa, soaơn caâc phuơ luơc thöịng kï vađ cung cíịp höî trúơ nghiïn cûâu Kathleen Mantila cung cíịp höî trúơ nghiïn cûâu böí sung Deon Filmer cung cíịp tû liïơu cho khung minh hoơa 3.3 vađ caâc kïịt quaê khaâc dûơa trïn söị liïơu Ăiïìu tra Nhín khííu hoơc vađ Y tïị Tim Brown vađ Werasit Sittirai viïịt khung minh hoơa 3.11 Eduard Bos soaơn thaêo caâc dûơ baâo cho khung minh hoơa 6.1 Julia Dayton vađ Michael Merson soaơn thaêo phuơ luơc; A Lawrence MacDonald biïn tíơp baên baâo caâo Baên baâo caâo ặúơc soaơn thaêo dûúâi sûơ chó ăaơo cuêa Lyn Squire vađ Joseph Stiglitz.

Nhoâm saên xuíịt-biïn tíơp baâo caâo lađm viïơc dûúâi sûơ chó ăaơo cuêa Deirdre T Rufino, vúâi sûơ trúơ giuâp thïm cuêa Paola Brezny, Joyce Gates, Audrey Heiligman, Brenda Mejia vađ Anthony Pordes Jeffrey Lecksell soaơn thaêo caâc baên ăöì trong caâc Chûúng 1 vađ 2 Grace O Evans höî trúơ trong viïơc soaơn thaêo baên thaêo, vúâi sûơ ăoâng goâp cuêa Thomas Hastings vađ Jim Shafer Joanne Fleming cuông ăoâng goâp höî trúơ thû kyâ.

Baâo caâo nađy nhíơn ặúơc sûơ húơp taâc chùơt cheô, ăaânh giaâ kyô thuíơt vađ tađi trúơ cuêa Chûúng trònh HIV/AIDS cuêa Uyê ban chíu Íu (EC) vađ cuêa Chûúng trònh Höîn húơp cuêa Liïn hiïơp quöịc vïì HIV/AIDS (UNAIDS) Chuâng töi xin bađy toê sûơ trín troơng vađ lođng biïịt ún ăùơc biïơt túâi caâc Tiïịn sô Lieve Fransen cuêa EC vađ Stefano Bertozzi cuêa UNAIDS vò ăaô coâ nhûông ăoâng goâp caâ nhín xuíịt sùưc trong viïơc baêo trúơ caâc höơi thaêo vađ caâc cuöơc hoơp ăaânh giaâ, giaâm saât quaên lyâ caâc nghiïn cûâu phuơ trúơ vađ rađ soaât dûơ thaêo baâo caâo.

Chuâng töi xin bađy toê sûơ biïịt ún túâi Chûúng trònh HIV/AIDS cuêa Uyê ban chíu Íu ăaô baêo trúơ híìu hïịt caâc baâo caâo phuơ trúơ vađ möơt höơi thaêo vúâi caâc taâc giaê taơi Limelette, Bó, thaâng Saâu 1996 Nhûông nhíơn xeât cuêa caâc thađnh viïn dûơ caâc höơi thaêo hïịt sûâc hûôu ñch: Tony Barnette, David Bloom, Marijke Bontinck, Jean-Claude Deheneffe, Domique Dellicour, Deon Filmer, Michel Garenne, Paul Gertner, Dick Hebbema, King Holmes, Roberto Iunes, Joseâ Antonio Izazola, Wattana Janjareon, Emmanuel Mimenez, Tony Klouda, Tieâkoura Koneâ, Sukontha Kongsin, Michael Kremer, Ajay Mahal, Allechi M’bet, Rekha Menon, Anne Mills, Martina Morris, Phare Mujinja, Amadon Noumbissi, I O Orubuloye, Nocholas Prescott, Pamela Rao, Innocent Seali, Zmarak Shalizi, Donald Shapard, Lyn Squire, John Stover, Paula Tibandebage, Inge Van Den Bussche, Peter Way, Marc Wheeler, Alan Whiteside, vađ Debrework Zewdie Möơt baên danh saâch ăíìy ăuê nhûông baâo caâo phuơ trúơ ặúơc cung cíịp taơi phíìn cuöịi cuêa baâo caâo nađy.

Chuâng töi xin biïịt ún nhûông ăoâng goâp kyô thuíơt quan troơng cuêa nhûông chuýn gia UNAIDS sau: Bai Bagasao, Michel Carael, Renu Chahil-Graf, Suzanne Cherney, Mark Connolly, Sally Cowal, Isabelle de Vincenzi, Joseâ Esparza, Purnima Mane, Peggy McEvoy, Rob Moodie, Joseph Perriens, Peter Piot, Joseph Saba, Bernhard Schwarlander, Werasit Sittitrai, vađ caâc Cöị víịn Chûúng trònh Quöịc gia lađ nhûông ngûúđi ăaô ăaâp ûâng laơi cuöơc ăiïìu tra nïu taơi Chûúng 3 Chuâng töi cuông xin biïịt ún UNAIDS ăaô baêo trúơ cuöơc hoơp ăaânh giaâ vïì baên thaêo hoađn chónh ăíìu tiïn cuêa baâo caâo nađy taơi Geveva, vađ caâc nhađ hoaơch ắnh chñnh saâch quöịc gia lađ nhûông ngûúđi ăaô cung cíịp nhûông nhíơn xeât síu röơng vađo luâc bíịy giúđ nhû: Akan Akanov, (Ka-dùưc-xtan), Papa Fall (Sï-nï-gan), Mary Muduuli (U-gan-ăa); vađ Jaime Sepulveda (Mï-hi-cö).

Ngoađi nhûông ngûúđi ặúơc nïu tïn úê trïn ra, nhiïìu ngûúđi khaâc bïn ngoađi hay bïn trong Ngín hađng Thïị giúâi cuông ăaô cung cíịp nhûông ăoâng goâp hay nhûông nhíơn xeât quyâ baâu nhû: Peter Aggleton, Sevgi Aral, Natalie Beâchu, Seth Berkeley, Dorothy Blake, John Bongaarts,

LÚĐI CAÊM ÚN

Kenneth Bridbord, Denis Broun, Tim Brown, Richard Bumgarner, Tony Burton, Anne Buvế, Julia Dayton, David de Ferranti, Jacquelin Dubow, Richard Feachem, Steven Forsythe, Mark Gersovtz, Ronald Gray, Jacque du Guerny, Salim Habayeb, Jeffrey Ham- mer, David Heymann, Philip Harvey, Richard Hayes, Estelle James, Dean Jamison, Prabhat Jha, Christine Jones, Arata Kochi, Kees Kostermans, Maureen Lewis, Samuel Liberman, Bernard Liese, Georges Malemprế, Jacque Martin, Raymond Martin, Clyde McCoy, Tom Merrick, Michael Merson, David Metzger, Norman Miller, Susan Mlango, Stephen Moses, Philip Musgrove, Jeffrey O’Malley, Junko Otani, Cheryl Overs, David Paltiel, Lant Pritchett, Hnin Hnin Pyne, Bill Rao, Wendy Roseberry, Lewis Schrager, Thomas Selden, Guy Stallworthy, Karen Stanecki, Daniel Tarantola, Kitty Theurmer, Anne Tinker, Dominique van de Walle, Carina Van Vliet, Maria Waver, Roger Yeager, vâ Fernado Zacarias Cấc yá kiïën vâ kïët luêån thïí hiïån trong bấo cấo nây khưng nhêët thiïët phẫn ấnh lêåp trûúâng cuãa Ngên hâng Thïë giúái, cấc chđnh phuã thânh viïn cuãa tưí chûác nây, hay cấc tưí chûác húåp tấc hóåc bẫo trúå khấc.

Chuáng tưi cuäng ghi nhêån vúái lông biïët ún sûå hưỵ trúå tâi chđnh cuãa cấc chđnh phuã UÁc vâ Thuåy Sơ.

Caâc ghi chuâ vïì söị liïơu:

Caâc söị liïơu lõch sûê trong cuöịn nađy coâ thïí khaâc vúâi söị liïơu trong caâc íịn phíím khaâc cuêaNgín hađng Thïị giúâi nïịu nhû ăaô coâ caâc söị liïơu ăaâng tin cíơy hún, nïịu nhû möơt nùm cú súêặúơc duđng cho söị liïơu tñnh theo giaâ cöị ắnh, hoùơc nïịu nhû caâc nûúâc ặúơc phín loaơi möơtcaâch khaâc

Nûúâc Zai-a trûúâc kia giúđ ặúơc goơi lađ Cöơng hođa Dín chuê Cöng-gö, vađ Höìng Köng (ặúơcgoơi lađ Trung Quöịc kïí tûđ 1/7/1997) ăöi khi víîn ặúơc goơi lađ Höìng Köng

• Tíịt caê söị lûúơng tiïìn ăö la lađ tiïìn ăö la Myô hiïơn taơi trûđ phi ặúơc cuơ thïí hoâa khaâc ăi

• Tyê coâ nghôa lađ möơt nghòn triïơu

Nhûông chûô viïịt tùưt vađ gheâp tùưt

AIDSCAP Dûơ aân Kiïím soaât vađ Ngùn ngûđa AIDS

CSM Tiïịp thõ xaô höơi bao cao su (xem phíìn Ngûô vûơng dûúâi ăíy)

DALY Nùm söịng ăiïìu ăaô chónh theo mûâc ăöơ tađn phïị

DOTS Phûúng phaâp ăiïìu trõ liïơu phaâp ngùưn ặúơc quan saât trûơc tiïịp (ăöịi vúâi

bïơnh lao)

GAPC Liïn minh Chñnh saâch AIDS Toađn cíìu

GDP Töíng saên phíím quöịc nöơi (xem phíìn Ngûô vûơng dûúâi ăíy)

CAÂC ẮNH NGHÔA

GPA Chûúng trịnh Toân cêìu vïì AIDS

IDU Ngûúâi sûã duång ma tuáy dûúái dẩng tiïm (ngûúâi tiïm chđch ma tuáy)

MSM Nam giúái cố tịnh duåc vúái nam giúái (xem phêìn Ngûä vûång dûúái àêy)

NGO Tưí chûác phi chđnh phuã (xem phêìn Ngûä vûång dûúái àêy)

OECD Tưí chûác Húåp tấc vâ Phất triïín Kinh tïë

PAHO Tưí chûác Y tïë Toân Myä

PSI Tưí chûác Dõch vuå Dên sưë Quưëc tïë (hậng tû nhên)

SOMARC Hậng Tiïëp thõ Xậ hưåi vị sûå Thay àưíi (hậng tû nhên)

UNAIDS Chûúng trịnh Hưỵn húåp cuãa Liïn hiïåp quưëc vïì HIV/AIDS

UNDP Chûúng trịnh Phất triïín cuãa Liïn hiïåp quưëc

UNESCO Tưí chûác Giấo duåc, Khoa hổc, vâ Vùn hốa cuãa Liïn hiïåp quưëc

UNFPA Quyä Dên sưë cuãa Liïn hiïåp quưëc

UNICEF Quyä Nhi àưìng cuãa Liïn hiïåp quưëc

USAID Cú quan Phất triïín Quưëc tïë cuãa Hoa Kyâ

WHO/GPA Chûúng trịnh Toân cêìu vïì AIDS cuãa Tưí chûác Y tïë Thïë giúái

Bẫng tûâ vûång

Adverse selection: sûå lûåa chổn cố hẩi (cho hậng bẫo hiïím) - sûå lûåa chổn tham gia vâo

nhốm ngûúâi mâ chùỉc sệ yïu cêìu bưìi thûúâng cao hún nhûäng ngûúâi khấc

Assortative sexual mixing: hưỵn giao àưìng nhốm; nïëu nhûäng ngûúâi cố sưë bẩn tịnh

giưëng nhau cùåp àưi vúái nhau

Asymptomatic: khưng cố triïåu chûáng; bõ nhiïỵm mưåt tấc nhên gêy bïånh nhûng khưng

cố biïíu hïån nhûäng triïåu chûáng y hổc nâo; cêån lêm sâng

Commersial sex: maơi dím, viïơc baân caâc dõch vuơ tònh duơc ăïí líịy thuđ lao; naơn ẵ ăiïịm Concurrent partnership: quan hïơ ăöìng thúđi; nhûông möịi quan hïơ baơn tònh cuđng diïîn

ra möơt luâc

Disassortative sexual mixing: höîn giao dõ nhoâm; mûâc ăöơ nhûông ngûúđi coâ nhiïìu baơn

tònh cùơp ăöi vúâi nhûông ngûúđi coâ ñt baơn tònh

Discordant couple: möơt cùơp traâi ngûúơc; möơt cùơp baơn tònh mađ trong ăoâ möơt baơn tònh bõ

nhiïîm HIV vađ ngûúđi kia thò khöng

Endemic: dõch bïơnh úê quy mö ắa phûúng; thöng thûúđng coâ tñnh chíịt lan trađn; dai

dùỉng taơi caâc mûâc ăöơ tûúng ăöịi khöng thay ăöíi

Epidemic: dõch bïơnh; möơt sûơ gia tùng bíịt thûúđng ăöơt xuíịt vïì caâc trûúđng húơp nhiïîm

bïơnh vûúơt con söị dûơ kiïịn trïn cú súê kinh nghiïơm

Epidemic, concentrated: dõch bïơnh úê giai ăoaơn tíơp trung; möơt dõch HIV taơi möơt nûúâc

mađ taơi ăoâ coâ nùm phíìn trùm hoùơc hún caâc caâ thïí trong caâc nhoâm coâ hađnh vi nguy cú cao,nhûng coâ chûa ăíìy nùm phíìn trùm phuơ nûô ăïịn thùm khaâm thai taơi caâc phođng khaâm úê ăöthõ bõ nhiïîm

Epidemic, generalized: dõch bïơnh úê vađo giai ăoaơn lan röơng; möơt dõch HIV taơi möơt

nûúâc mađ taơi ăoâ coâ nùm phíìn trùm hoùơc hún söị phuơ nûô ăïịn thùm khaâm thai taơi caâc phođngkhaâm úê ăö thõ bõ nhiïîm bïơnh; tyê lïơ nhiïîm bïơnh trong söị nhûông caâ thïí trong caâc nhoâm coâhađnh vi nguy cú cao cuông coâ khaê nùng vûúơt nùm phíìn trùm taơi caâc nûúâc coâ möơt dõch HIVlan röơng

Epidemic, nascent: dõch bïơnh úê vađo giai ăoaơn sú khai; dõch HIV taơi möơt nûúâc mađ úê ăoâ

dûúâi nùm phíìn trùm caâc caâ thïí trong caâc nhoâm coâ hađnh vi nguy cú cao bõ nhiïîm

Epidemiology: dõch tïî hoơc; viïơc nghiïn cûâu sûơ phín böí vađ caâc taâc nhín gíy bïơnh vađ

thûúng tíơt trong caâc quíìn thïí ngûúđi

Externality: taâc ăöơng ngoaơi vi; möơt hiïơu quaê phuơ khöng ắnh giaâ ặúơc ăöịi vúâi bïn thûâ

ba cuêa möơt giao dõch giûôa hai bïn

Gross domestic product: töíng saên phíím quöịc nöơi; möơt ăo lûúđng thö vïì sûơ thõnh vûúơng

kinh tïị quöịc gia: töíng chi tiïu cuêa cû dín cuêa möơt nûúâc hoùơc hađng hoâa vađ dõch vuơ cuöịicuđng dađnh cho tiïu thuơ, ăíìu tû, vađ caâc dõch vuơ cuêa chñnh phuê

Gross national product: töíng saên phíím quöịc dín; möơt sûơ thay thïị cho töíng saên

phíím quöịc nöơi trong viïơc ăo lûúđng sûơ thõnh vûúơng kinh tïị quöịc gia Cöơng vúâi thu nhíơp vïìtöíng saên phíím quöịc nöơi ăaơt ặúơc búêi nhûông cöng dín tûđ lao ăöơng hay tađi saên bïn ngoađimöơt nûúâc vađ trûđ ăi thu nhíơp cuêa nhûông ngûúđi nûúâc ngoađi cû truâ taơi nûúâc ăoâ

High-risk behavior: hađnh vi nguy cú cao; sûơ giao húơp khöng coâ baêo vïơ (tûâc lađ khöng

duđng bao cao su) vúâi nhiïìu baơn tònh, hoùơc duđng chung caâc duơng cuơ tiïm chñch khöng ặúơckhûê truđng

HIV-positive: HIV dûúng tñnh; coâ caâc khaâng thïí ăöịi vúâi HIV.

Incidence of HIV: tyê lïơ nhiïîm HIV; con söị nhûông trûúđng húơp HIV múâi taơi möơt giai

ăoaơn thúđi gian nađo ăoâ, thûúđng ặúơc biïíu thõ bùìng söị phíìn trùm trïn möơt söị cho trûúâc caâccaâ thïí cuêa nhoâm ngûúđi coâ khaê nùng líy nhiïîm

Low-risk individuals: nhûông caâ thïí coâ nguy cú thíịp; nhûông caâ thïí coâ hađnh vi khiïịn

chñnh hoơ vađ nhûông baơn tònh cuêa hoơ coâ ruêi ro líy nhiïîm HIV thíịp; tuy nhiïn tuđy thuöơc vađomûâc ăöơ hoơ tiïịp xuâc vúâi nhûông caâ thïí nguy cú cao hoơ víîn coâ thïí coâ nguy cú cao bõ nhiïîmbïơnh

Men who have sex with men: nam giúâi coâ quan hïơ tònh duơc vúâi nam giúâi; nhûông ngûúđi

nam giúâi thuöơc loaơi ăöìng tñnh luýịn aâi nam, lûúông tñnh luýịn aâi vađ tònh duơc khaâc giúâi, coâquan hïơ tònh duơc vúâi nhûông nam giúâi khaâc

Merit good: hađng hoâa haêo tím; hađng hoâa (hay dõch vuơ) mađ viïơc ngûúđi ngheđo duđng

chuâng ặúơc caê xaô höơi trín troơng

Moral hazard: sûơ gia tùng vïì töín thíịt trung bònh gíy ra búêi nhûông ngûúđi coâ baêo hiïím

so vúâi nhûông nhûông ngûúđi khöng coâ baêo hiïím; thuíơt ngûô nađy ặúơc sûê duơng búêi caâc cöng

ty baêo hiïím y tïị ăïí noâi vïì nhu cíìu tùng lïn vïì chùm soâc y tïị cuêa nhûông ngûúđi coâ baêohiïím

Nongovernmental organization: töí chûâc phi chñnh phuê; caâc haông võ lúơi nhuíơn vađ caâc

töí chûâc phi lúơi nhuíơn tû nhín

Opportunistic illness: caâc bïơnh cú höơi; bïơnh mađ nhûông ngûúđi coâ hïơ miïîn dõch ýịu

mùưc

Pandemic: ăaơi dõch; möơt naơn dõch cuđng luâc xaêy ra taơi nhiïìu nûúâc.

Prevalence of HIV: tyê lïơ hiïơn nhiïîm HIV; con söị ngûúđi bõ nhiïîm HIV taơi möơt thúđi

ăiïím thûúđng ặúơc biïíu thõ bùìng con söị phíìn trùm cuêa töíng dín söị

Public good: hađng hoâa cöng cöơng; möơt hađng hoâa hoùơc möơt dõch vuơ coâ hai ăùơc tñnh sau:

(1) viïơc sûê duơng hađng hoâa cuêa möơt ngûúđi khöng lađm suy giaêm söị lûúơng sùĩn coâ cuêa hađnghoâa ăoâ cho ngûúđi khaâc, vađ (2) khöng thïí hoùơc ríịt töịn keâm nïịu loaơi trûđ moơi ngûúđi khoêiviïơc sûê duơng hađng hoâa ăoâ

Reproductive rate: töịc ăöơ líy nhiïîm; con söị trung bònh nhûông ngûúđi coâ khaê nùng líy

nhiïîm bõ líy nhiïîm búêi möơt ngûúđi ăaô bõ nhiïîm trong cuöơc ăúđi cuêa ngûúđi nađy

Seroprevalence: tyê lïơ huýịt thanh dûúng tñnh; tyê lïơ hiïơn nhiïîm viruât ặúơc phaât hiïơn

trong huýịt thanh

Sex worker: ngûúđi hađnh nghïì maơi dím; möơt ngûúđi chađo baân dõch vuơ tònh duơc vò tiïìn Social marketing of condoms: tiïịp thõ xaô höơi bao cao su; caâc chûúng trònh ặúơc thiïịt

kïị nhùìm níng cao viïơc sûê duơng bao cao su thöng qua caêi tiïịn sûơ chíịp nhíơn cuêa xaô höơi ăöịivúâi bao cao su, khiïịn cho bao cao su cađng phöí biïịn thöng qua caâc núi baân khöng truýìnthöịng vađ baân chuâng vúâi caâc giaâ bao cíịp

Susceptible: dïî bõ líy nhiïîm.

Symptomatic: coâ triïơu chûâng; thïí hiïơn ăíìy ăuê triïơu chûâng ăođi hoêi phaêi coâ ăiïìu trõ y

hoơc

Hai thíơp kó sau khi viruât lađm suy giaêm miïîn dõch úê ngûúđi (HIV) xuíịt hiïơn, ngûúđi ta ûúâctñnh coâ 30 triïơu ngûúđi ăaô bõ nhiïîm viruât vađ 6 triïơu ngûúđi ăaô chïịt vò höơi chûâng suy giaêmmiïîn dõch (AIDS) Khoaêng 90% nhiïîm viruât nùìm úê caâc nûúâc ăang phaât triïín mađ taơi ăoâcùn bïơnh nađy ăaô, ăang lađm giaêm tuöíi thoơ trung bònh, úê möơt söị nûúâc tuöíi thoơ trung bònhăaô bõ giaêm túâi hún 10 nùm HIV ăaô lan röơng úê nhiïìu nûúâc vuđng Cíơn Xa-ha-ra chíu Phi vađcoâ nguy cú buđng nöí úê nhiïìu khu vûơc khaâc Vò híìu hïịt nhûông ngûúđi mùưc AIDS lađ ngûúđi lúânăang úê tuöíi sung sûâc nhíịt nïn cùn bïơnh nađy gíy míịt maât to lúân ăöịi vúâi nhûông thađnh viïncođn laơi cuêa gia ằnh, ăùơc biïơt lađ treê em vađ lađm töìi tïơ hún tònh traơng ăoâi ngheđo vađ bíịt bònhăùỉng Roô rađng lađ sûơ míịt maât vïì ngûúđi do bïơnh dõch nađy lađ ríịt lúân Nhûng caâc nûúâc thunhíơp thíịp cođn gùơp phaêi sûâc eâp nhiïìu mùơt vïì nhu cíìu nhín lûơc Víơy chñnh phuê caâc nûúâcăang phaât triïín vađ cöơng ăöìng quöịc tïị ăöịi phoâ nhû thïị nađo vúâi tònh hònh nađy?

Ăïí traê lúđi cíu hoêi nađy, cuöịn saâch Ăûúng ăíìu vúâi AIDS: Nhûông ûu tiïn cuêa chñnh phuê trong möơt dõch bïơnh toađn cíìu ăaô dûơa vađo kiïịn thûâc cuêa ba ngađnh khoa

hoơc: dõch tïî hoơc HIV; nhûông nguýn tùưc y tïị cöng cöơng vïì phođng chöịng bïơnh; vađ ăùơc biïơtlađ kinh tïị cöng cöơng - möơt khoa hoơc tíơp trung ăaânh giaâ nhûông giaêi phaâp töịi ûu trong viïơcphín böí caâc nguöìn lûơc cöng ñt oêi Bùìng viïơc dûơa chuê ýịu vađo kinh tïị cöng cöơng, chuâng töikhöng coâ yâ ắnh baâc boê giaâ trõ cuêa nhûông quan ăiïím khaâc Ăaô coâ nhiïìu ngûúđi viïịt vïì dõchbïơnh nađy tûđ khña caơnh y tïị cöng cöơng, khoa hoơc y hoơc vađ quýìn con ngûúđi Baên Baâo caâoNghiïn cûâu Chñnh saâch nađy khaâc úê chöî noâ ăïì cíơp ăïịn dõch bïơnh theo möơt caâch thûâc gíìnguôi hún xeât trïn phûúng diïơn caâc nhađ hoaơch ắnh chñnh saâch ngoađi ngađnh y tïị, nhûôngngûúđi ắnh hûúâng caâc nöî lûơc quöịc gia ăïí chöịng laơi cùn bïơnh nađy Ăöịi vúâi nhûông ăöơc giaênađy, baên baâo caâo líơp luíơn rùìng AIDS lađ möơt víịn ăïì lúân, ăang phaât triïín vađ rùìng caâcchñnh phuê coâ thïí vađ phaêi ặúng ăíìu vúâi dõch bïơnh bùìng caâch ngùn chùơn nhûông trûúđnghúơp nhiïîm múâi vađ giaêm thiïíu taâc ăöơng do viïơc líy nhiïîm gíy ra Baâo caâo cho thíịy möơt söịchñnh saâch nađy hûôu hiïơu hún caâc chñnh saâch khaâc trong viïơc giaêm líy lan HIV vađ giaêmthiïíu taâc ăöơng cuêa viïơc nhiïîm viruât nađy Baâo caâo cuông cung cíịp cú súê cho viïơc phín biïơtgiûôa caâc hoaơt ăöơng mađ caâc höơ gia ằnh vađ khu vûơc tû nhín kïí caê caâc töí chûâc phi chñnhphuê coâ thïí tiïịn hađnh vúâi caâc hoaơt ăöơng mađ chñnh phuê caâc nûúâc ăang phaât triïín phaêi khúêixûúâng vađ nhûông hoaơt ăöơng mađ cöơng ăöìng phaât triïín quöịc tïị phaêi uêng höơ maơnh meô nhíịt.Mùơc duđ coâ nhûông luíơn cûâ roô rađng uêng höơ sûơ can thiïơp cuêa chñnh phuê ăïí lađm giaêm sûơlíy lan HIV, nhûông chuíín mûơc xaô höơi vađ chñnh trõ lađm cho chñnh saâch vïì AIDS trúê thađnh

TOÂM TÙƯT

möơt chñnh saâch thaâch thûâc ăùơc biïơt Ăiïìu nađy ăùơc biïơt ăuâng trong nhûông giai ăoaơn ăíìucuêa dõch bïơnh khi mađ nhûông lúơi thïị cuêa can thiïơp cuêa chñnh phuê lađ ríịt lúân nhûng tñnhnghiïm troơng tiïìm tađng cuêa víịn ăïì cođn chûa ặúơc thíịy roô Baên baâo caâo líơp luíơn rùìng caâcchñnh phuê coâ traâch nhiïơm uêng höơ vađ trúơ cíịp cho caâc can thiïơp phođng ngûđa lađm giaêm nguy

cú, ăùơc biïơt ăöịi vúâi nhûông ngûúđi dïî bõ nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV nhíịt trong khi víînbaêo vïơ hoơ khoêi bõ kyđ thõ

Baên baâo caâo nađy lađ möơt tađi liïơu mang tñnh chiïịn lûúơc Noâ ặúơc viïịt ra ăïí cung cíịpthöng tin vađ thuâc ăííy caâc nhađ laônh ăaơo chñnh trõ, caâc nhađ hoaơch ắnh chñnh saâch vađ caâcchuýn gia vïì phaât triïín höî trúơ cöơng ăöìng y tïị cöng cöơng, xaô höơi dín sûơ liïn quan nhûôngngûúđi ăang chung söịng vúâi AIDS trong viïơc ặúng ăíìu vúâi dõch AIDS Möơt söị ăöơc giaê ăaôbiïịt nhiïìu vïì chñnh saâch cöng cöơng vađ HIV/AIDS, nhûông ngûúđi khaâc coâ thïí xem xeât dõchbïơnh nađy líìn ăíìu tiïn tûđ goâc ăöơ chñnh trõ Baên baâo caâo cuông phuđ húơp vúâi caâc nûúâc cođnăang úê trong giai ăoaơn sú khai cuêa dõch bïơnh cuông nhû caâc nûúâc ăaô chõu sûơ tađn phaâ cuêadõch bïơnh tûđ hún möơt thíơp kyê nay Mùơc duđ díîn ra nhûông vñ duơ vïì caâc chûúng trònh úênhiïìu nûúâc trong ăoâ möơt söị chûúng trònh ăaô ríịt thađnh cöng, baâo caâo khöng nhùìm muơcăñch ặa ra möơt hûúâng díîn lađm thïị nađo ăïí thiïịt kïị vađ thûơc hiïơn nhûông chûúng trònh cuơthïí Coâ ríịt nhiïìu nguöìn thöng tin khaâc nhû víơy vađ toâm tùưt caâc thöng tin nađy vûúơt rangoađi phaơm vi cuêa baâo caâo Chuê ýịu baên baâo caâo ặa ra möơt khung phín tñch ăïí quýịtắnh nhûông can thiïơp nađo chñnh phuê phaêi dađnh ûu tiïn cao hún ăïí giaêi quýịt dõch HIV/AIDS úê caâc nûúâc ăang phaât triïín vađ dûơa trïn khung nađy baâo caâo ăaô ăïì ra möơt chiïịn lûúơcröơng lúân ăïí caâc nûúâc coâ thïí aâp duơng tuyđ theo caâc nguöìn lûơc vađ giai ăoaơn dõch bïơnh taơinûúâc hoơ

Chûúng 1: AIDS möơt thaâch thûâc ăöịi vúâi Chñnh phuê

Chûúng nađy cung cíịp caâc thöng tin cú baên vïì baên chíịt cuêa HIV/AIDS, mûâc ăöơ cuêa dõchbïơnh, nhûông taâc ăöơng cuêa dõch bïơnh hiïơn nay vađ nhûông taâc ăöơng coâ thïí trong tûúng laitúâi nhûông thûúâc ăo vïì phuâc lúơi nhû tuöíi thoơ trung bònh, sûâc khoeê vađ sûơ tùng trûúêng kinhtïị Vò AIDS ăaânh vađo ngûúđi lúân ăang úê ăöơ tuöíi sung sûâc vïì kinh tïị vađ mùơc duđ coâ nhûôngtiïịn böơ vïì y hoơc gíìn ăíy nhûông ngûúđi mùưc bïơnh nađy híìu hïịt seô chïịt, do ăoâ bïơnh lađmgiaêm tuöíi thoơ trung bònh (úê möơt söị trûúđng húơp lađm giaêm ăaâng kïí), lađm tùng nhu cíìu vïìchùm soâc y tïị vađ chùưc chùưn lađm töìi tïơ hún tònh traơng ngheđo khöí vađ bíịt bònh ăùỉng Möịiquan hïơ giûôa caâc chñnh saâch phaât triïín kinh tïị vađ HIV lađ ríịt phûâc taơp: caâc söị liïơu liïnquöịc gia vađ caâc bùìng chûâng khaâc chó ra rùìng dõch AIDS vûđa aênh hûúêng ăïịn vađ vûđa bõ aênhhûúêng búêi phaât triïín kinh tïị

Tuy nhiïn, caâc nhađ hoaơch ắnh chñnh saâch thûúđng miïîn cûúông trong viïơc can thiïơp.Phaêi ặúng ăíìu vúâi nhûông nhu cíìu gay gùưt ăöịi vúâi caâc nguöìn lûơc cöng cöơng khan hiïịm vađlaơi biïịt rùìng HIV/AIDS chuê ýịu truýìn nhiïîm qua ặúđng quan hïơ tònh duơc riïng tû vađtiïm chñch ma tuyâ, caâc chñnh phuê coâ thïí kïịt luíơn rùìng bïơnh khöng phaêi lađ möơt ûu tiïncöng cöơng Dûơa trïn nhûông nguýn tùưc ặúơc sûơ chíịp nhíơn röơng raôi vïì vai trođ cuêa chñnhphuê mađ nhûông nguýn tùưc nađy lađ chuê ăïì cuêa mön hoơc vïì kinh tïị cöng cöơng, chûúng nađygiaêi thñch taơi sao caâc chñnh phuê phaêi tham gia möơt caâch tñch cûơc vađo cöng cuöơc phođngchöịng AIDS

Bùưt ăíìu tûđ quan ăiïím rùìng chñnh phuê mang möơt sûâ maơng vïì phaât triïín phuâc lúơikinh tïị vađ thuâc ăííy phín phöịi cöng bùìng caâc saên phíím cuêa xaô höơi, chûúng nađy aâp duơngkinh tïị hoơc cöng cöơng ăïí líơp luíơn rùìng chñnh phuê khöng thïí boê tríơn ắa phođng chöịngHIV/AIDS cho khu vûơc tû nhín ăaêm nhiïơm Thûâ nhíịt, ăöịi vúâi nhûông nûúâc muöịn trúơ cíịp

phíìn lúân caâc chi phñ vïì chùm soâc y tïị, AIDS seô taơo ra nhûông khoaên chi phñ y tïị khöíng löìcho chñnh phuê, riïng ăiïìu nađy cuông ăuê ăïí lyâ giaêi cho viïơc phođng bïơnh súâm vađ hiïơu quaê.Thûâ hai, bíịt kyđ úê ăíu möơt giao dõch giûôa hai bïn taơo ra nhûông taâc ăöơng tiïu cûơc hoùơcnhûông taâc ăöơng ngoaơi vi ăöịi vúâi bïn thûâ ba nhû trong trûúđng húơp khi quan hïơ tònh duơcgiûôa hai ngûúđi lađm tùng nguy cú líy nhiïîm HIV cho nhûông ngûúđi baơn tònh khaâc thò kinhtïị cöng cöơng líơp luíơn cíìn phaêi coâ sûơ can thiïơp cuêa chñnh phuê Thûâ ba, viïơc cung cíịpthöng tin vïì giai ăoaơn cuêa dõch hoùơc vïì tñnh hûôu hiïơu cuêa caâc phûúng phaâp chûôa trõ, theoắnh nghôa cuêa caâc nhađ kinh tïị lađ hađng hoaâ cöng cöơng; ăoâ lađ nhûông gò mang laơi lúơi ñch choxaô höơi mađ caâc doanh nghiïơp tû nhín khöng quan tím ăïịn viïơc saên xuíịt ra chuâng bùìngnguöìn vöịn cuêa hoơ Kinh tïị cöng cöơng cho rùìng caâc chñnh phuê thûúđng coâ thïí níng cao ặúơcphuâc lúơi xaô höơi bùìng caâch ăaêm baêo viïơc cung cíịp ăíìy ăuê caâc dõch vuơ nhû víơy Thûâ tû, sûơcöng bùìng vađ tònh thûúng ăöịi vúâi ngûúđi ngheđo ăaêm baêo cho chñnh phuê möơt vai trođ trongcaê phođng bïơnh líîn giaêm nheơ taâc ăöơng cuêa dõch bïơnh Cuöịi cuđng caâc chñnh phuê thûúđnggíy aênh hûúêng ăöịi vúâi caâc quy chuíín xaô höơi vađ ban hađnh luíơt phaâp coâ aênh hûúêng túâiquýìn cuêa caê nhûông ngûúđi ăaô bõ nhiïîm vađ nhûông ngûúđi chûa bõ nhiïîm HIV Nhûông biïơnphaâp baêo vïơ nhûông ngûúđi khöng coâ quýìn lûơc khoêi bõ thađnh kiïịn, bõ ăöịi xûê heơp hođi vađ boâclöơt seô ăöìng thúđi giuâp cho viïơc baêo vïơ moơi ngûúđi khoêi dõch AIDS.

Chûúng 2: Nhûông bađi hoơc chiïịn lûúơc ruât ra tûđ ăùơc ăiïím dõch tïî hoơc cuêa HIV

ÚÊ möơt söị nûúâc HIV chó líy nhiïîm trong möơt tó lïơ phíìn trùm ríịt nhoê dín chuâng vađ nhûôngtaâc ăöơng cuêa noâ híìu nhû khöng nhòn thíịy; úê nhûông nûúâc khaâc viruât lan röơng túâi mûâc chómöơt söị ríịt ñt caâc gia ằnh thoaât khoêi bi kõch cuêa öịm ăau vađ chïịt choâc do AIDS Ăiïìu gò taơo

ra sûơ khaâc nhau nađy Bùìng caâch ăiïím laơi viïơc HIV líy truýìn trong caâc quíìn thïí dín cûnhû thïị nađo vađ caâc ýịu töị vïì hađnh vi vađ sinh hoơc ăùìng sau dõch, chûúng nađy xaâc ắnhnhûông nguýn tùưc quan troơng cho möơt hađnh ăöơng hûôu hiïơu dûơa trïn dõch tïî hoơc cuêa HIV.Nhûông nguýn tùưc nađy cung cíịp cú súê cho viïơc xem xeât caâc ûu tiïn cuêa chñnh phuê nhùìmngùn chùơn sûơ líy lan cuêa HIV (Chûúng 3)

Ăïí HIV töìn taơi ặúơc trong möơt quíìn thïí dín cû thò möơt ngûúđi bõ nhiïîm trung bònhphaêi truýìn viruât cho ñt nhíịt lađ möơt ngûúđi trong cuöơc ăúđi cuêa anh ta hoùơc chõ ta Caênhûông ýịu töị hađnh vi líîn sinh hoơc aênh hûúêng ăïịn tyê lïơ líy lan cuêa HIV thöng qua quíìnthïí dín cû Nhûông ýịu töị sinh hoơc chuê ýịu bao göìm thúđi gian dađi khöng coâ triïơu chûângcuêa HIV, nguy cú nhiïîm trïn möơt líìn tiïịp xuâc theo caâc ặúđng líy truýìn khaâc nhau vađcaâc ăöìng ýịu töị nhû líy nhiïîm caâc bïơnh líy qua ặúđng tònh duơc Tuy nhiïn coâ thïí lađmchíơm laơi möơt caâch ăaâng kïí sûơ líy truýìn cuêa HIV bùìng thay ăöíi hađnh vi: nhû giaêm söịbaơn tònh vađ baơn tiïm chñch ma tuyâ, sûê duơng bao cao su trong giao húơp vađ duđng duơng cuơtiïm chñch ặúơc tiïơt truđng Cho ăïịn khi coâ ặúơc möơt vacxin hoùơc thuöịc ăiïìu trõ mađ caâcnûúâc ăang phaât triïín coâ thïí chõu ặúơc vïì tađi chñnh, caâch hûôu hiïơu nhíịt ăïí ngùn chùơndõch bïơnh seô lađ taơo ăiïìu kiïơn cho caâc caâ nhín giaêm ặúơc caâc hađnh vi nguy cú coâ thïí díînăïịn nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV Caâc biïơn phaâp ăùơc biïơt coâ thïí lađm ăïí giaêm hađnh vinguy cú úê caâc caâ nhín vađ úê quy mö xaô höơi ặúơc thaêo luíơn trong Chûúng 3

Dõch tïî hoơc HIV ăïì ra hai muơc tiïu quan troơng cho caâc chûúng trònh cöng cöơng nhùìmlađm chíơm laơi vađ chùơn ặâng sûơ líy truýìn cuêa HIV, ăoâ lađ:

Hađnh ăöơng cađng súâm cađng töịt Gíìn möơt nûêa dín söị thïị giúâi söịng trong nhûông vuđng

mađ úê ăoâ HIV cođn hiïịm, ngay caê trong söị nhûông ngûúđi mađ hađnh vi cuêa hoơ coâ thïí ăùơt hoơtrûúâc nguy cú nhiïîm bïơnh cao Bùìng viïơc ăíìu tû vađo phođng bïơnh trong khi chó möơt söị ñtngûúđi bõ nhiïîm HIV, trûúâc khi AIDS trúê thađnh möơt víịn ăïì y tïị ăaâng kïí, caâc chñnh phuê coâ

thïí kiïím soaât ặúơc dõch vúâi chi phñ khaâ thíịp Ngay taơi caâc nûúâc mađ úê ăoâ viruât ăaô líy lanröơng raôi, phođng bïơnh hûôu hiïơu bíy giúđ coâ thïí cûâu ặúơc sinh maơng cuêa nhiïìu ngûúđi mađnïịu khöng coâ phođng bïơnh hoơ seô bõ nhiïîm viruât.

Ngùn ngûđa líy nhiïîm trong nhûông ngûúđi dïî coâ khaê nùng bõ nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV Khöng phaêi tíịt caê moơi ngûúđi trong quíìn thïí dín cû bõ nhiïîm HIV ăïìu coâ thïí lađm

líy truýìn viruât sang nhûông ngûúđi khaâc vúâi mûâc ăöơ nhû nhau Nhûông ngûúđi coâ söị baơntònh nhiïìu nhíịt vađ coâ tó lïơ thíịp nhíịt vïì hađnh vi baêo vïơ (nhû duđng bao cao su hoùơc caâcduơng cuơ tiïm chñch ặúơc tiïơt truđng) lađ nhûông ngûúđi dïî bõ nhiïîm nhíịt vađ vö yâ lađm líytruýìn HIV Möîi trûúđng húơp nhiïîm HIV ặúơc ngùn ngûđa trûơc tiïịp trong nhûông ngûúđithûơc hađnh caâc hađnh vi nguy cú cao seô giaân tiïịp ngùn ngûđa ặúơc nhiïìu trûúđng húơp nhiïîmthûâ phaât trong phíìn cođn laơi cuêa quíìn thïí dín cû - möơt loaơi taâc ăöơng kiïíu “cíịp söị nhín”.Nhûông ngûúđi khaâc trong quíìn thïí dín cû thûơc hađnh nhûông hađnh vi nguy cú thíịp nhû coâ

ñt baơn tònh hún, thûúđng xuýn duđng bao cao su hoùơc duđng nhûông duơng cuơ tiïm chñch ặúơctiïơt truđng thûúđng ñt coâ khaê nùng lađm lan truýìn HIV ngay caê nïịu baên thín hoơ ăaô bõnhiïîm HIV Khaê nùng möơt caâ nhín seô bõ nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV ặúơc xaâc ắnh búêimûâc ăöơ cuêa caâc hađnh vi nguy cú cuêa caâ nhín ăoâ Caâc nghiïn cûâu vïì hađnh vi cho thíịy rùìngnhûông ăùơc ăiïím caâ nhín coâ thïí quan saât ặúơc nhû nghïì nghiïơp, tuöíi, thiïn hûúâng tònhduơc coâ thïí phíìn nađo dûơ ăoaân ặúơc hađnh vi nguy cú vađ do ăoâ seô ríịt hûôu ñch trong viïơchûúâng díîn caâc nöî lûơc phođng bïơnh Tuy nhiïn, nhûông ngûúđi vúâi hađnh vi nguy cú hún cuôngkhaâc nhau giûôa caâc nûúâc vađ theo thúđi gian Vñ duơ, gaâi maơi dím coâ söị lûúơng baơn tònh lúânvađ nïịu hoơ khöng duđng bao cao su thò hoơ lađ nhûông ngûúđi dïî coâ khaê nùng nhiïîm viruât vađ vö

yâ lađm líy truýìn viruât Tuy nhiïn úê nhûông núi mađ viïơc sûê duơng bao cao su trong söị gaâimaơi dím ăaô trúê thađnh quy tùưc thò nhûông ngûúđi khaâc laơi coâ khaê nùng nhiïîm vađ lađm lantruýìn viruât nhiïìu hún

Chûúng nađy kïịt thuâc vúâi möơt töíng quan vïì mûâc ăöơ vađ sûơ phín böị cuêa HIV trong caâcnûúâc ăang phaât triïín, theo vuđng ÚÊ nhûông nûúâc vúâi caâc dõch úê giai ăoaơn “sú khai”, tyê lïơhiïơn nhiïîm HIV lađ ríịt thíịp ngay caê trong söị nhûông ngûúđi mađ hađnh vi cuêa hoơ ăùơt hoơtrûúâc nguy cú líy nhiïîm cao ÚÊ nhûông nûúâc vúâi caâc dõch “tíơp trung”, HIV ăaô tùng lïn túâimûâc ăöơ cao trong söị nhûông ngûúđi thûơc hađnh nhûông hađnh vi coâ nguy cú hún vađ ặúơc cho lađnhûông ngûúđi lađm lan truýìn HIV röơng raôi ra phíìn cođn laơi cuêa cöơng ăöìng dín cû ÚÊ nhûôngnûúâc vúâi dõch “lan röơng”, tyê lïơ hiïơn nhiïîm HIV cao ngay caê trong söị nhûông ngûúđi mađhađnh vi cuêa hoơ khoâ coâ thïí lađm viruât líy truýìn sang nhûông ngûúđi khaâc Giai ăoaơn cuêadõch bïơnh coâ nhûông yâ nghôa quan troơng ăöịi vúâi caâc ûu tiïn cuêa chñnh phuê trong viïơc ngùnchùơn sûơ líy lan cuêa HIV, nhûông ăiïìu nađy ặúơc thaêo luíơn trong Chûúng 3

Chûúng 3: Caâc chiïịn lûúơc hiïơu quaê vađ cöng bùìng phođng ngûđa HIV

Liïơu chñnh saâch cöng cöơng coâ aênh hûúêng ăïịn nhûông hađnh vi ríịt riïng tû lađm líy truýìnHIV khöng? Nïịu coâ, caâc chñnh phuê phaêi theo ăuöíi nhûông hađnh ăöơng nađo nhû lađ möơt ûutiïn ăïí ăaơt ặúơc taâc ăöơng röơng lúân nhíịt? Chûúng nađy ăïì cíơp ăïịn hai víịn ăïì chñnh ăoâ.Mùơc duđ baên chíịt riïng tû cuêa nhûông hađnh vi lađm líy truýìn viruât HIV, caâc chñnhphuê phaêi coâ nhûông lûơa choơn ăïí taâc ăöơng ăïịn nhûông quýịt ắnh cuêa nhûông ngûúđi dïî coâkhaê nùng mùưc vađ lađm lan truýìn viruât Chñnh saâch cöng coâ thïí trûơc tiïịp aênh hûúêng ăïịnhađnh vi nguy cú cao cuêa caâc caâ nhín bùìng caâch giaêm “chi phñ” ăöịi vúâi nhûông hađnh vi antoađn hún (vñ duơ bùìng viïơc trúơ cíịp nhiïìu loaơi thöng tin, bao cao su vađ tiïịp cíơn ặúơc caâcduơng cuơ tiïm chñch saơch) hoùơc bùìng caâch tùng “chi phñ” ăöịi vúâi nhûông hađnh vi mađ coâ thïílađm líy truýìn HIV (vñ duơ nhû haơn chïị maơi dím vađ sûê duơng ma tuyâ) Chûúng nađy nïu

bíơt caâc vñ duơ thađnh cöng cuêa caâc chûúng trònh thuöơc loaơi nađy Mùơc duđ caâch tiïịp cíơn thûâhai ăöi khi híịp díîn vïì chñnh trõ nhûng caâc hađnh ăöơng cûúông eâp coâ thïí lađm xíịu ăi tònhhònh dõch bïơnh do viïơc khoâ tiïịp cíơn hún túâi nhûông ngûúđi dïî coâ khaê nùng mùưc vađ lađm lantruýìn viruât ăïí coâ thïí khuýịn khñch hoơ chíịp nhíơn thûơc hađnh nhûông hađnh vi an toađnhún.

Möơt caâch tiïịp cíơn böí sung quan troơng lađ thuâc ăííy viïơc thay ăöíi hađnh vi möơt caâchgiaân tiïịp thöng qua caâc chñnh saâch nhùìm loaơi boê nhûông caên trúê vïì kinh tïị xaô höơi cho viïơcchíịp nhíơn nhûông hađnh vi an toađn hún Möơt nhoâm caâc hoaơt ăöơng khuýịn khñch caâc quytùưc xaô höơi díîn ăïịn hađnh vi an toađn hún bao göìm viïơc caêi thiïơn sûơ chíịp nhíơn cuêa xaô höơivïì bao cao su Möơt nhoâm thûâ hai hoaơt ăöơng nhùìm caêi thiïơn ắa võ cuêa phuơ nûô, nhûôngngûúđi mađ do võ trñ thíịp keâm vïì xaô höơi vađ kinh tïị cuêa hoơ ăaô lađm giaêm ăi khaê nùng ăođi hoêisûơ chung thuyê vïì tònh duơc vađ khaê nùng thûúng lûúơng vïì tònh duơc an toađn Nhûông chñnhsaâch nađy bao göìm: múê röơng giaâo duơc dađnh cho phuơ nûô vađ caâc cú höơi vïì viïơc lađm; ăaêm baêoquýìn cú baên vïì thûđa kïị, tađi saên, nuöi díơy con caâi; cíịm vađ phaơt nùơng nhûông hađnh vi bùưtlađm nö lïơ, hiïịp dím, laơm duơng vúơ vađ maơi dím treê em Cuöịi cuđng caâc chñnh saâch giaêmngheđo seô lađm dõu ăi nhûông khoâ khùn mađ ngûúđi ngheđo ăang gùơp phaêi trong viïơc traê tiïìncho caâc dõch vuơ phođng ngûđa HIV nhû ăiïìu trõ caâc bïơnh líy lan qua ặúđng tònh duơc vađ baocao su Nhûông hađnh ăöơng nađy nhùìm vađo caâc muơc tiïu cú baên vïì phaât triïín vađ coâ nhiïìu lúơiñch khaâc ngoađi viïơc lađm giaêm sûơ líy lan cuêa HIV Nhûông lúơi ñch cuêa nhûông hađnh ăöơngnađy ăöi khi khoâ coâ thïí lûúơng hoaâ ặúơc nhûng coâ taâc duơng höî trúơ cao ăöịi vúâi caâc chñnh saâchcoâ aênh hûúêng trûơc tiïịp ăïịn chi phñ vađ lúơi ñch cuêa hađnh vi nguy cú cao

Caâc chñnh phuê phaêi theo ăuöíi chiïịn lûúơc phođng bïơnh nađo ăïí coâ ặúơc taâc ăöơng töịi ăavúâi caâc nguöìn lûơc haơn chïị? Theo nhûông nguýn tùưc vïì kinh tïị cöng cöơng, caâc chñnh phuêhoùơc lađ phaêi ăaêm baêo cung cíịp tađi chñnh hoùơc lađ trûơc tiïịp thûơc hiïơn nhûông can thiïơpặúơc coi lađ cú baên ăïí ngùn chùơn sûơ líy lan cuêa HIV mađ nhûông caâ nhín vađ caâc haông tûnhín khöng coâ ăuê khuýịn khñch ăïí tûơ chi traê Nhû ăaô lûu yâ trong Chûúng 1, ba lônh vûơcchuê ýịu ăoâ lađ lađm giaêm taâc ăöơng ngoaơi vi tiïu cûơc cuêa hađnh vi nguy cú, cung cíịp hoùơcăiïìu chónh hađng hoaâ cöng cöơng vađ baêo vïơ ngûúđi ngheđo khoêi bõ nhiïîm HIV Caâc chûúngtrònh ăïì cíơp ăïịn nhûông víịn ăïì nađy seô níng cao hiïơu quaê vađ sûơ bònh ăùỉng cuêa caâc nöî lûơcphođng bïơnh cuêa chñnh phuê Ngoađi ra, theo nhûông nguýn tùưc vïì dõch tïî hoơc ặúơc thaêoluíơn trong Chûúng 2, hiïơu quaê cuêa chûúng trònh seô ặúơc caêi thiïơn nïịu caâc chñnh phuêhađnh ăöơng cađng súâm cađng töịt vađ nïịu hoơ thađnh cöng trong viïơc ngùn ngûđa sûơ líy nhiïîmtrong söị nhûông ngûúđi dïî coâ khaê nùng nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV Nhû víơy caê kinh tïịcöng cöơng vađ caâc nguýn tùưc vïì dõch tïî hoơc ăïìu uêng höơ maơnh meô viïơc dađnh ûu tiïn chonhûông biïơn phaâp ngùn chùơn sûơ líy nhiïîm trong söị nhûông ngûúđi dïî coâ khaê nùng nhiïîm vađlađm lan truýìn HIV Hiïơu quaê cuêa caâc thađnh töị cuêa caâc chûúng trònh cuơ thïí coâ thïí lađ trûơctiïịp hoùơc giaân tiïịp vađ taâc ăöơng cuêa chuâng cuông coâ thïí lađ ngay líơp tûâc hoùơc líu dađi nhûngtaâc duơng cuêa chuâng trong viïơc lađm chíơm ăi sûơ phaât triïín cuêa dõch bïơnh seô phuơ thuöơc vađomûâc ăöơ mađ theo ăoâ nhûông thađnh töị cuơ thïí cuêa chûúng trònh ăoâng goâp cho viïơc thûơc hiïơnmuơc tiïu nađy Nhûông khuýịn nghõ nađy khöng nhùìm giúâi haơn phaơm vi tham gia cuêa chñnhphuê nïịu coâ nhiïìu nguöìn lûơc vađ cöng chuâng mong muöịn lađm nhiïìu hún nûôa YÂ ắnh cuêanhûông khuýịn nghõ nađy nhùìm chó ra möơt loaơt töịi thiïíu caâc hoaơt ăöơng mađ tíịt caê caâc chñnhphuê phaêi tham gia ăïí níng cao hiïơu quaê vađ bònh ăùỉng cuêa caâc chûúng trònh phođng bïơnhvađ möơt thûâ tûơ húơp lyâ ăïí múê röơng caâc hoaơt ăöơng nïịu nguöìn lûơc cho pheâp

Caâc chñnh phuê coâ ríịt nhiïìu cöng cuơ ăïí thûơc hiïơn chiïịn lûúơc nađy nhû trûơc tiïịp cungcíịp caâc dõch vuơ, trúơ cíịp, thúị vađ thíím quýìn ăiïìu tiïịt Ăïí ăaơt ặúơc bíịt kyđ möơt muơc tiïu

nađo thûúđng seô ăođi hoêi möơt sûơ kïịt húơp cuêa caâc biïơn phaâp can thiïơp böí sung cho nhau Ăïísûê duơng töịi ăa caâc nguöìn lûơc khan hiïịm, caâc chûúng trònh phođng bïơnh cöng cöơng phaêingùn chùơn cađng nhiïìu cađng töịt nhûông trûúđng húơp nhiïîm HIV thûâ phaât ăöịi vúâi möîi ăöìng

ăö la chi phñ cöơng Ngoađi ra cíìn dađnh ûu tiïn cho nhûông can thiïơp lađm tùng thïm (chûâkhöng thay thïị) caâc dõch vuơ cuêa khu vûơc tû nhín Caâc chûúng trònh phođng chöịng HIVthûúđng coâ nhûông lúơi ñch ăaâng kïí ăöịi vúâi xaô höơi ngoađi nhûông lúơi ñch ngùn ngûđa dõch bïơnh,nhûông lúơi ñch nađy vađ hiïơu quaê tûúng taâc giûôa caâc biïơn phaâp can thiïơp vađ caâc chñnh saâchphaêi ặúơc tñnh ăïịn khi ăaânh giaâ chi phñ vađ lúơi ñch Möơt söị can thiïơp nhû sûâc khoeê sinhsaên vađ giaâo duơc HIV/AIDS taơi caâc trûúđng hoơc mang laơi nhûông lúơi ñch xaô höơi lúân lao ngoađinhûông lúơi ñch ngùn ngûđa HIV nhûng laơi khöng töịn keâm vađ vò víơy nhûông can thiïơp nađyluön lađ ăíìu tû ăaâng lađm Caâc tiïu chñ nhùìm vađo caâc ăöịi tûúơng cuêa chûúng trònh lađ khönghoađn haêo vađ tiïịp cíơn nhûông ngûúđi coâ nguy cú cao vïì nhiïîm bïơnh vađ lađm lan truýìn HIVcoâ thïí lađ ríịt khoâ Chi phñ vađ hiïơu quaê cuêa caâc chûúng trònh cuêa chñnh phuê vïì phođngchöịng HIV thûúđng coâ thïí ặúơc caêi thiïơn thöng qua lađm viïơc vúâi caâc töí chûâc phi chñnh phuêvađ nhûông ngûúđi bõ aênh hûúêng nùơng nïì búêi dõch bïơnh trong viïơc thiïịt kïị vađ thûơc hiïơn caâcchûúng trònh

Chiïịn lûúơc phođng chöịng röơng raôi dûơa trïn dõch tïî hoơc vađ kinh tïị cöng cöơng nađy ăaôcung cíịp sûơ hûúâng díîn ăöịi vúâi caâc nûúâc úê trong tíịt caê caâc giai ăoaơn cuêa dõch Vñ duơ, caêdõch tïî hoơc vađ nhu cíìu giaêm caâc taâc ăöơng ngoaơi vi cuêa hađnh vi nguy cú cao ăïìu uêng höơviïơc trúơ cíịp töịi ăa cho caâc hađnh vi an toađn hún trong söị nhûông ngûúđi dïî coâ khaê nùngnhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV Riïng hađnh ăöơng nađy cuông ăuê lađm chíơm ăi möơt caâch ăaângkïí sûơ lan röơng cuêa dõch múâi xuíịt hiïơn nađy ÚÊ caâc nûúâc vúâi dõch tíơp trung vađ dõch lanröơng, viïơc ngùn ngûđa HIV trong söị nhûông ngûúđi coâ nhûông cú höơi nhiïîm vađ lađm lan truýìnviruât cao nhíịt víîn lađ biïơn phaâp cú baên ăïí lađm dõch chíơm laơi vađ lađ biïơn phaâp mang tñnhchi phñ - hiïơu quaê nhíịt Tuy nhiïn, thïm vađo ăoâ viïơc thay ăöíi hađnh vi trong söị nhûôngngûúđi khaâc thûơc hađnh nhûông hađnh vi nguy cú cuông seô cíìn thiïịt ăïí coâ thïí lađm ăaêo ngûúơctiïịn trònh dõch bïơnh Khi dõch lan röơng, víịn ăïì chi phñ vađ hiïơu quaê cuêa viïơc phođng bïơnhtrong söị nhûông ngûúđi thûơc hađnh hađnh vi nguy cú vûđa phaêi laơi cađng tùng Vïì víịn ăïì bònhăùỉng cuêa caâc chûúng trònh phođng ngûđa HIV, úê nhûông vuđng mađ HIV chûa lan röơng, caâcchñnh phuê coâ thïí baêo vïơ ngûúđi ngheđo möơt caâch töịt nhíịt bùìng viïơc thûơc hiïơn súâm caâc hađnhăöơng phuđ húơp ăïí ngùn ngûđa dõch bïơnh ÚÊ nhûông nûúâc vúâi dõch lan röơng, caâc chñnh phuê coâthïí ăaêm baêo cho nhûông ngûúđi ngheđo tiïịp cíơn ặúơc vúâi kiïịn thûâc, caâc kyô nùng vađ caâcphûúng tiïơn ăïí ngùn ngûđa HIV

Mùơc díìu chûúng nađy xaâc ắnh möơt söị nguýn tùưc cú baên nhíịn maơnh vïì möơt chiïịnlûúơc quöịc gia hiïơu quaê vađ bònh ăùỉng nhùìm phođng ngûđa sûơ líy lan HIV, möîi nûúâc víînphaêi tûơ xaâc ắnh cho mònh möơt tíơp húơp cuơ thïí cuêa caâc chûúng trònh, caâc chñnh saâch vađ caâcbiïơn phaâp can thiïơp ăïí thûơc hiïơn chiïịn lûúơc nađy theo caâch ăaơt ặúơc hiïơu quaê chi phñ caonhíịt Nhûông lûơa choơn chûúng trònh cíìn phaêi dûơa vađo ăiïìu kiïơn cuơ thïí cuêa tûđng nûúâc vòchi phñ vađ hiïơu quaê cuêa caâc biïơn phaâp can thiïơp thûúđng ríịt khaâc nhau trong caâc hoađncaênh khaâc nhau, tuyđ thuöơc vađo nhûông ýịu töị nhû giai ăoaơn cuêa dõch bïơnh, nhûông möhònh cú baên cuêa hađnh vi tònh duơc vađ tiïm chñch ma tuyâ, nhûông haơn chïị vïì kinh tïị xaô höơiăöịi vúâi caâc hađnh vi an toađn, chi phñ taơi chöî vađ khaê nùng thûơc hiïơn chûúng trònh Nhûôngăùơc ăiïím vađ khaê nùng tiïịp cíơn vúâi nhûông ngûúđi dïî coâ khaê nùng nhiïîm vađ lađm lan truýìnHIV nhíịt cuông ríịt khaâc nhau giûôa caâc nûúâc

Caâc chñnh phuê ăaô thûơc hiïơn chiïịn lûúơc do chûúng nađy ăïì ra vúâi mûâc ăöơ nhû thïị nađo?Nhiïìu nûúâc ăang phaât triïín ăaô phaât ăöơng caâc chûúng trònh phođng chöịng HIV vúâi möơt

nhoâm caâc biïơn phaâp can thiïơp nhûng ngûúđi ta cođn biïịt ñt vïì liïơu nhûông can thiïơp ăoâ coâcuđng ăïịn ặúơc nhûông ngûúđi thuöơc nhoâm nguy cú cao nhíịt bõ nhiïîm vađ lađm lan truýìnHIV vađ giuâp cho hoơ chíịp nhíơn nhûông hađnh vi an toađn hún hay khöng Xem xeât laơi nhûôngbùìng chûâng ñt oêi vïì víịn ăïì nađy ngûúđi ta thíịy nhûông ăiïìu sau ăíy:

Thûâ nhíịt, nhûông söị liïơu cú baên vïì caâc mö hònh nhiïîm HIV vađ hađnh vi tònh duơc lađăiïìu cú baên ăïí ặa ra ặúơc nhûông quýịt ắnh húơp lyâ vïì phín böí nguöìn lûơc cho caâc canthiïơp dûơ phođng lađ vö cuđng ñt oêi Nhiïìu chñnh phuê, ăùơc biïơt lađ úê nhûông nûúâc mađ dõch múâixuíịt hiïơn hoùơc chûa coâ nhûông söị liïơu thöịng kï vïì dõch bïơnh, cíìn múê röơng viïơc thu thíơpvađ phín tñch söị liïơu vïì caâc mûâc ăöơ nhiïîm HIV trong caâc nhoâm dín cû khaâc nhau vađ vïìbaên chíịt vađ mûâc ăöơ cuêa caâc mö hònh hađnh vi coâ thïí lađm líy lan viruât Nhûông thöng tinnađy lađ ríịt thiïịt ýịu cho viïơc thiïịt líơp möơt ắnh nghôa taâc nghiïơp vïì nhûông ngûúđi ăïî coâkhaê nùng nhiïîm vađ lađm lan truýìn viruât ÚÊ nhûông nûúâc vúâi dõch tíơp trung hay dõch lanröơng, caâc chñnh phuê cíìn ăaêm baêo rùìng chi phñ vađ hiïơu quaê cuêa caâc can thiïơp phaêi ặúơctheo doôi saât sao ăïí níng cao ặúơc hiïơu quaê - chi phñ cuêa phođng ngûđa

Thûâ hai, mùơc duđ ăaô coâ nhûông cöị gùưng to lúân cho ăïịn ngađy nay, caâc chûúng trònhnhùìm thay ăöíi hađnh vi cuêa nhûông ngûúđi dïî coâ khaê nùng nhiïîm vađ lađm lan truýìn viruâtnhíịt chó ăïịn ặúơc möơt söị ríịt ñt trong söị hoơ Hònh nhû coâ ríịt ñt caâc chûúng trònh quöịc giaăaânh giaâ ặúơc möơt caâch hïơ thöịng diïơn bao phuê cuêa caâc chûúng trònh do chñnh phuê vađ caâctöí chûâc phi chñnh phuê thûơc hiïơn, coâ nghôa lađ tyê lïơ nhûông ngûúđi dïî coâ khaê nùng nhiïîm vađlađm lan truýìn HIV ặúơc caâc can thiïơp phođng ngûđa vúâi túâi Caâc nhoâm nghïì nghiïơp nhûquín ăöơi vađ caênh saât mađ nhín viïn cuêa hoơ úê ríịt nhiïìu núi coâ söị baơn tònh trung bònhnhiïìu hún nhûông ngûúđi khaâc trong dín chuâng lađ nhûông nhoâm mađ chñnh phuê dïî vúâi túâi vađkhöng töịn keâm Tuy nhiïn caâc chûúng trònh nhùìm cung cíịp bao cao su vađ nhûông thöngtin phođng ngûđa cho caâc thađnh viïn cuêa caâc nhoâm nađy thûúđng khöng ăíìy ăuê hoùơc khöngphuđ húơp

Cuöịi cuđng, hiïơu quaê cuêa caâc chûúng trònh chñnh phuê nhùìm ăaêm baêo sûơ tiïịp cíơnphođng ngûđa cho nhûông ngûúđi ngheđo ñt ặúơc ăaânh giaâ Vñ duơ viïơc tiïịp thõ xaô höơi bao cao su(xuâc tiïịn baân bao cao su vúâi giaâ trúơ cíịp) ríịt coâ hiïơu quaê trong viïơc tùng sûê duơng bao cao

su Tuy nhiïn mûâc ăöơ nhûông chûúng trònh nađy mang laơi lúơi ñch cho ngûúđi ngheđo lađm tùngsûê duơng bao cao su trong söị nhûông ngûúđi coâ tó lïơ thay ăöíi baơn tònh cao nhíịt vađ coâ böí sunghay lađ loaơi trûđ viïơc cung cíịp bao cao su tû nhín khöng ăïìu chûa ặúơc xaâc ắnh

Göơp laơi, caê Chûúng 2 vađ Chûúng 3 ăïìu cho rùìng hiïơu quaê cuêa caâc chûúng trònh phođngngûđa HIV cuêa chñnh phuê phuơ thuöơc chñnh vađo mûâc ăöơ chuâng coâ lađm giaêm ặúơc hađnh vinguy cú cuêa nhûông ngûúđi dïî coâ khaê nùng nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV hay khöng.Chûúng 3 kïịt luíơn rùìng nhûông trúê ngaơi lúân nhíịt trong viïơc caêi thiïơn hiïơu quaê cuêa caâcchûúng trònh phođng chöịng HIV cuêa chñnh phuê lađ thiïịu cam kïịt chñnh trõ: trûúâc tiïn, ăïíthu thíơp söị liïơu vïì tyê lïơ hiïơn nhiïîm HIV, caâc hađnh vi nguy cú, chi phñ vađ hiïơu quaê cíìnthiïịt ăïí thiïịt líơp caâc chûúng trònh hûôu hiïơu vađ thûâ hai phaêi lađm viïơc möơt caâch xíy dûơngvúâi nhûông ngûúđi dïî coâ khaê nùng nhiïîm vađ lađm lan truýìn HIV

Chûúng 4: Ăöịi phoâ vúâi taâc ăöơng cuêa AIDS

Trong khi möơt söị nûúâc víîn cođn cú höơi ăïí traânh möơt dõch AIDS quy mö lúân thò nhûông nûúâckhaâc ăang úê trong tònh traơng phaêi ăöịi phoâ vúâi nhûông híơu quaê cuêa viïơc líy nhiïîm HIV ăaôlan röơng Nhûông gò coâ hiïơu quaê vađ vûđa vúâi khaê nùng tađi chñnh coâ thïí lađm ặúơc ăïí giuâp ăúônhûông ngûúđi bõ AIDS úê caâc nûúâc ăang phaât triïín? ÖỊm ăau vađ tûê vong do AIDS seô coâ

nhûông híơu quaê nhû thïị nađo lïn hïơ thöịng y tïị vađ sûơ ăoâi ngheđo? Xaô höơi vađ caâc chñnh phuêcoâ thïí lađm gò ăïí giaêm nhûông taâc ăöơng ăoâ? Ăíy lađ nhûông víịn ăïì ặúơc ăïì cíơp ăïịn trongChûúng 4.

Taâc ăöơng ăíìu tiïn vađ cú baên nhíịt cuêa HIV/AIDS lađ ăöịi vúâi nhûông ngûúđi bõ nhiïîmbïơnh Chûúng nađy thaêo luíơn viïơc ăiïìu trõ bùìng thuöịc giaêm caâc triïơu chûâng vađ ăiïìu trõ caâcnhiïîm truđng cú höơi coâ thïí lađm giaêm ăau ăúân vađ keâo dađi cuöơc söịng hûôu ñch cuêa nhûôngngûúđi bõ nhiïîm HIV nhû thïị nađo, vađ ăöi khi vúâi giaâ thađnh thíịp Nhûng khi hïơ thöịngmiïîn dõch suơp ăöí thò nhûông phûúng phaâp ăiïìu trõ hiïơn coâ trúê nïn ngađy möơt töịn keâm vađcöng hiïơu cuêa chuâng khöng chùưc chùưn Trõ liïơu chöịng retroviruât, phûúng phaâp ăaô ăaơtặúơc nhûông tiïịn böơ ăaâng kïí ăöịi vúâi sûâc khoeê cuêa möơt söị ngûúđi úê nhûông nûúâc coâ thu nhíơpcao, hiïơn nay cođn quaâ ăùưt vađ ăođi hoêi caâc dõch vuơ lím sađng quaâ lúân ăïí coâ thïí mang laơi möơt

hy voơng thûơc tiïîn trong möơt tûúng lai gíìn cho hađng triïơu ngûúđi ngheđo bõ nhiïîm bïơnh úêcaâc nûúâc ăang phaât triïín Möơt phín tñch nhûông lûơa choơn vïì ăiïìu trõ vađ chùm soâc kïịt luíơnrùìng viïơc chùm soâc taơi nhađ dûơa vađo cöơng ăöìng, mùơc díìu thûúđng chuýín dõch chi phñ donhûông ngûúđi ăoâng thúị quöịc gia trûúâc ăíy chõu xuöịng cho cöơng ăöìng ắa phûúng ăaêmnhíơn, cuông lađm giaêm ăi ăaâng kïí chi phñ chùm soâc vađ nhû víơy mang laơi hy voơng caêi thiïơnchíịt lûúơng cuöơc söịng coâ thïí chi traê ặúơc cho nhûông nùm cuöịi cuđng cuêa cuöơc ăúđi nhûôngngûúđi bõ AIDS

Thûâ hai, dõch bïơnh seô lađm tùng nhu cíìu chùm soâc y tïị vađ giaêm khaê nùng cung cíịpcaâc dõch vuơ y tïị vúâi chíịt lûúơng vađ giaâ caê ăaô cho Khi söị ngûúđi nhiïîm HIV/AIDS tùng lïnthò viïơc tiïịp cíơn ặúơc sûơ chùm soâc y tïị seô trúê nïn khoâ khùn hún vađ töịn keâm hún ăöịi vúâi tíịtcaê moơi ngûúđi kïí caê nhûông ngûúđi chûa bõ nhiïîm HIV vađ töíng chi phñ vïì y tïị seô tùng lïn.Caâc chñnh phuê seô bõ thuâc eâp phaêi tùng chi phñ y tïị vađ cíịp nhûông khoaên trúơ cíịp ăùơc biïơtcho ăiïìu trõ HIV/AIDS Ăiïìu khöng may lađ do caâc nguöìn lûơc khan hiïịm, do sûơ bíịt lûơchoùơc thiïịu thiïơn chñ cuêa caâc chñnh phuê trong viïơc tùng chi phñ cho y tïị cöng cöơng ăuê ăïí buđăùưp cho nhûông sûâc eâp nađy, caê hai chñnh saâch nađy coâ thïí lađm töìi tïơ hún caâc taâc ăöơng cuêadõch bïơnh ăöịi vúâi ngađnh y tïị vađ lađm cho ăaơi ăa söị nhûông ngûúđi chûa bõ nhiïîm HIV khoâ coâặúơc sûơ chùm soâc y tïị Tuy nhiïn coâ nhûông ăiïìu mađ caâc chñnh phuê coâ thïí lađm Caâc chñnhphuê phaêi ăaêm baêo rùìng nhûông bïơnh nhín nhiïîm HIV ặúơc hûúêng sûơ tiïịp cíơn vúâi chùmsoâc y tïị giöịng nhû nhûông bïơnh nhín khaâc vúâi mûâc ăöơ öịm ăau vađ khaê nùng chi traê tûúngtûơ Ăöi khi do sûơ kyđ thõ, nhûng ngûúđi bõ nhiïîm HIV bõ tûđ chöịi ăiïìu trõ hoùơc gùơp phaêi caêntrúê trong tòm kiïịm sûơ chùm soâc mađ nhûông ngûúđi khaâc khöng gùơp phaêi Trong nhûôngtrûúđng húơp khaâc, nhûông ngûúđi nhiïîm HIV laơi ặúơc tiïịp cíơn vúâi nhûông phûúng phaâp trõliïơu tiïn tiïịn ặúơc trúơ cíịp trong khi nhûông ngûúđi khaâc bõ öịm vúâi nhûông bïơnh tríìm troơngkhoâ chûôa laơi khöng ặúơc hûúêng nhûông biïơn phaâp trõ liïơu vúâi giaâ tûúng tûơ Mùơc duđ nhûôngbïơnh nhín bõ nhûông bïơnh liïn quan ăïịn HIV cíìn vađ phaêi nhíơn ặúơc nhûông dõch vuơ khaâcnhau hún lađ ăöịi vúâi nhûông bïơnh nhín ung thû, ăaâi ặúđng hoùơc bïơnh thíơn, hoơ cuông phaêitraê tó lïơ chi phñ y tïị tûúng tûơ tûđ tiïìn tuâi cuêa hoơ nhû caâc bïơnh nhín bõ caâc bïơnh khaâc Caâcbiïơn phaâp khaâc mađ caâc chñnh phuê coâ thïí vađ phaêi lađm bao göìm cung cíịp thöng tin vïì cönghiïơu cuêa caâc phûúng phaâp ăiïìu trõ khaâc nhau ăöịi vúâi caâc nhiïîm truđng cú höơi vađ AIDS,ăiïìu trõ trúơ cíịp caâc bïơnh líy truýìn qua ặúđng tònh duơc vađ caâc nhiïîm truđng cú höơi, trúơcíịp cho viïơc bùưt ăíìu chûúng trònh maâu an toađn vađ caâc chûúng trònh chùm soâc AIDS vađăaêm baêo cho nhûông ngûúđi ngheđo nhíịt tiïịp cíơn ặúơc dõch vuơ chùm soâc y tïị bíịt kïí tònhtraơng nhiïîm HIV cuêa hoơ

Taâc ăöơng chuê ýịu thûâ ba cuêa dõch bïơnh lađ ăöịi vúâi caâc höơ gia ằnh vađ vïì töíng thïí, noâtaâc ăöơng ăïịn mûâc ăöơ vađ chiïìu síu cuêa sûơ ăoâi ngheđo cuêa quöịc gia Caâc höơ gia ằnh vađ caâc

gia ằnh nhiïìu thïị hïơ phaêi ăöịi phoâ möơt caâch töịt nhíịt vúâi sûơ míịt ăi nhûông ngûúđi lúân ăangtrong ăöơ tuöíi sung sûâc nhíịt vò bïơnh AIDS Hoơ phaêi phín böí laơi caâc nguöìn lûơc trong giaằnh, vñ duơ nhû thöi khöng cho con caâi hoơ tiïịp tuơc ăi hoơc ăïí úê nhađ giuâp ăúô gia ằnh, lađmviïơc nhiïìu giúđ hún, ăiïìu chónh caâc thađnh viïn trong gia ằnh hoùơc baân ăi caâc tađi saên cuêagia ằnh vađ hoơ phaêi tòm ăïịn baơn beđ vađ hoơ hađng ăïí nhúđ giuâp ăúô vïì tiïìn nong vađ víơt chíịt.Nhûông höơ gia ằnh ngheđo hún coâ ñt tađi saên hún thò gùơp ríịt nhiïìu khoâ khùn trong viïơc ăöịiphoâ Con caâi hoơ coâ thïí vônh viïîn bõ thiïơt thođi búêi tònh traơng suy dinh dûúông töìi tïơ ăi hoùơc

bõ thöi hoơc Tuy nhiïn ăïí ăaâp laơi, caâc chñnh phuê vađ caâc töí chûâc phi chñnh phuê khöng ặúơcqún rùìng caâc nûúâc thu nhíơp thíịp coâ ríịt nhiïìu höơ gia ằnh ngheđo chûa traêi qua chïịt choâc

do AIDS nhûng laơi quaâ ngheđo nïn con caâi hoơ cuông phaêi chõu nhûông thiïơt thođi tûúng tûơ.Ăöìng thúđi, möơt söị höơ gia ằnh seô coâ ăuê nguöìn lûơc ăïí ăöịi phoâ vúâi caâi chïịt cuêa möơt ngûúđi lúânmađ khöng cíìn sûơ giuâp ăúô cuêa caâc töí chûâc phi chñnh phuê Muơc tiïu bònh ăùỉng cuêa chñnhphuê seô ặúơc sûê duơng möơt caâch hûôu hiïơu hún bùìng viïơc dađnh sûơ giuâp ăúô cho caâc ăöịi tûúơngdûơa trïn caâc chó söị ăoâi ngheđo trûơc tiïịp vađ sûơ hiïơn diïơn cuêa AIDS trong höơ gia ằnh hún lađchó dûơa vađo möơt trong hai chó söị mađ thöi Chûúng nađy kïịt thuâc bùìng nhûông khuýịn nghõcuơ thïí nhùìm ăaêm baêo rùìng caâc nguöìn lûơc coâ sùĩn ăïịn ặúơc caâc höơ gia ằnh cíìn sûơ giuâp ăúônhíịt bùìng viïơc phöịi húơp caâc cöị gùưng xoaâ ăoâi giaêm ngheđo vúâi caâc chûúng trònh lađm giaêmtaâc ăöơng cuêa dõch bïơnh

Chûúng 5: Phöịi húơp hađnh ăöơng nhùìm ặúng ăíìu vúâi HIV/AIDS

Chñnh phuê caâc quöịc gia chõu traâch nhiïơm baêo vïơ cöng dín cuêa hoơ khoêi sûơ líy lan cuêa dõchbïơnh HIV vađ giaêm thiïíu nhûông taâc ăöơng xíịu nhíịt khi dõch ăaô lan röơng Nhûng hoơ khöngăún ăöơc trong cöị gùưng nađy Caâc nhađ tađi trúơ song phûúng vađ ăa phûúng ăaô cung cíịp caê sûơlaônh ăaơo líîn nhûông khoaên kinh phñ chuê ýịu cho caâc chûúng trònh phođng chöịng AIDSquöịc gia, ăùơc biïơt úê nhûông nûúâc thu nhíơp thíịp Caâc töí chûâc phi chñnh phuê quöịc tïị vađquöịc gia ăaô ăííy maơnh viïơc giuâp ăúô vađ ăöi khi thuâc giuơc caâc chñnh phuê cođn miïîn cûúôngphaêi hađnh ăöơng Thaâch thûâc ăöịi vúâi caâc chñnh phuê quöịc gia lađ xaâc ắnh vai trođ cuêa hoơtrong cuöơc ăíịu tranh chöịng dõch bïơnh trong khi cuđng phöịi húơp vúâi nhûông ăöịi taâc khaâc.Chûúng nađy chuýín tûđ caâc chñnh saâch quöịc gia cuơ thïí sang caâc vai trođ chiïịn lûúơc donhiïìu töí chûâc khaâc nhau ăoâng trïn vuô ăađi chñnh saâch Trûúâc hïịt, chûúng nađy xem xeâtnhûông vai trođ mađ caâc chñnh phuê quöịc gia vađ caâc nhađ tađi trúơ ăoâng trong viïơc cung cíịp tađichñnh cho caâc chñnh saâch vïì AIDS trong phaơm vi caâc nûúâc ăang phaât triïín, chûúng nađycho rùìng caâc chñnh phuê cuêa nhiïìu nûúâc thu nhíơp thíịp phaêi ặúng ăíìu vúâi dõch bïơnhmaơnh meô hún nûôa caê trûơc tiïịp líîn phöịi húơp vúâi vúâi caâc töí chûâc phi chñnh phuê Nhiïìu töíchûâc phi chñnh phuê lađ nhûông ngûúđi ăoâng goâp coâ tiïìm nùng vađ thûơc sûơ cho cöị gùưng nađy kïícaê nhûông töí chûâc vuơ lúơi líîn nhûông töí chûâc khöng vuơ lúơi, caâc töí chûâc tûđ thiïơn tû nhín vađ

“caâc nhoâm cuđng caênh ngöơ” cuêa nhûông ngûúđi bõ nhiïîm HIV/AIDS Thûâ hai, chûúng nađylíơp luíơn rùìng, mùơc duđ nhûông ăoâng goâp ăaâng kïí cuêa hoơ trong cuöơc ăíịu tranh chöịng dõchbïơnh, caâc nhađ tađi trúơ song phûúng vađ caâc töí chûâc ăa phûúng cođn ăíìu tû quaâ ñt vađo caâchađng hoaâ cöng cöơng quöịc tïị bao göìm nhûông kiïịn thûâc vïì caâch tiïịp cíơn phođng ngûđa vađ caâcphûúng phaâp ăiïìu trõ vađ nghiïn cûâu vïì möơt loaơi vacxin mađ seô coâ taâc duơng taơi caâc nûúâcăang phaât triïín Hún nûôa, caê caâc nhađ tađi trúơ song phûúng vađ ăa phûúng phaêi coâ traâchnhiïơm trong viïơc phöịi húơp caâc hoaơt ăöơng cuêa hoơ möơt caâch hûôu hiïơu hún úê cíịp ăöơ quöịc gia.Cuöịi cuđng, chûúng nađy thaêo luíơn viïơc cöng luíơn vađ chñnh trõ ăaô hònh thađnh nïn caâc chñnhsaâch vïì AIDS nhû thïị nađo vađ chñnh phuê caâc nûúâc ăang phaât triïín coâ thïí lùưng nghe vađcuđng lađm viïơc vúâi nhiïìu ăöịi taâc khaâc nhau nhû thïị nađo ăïí giaêm thiïíu vađ vûúơt qua nhûôngcaên trúê ăöịi vúâi caâc chñnh saâch töịt ăïí chöịng laơi AIDS

Chûúng 6: Nhûäng baâi hoåc tûâ quaá khûá, caác cú höåi cho tûúng lai

Chûúng cuöëi cuâng toám tùæt nhûäng khuyïën nghõ chñnh saách chuã yïëu cuãa baãn baáo caáo vaâthaão luêån nhûäng cú höåi cho caác nûúác laâm thay àöíi tiïën trònh cuãa dõch bïånh úã caác giai àoaånkhaác nhau

Ăaô hún möơt thíơp niïn tröi qua kïí tûđ khi viruât gíy suy giaêm miïîn dõch úê ngûúđi (HIV)líìn ăíìu tiïn ặúơc xaâc ắnh lađ nguýn nhín cuêa Höơi chûâng Suy giaêm miïîn dõch mùưc phaêi(AIDS), bïơnh ăaô ặúơc ghi nhíơn úê híìu hïịt caâc nûúâc ăang phaât triïín vađ caâc nûúâc cöngnghiïơp1 UNAIDS, chûúng trònh phöịi húơp cuêa Liïn hiïơp quöịc nhùìm chöịng laơi dõch AIDS,ûúâc tñnh rùìng ăïịn cuöịi nùm 1996, khoaêng 23 triïơu ngûúđi trïn thïị giúâi ăaô bõ nhiïîm HIV vađhún 6 triïơu ngûúđi ăaô chïịt vò bïơnh AIDS Hún 90% nhûông trûúđng húơp nhiïîm HIV úê ngûúđilúân xaêy ra úê caâc nûúâc ăang phaât triïín (hònh 1.1) Hún 800.000 treê em úê caâc nûúâc ăangphaât triïín hiïơn ăang chung söịng vúâi HIV; coâ ñt nhíịt 43% ngûúđi lúân bõ nhiïîm bïơnh úê caâcnûúâc ăang phaât triïín lađ phuơ nûô (AIDSCAP vađ caâc taâc giaê khaâc, 1996).

CHÛÚNG 1

AIDS: MÖƠT THAÂCH THÛÂC ĂÖỊI VÚÂI CHÑNH PHUÊ

Hònh 1.1: Ûúâc lûúơng söị ngûúđi nhiïîm HIV/AIDS, theo vuđng, 1997

Baên ăöì nađy do phođng thiïịt kïị baên ăöì cuêa Ngín hađng Thïị giúâi cung cíịp Biïn giúâi, mađu sùưc, tyê lïơ phín chia vađ bíịt cûâ thöng tin nađo in trïn baên ăöì vïì phña Ngín hađng Thïị giúâi, khöng aâm chó sûơ phaân xeât vïì tònh traơng phaâp lyâ cuêa bíịt cûâ laônh thöí nađo, hoùơc sûơ cöng nhíơn hoùơc chíịp nhíơn caâc ặúng biïn giúâi ăoâ

ÚÊ nhiïìu nûúâc ăang phaât triïín, dõch HIV/AIDS ăang lan röơng möơt caâch nhanh choâng.Taơi caâc thađnh phöị lúân cuêa Ac-hen-ti-na, Bra-xin, Campuchia, ÍỊn Ăöơ vađ Thaâi Lan, hún2% phuơ nûô mang thai hiïơn mang viruât HIV Mûâc ăöơ nađy tûúng ặúng vúâi mûâc ăaô ặúơcxaâc ắnh 10 nùm trûúâc taơi caâc nûúâc úê chíu Phi nhû Dam-bi-a, Ma-la-uy, núi hiïơn nay coâhún 1/4 söị phuơ nûô mang thai bõ nhiïîm bïơnh ÚÊ hai thađnh phöị chíu Phi, Fran-cis, Böt-xoa-na vađ Ha-ra-rï, Dim-ba-bu-ï, 40% phuơ nûô ăïịn khaâm taơi caâc nhađ höơ sinh bõ nhiïîmbïơnh Hònh 1.2 trònh bađy ûúâc tñnh caâc trûúđng húơp múâi nhiïîm bïơnh úê ngûúđi lúân theo vuđngvađ theo thúđi gian cuêa UNAIDS Trong khi nhûông trûúđng húơp nhiïîm truđng múâi ặúơc coi lađchûông laơi úê möơt mûâc öín ắnh trïn toađn vuđng Cíơn Xa-ha-ra, chíu Phi, thò úê möơt söị nûúâc,caâc xung ăöơt vuô trang vađ nöơi chiïịn coâ thïí lađm cho naơn dõch lan ra Trong khi ăoâ, bïơnh líylan nhanh úê chíu AÂ Suy tûđ ăöì thõ trong hònh 1.2 ăaô ặa möơt söị nhađ quan saât túâi yâ nghôcho rùìng chíu AÂ ăaô coâ thïí vûúơt chíu Phi vïì söị nhûông trûúđng húơp múâi nhiïîm hađng nùm.

ÚÊ caâc nûúâc Myô Latinh vađ vuđng Ca-ribï, söị caâc trûúđng húơp múâi nhiïîm bïơnh öín ắnh trongnhiïìu nùm úê mûâc 200000 trûúđng húơp/nùm, trong khi caâc nûúâc úê Ăöng Íu vađ Trung AÂăang nïịm traêi nhûông bûúâc khúêi ăíìu cuêa thúđi kyđ bïơnh líy lan nhanh (khöng ặúơc chó ratrong hònh) Chó úê Bùưc Myô vađ Tíy Íu söị caâc trûúđng húơp múâi nhiïîm bïơnh giaêm so vúâi ẳnhcao vađo nùm 1986, nhûng ngay caê úê caâc nûúâc ăoâ, tûúng lai cuêa naơn dõch víîn chûa roô rađngbúêi vò bïơnh thím nhíơp vađo tíìng lúâp coâ thu nhíơp thíịp, nhûông ngûúđi mađ trònh ăöơ hoơc víịnvađ khaê nùng tiïịp cíơn vúâi chùm soâc y tïị gíìn giöịng vúâi tònh hònh cuêa ngûúđi dín úê caâc nûúâcăang phaât triïín

Hònh 1.2: Söị ngûúđi lúân múâi nhiïîm HIV, theo vuđng, 1977-1995

Bïơnh AIDS roô rađng ăang gíy ra töín thíịt to lúân ngađy cađng tùng ăöịi vúâi loađi ngûúđi.Cùn bïơnh lađ tai hoaơ ăöịi vúâi hađng triïơu ngûúđi bõ nhiïîm, mùưc bïơnh, vađ chïịt bíịt chíịp nhûôngtin tûâc ăíìy hy voơng múâi ăíy vïì khaê nùng chûôa khoêi Bïơnh cuông lađ tíịn bi kõch ăöịi vúâi giaằnh caâc naơn nhín, nhûông ngûúđi ngoađi viïơc phaêi chõu ặơng nhûông töín thíịt síu sùưc vïìmùơt tònh caêm, cođn coâ thïí bõ bíìn cuđng hoaâ nhû möơt kïịt cuơc cuêa bïơnh tíơt Vò bïơnh AIDSgiïịt chuê ýịu nhûông ngûúđi treê tuöíi, bïơnh lađm gia tùng söị treê em möì cöi böị hoùơc meơ hoùơccaê hai Möơt söị treê möì cöi nađy phaêi chõu nhûông híơu quaê vônh viïîn do khöng ặúơc nuöidûúông ăíìy ăuê hoùơc phaêi boê hoơc Con söị ăaô bùưt ăíìu khöng thïí phaên aênh hïịt nhûông ăauNguöìn: Söị liïơu cuêa UNAIDS 1997

khöí cuêa con ngûúđi do bïơnh gíy nïn Möîi trûúđng húơp bõ nhiïîm bïơnh lađ möơt bi kõch caânhín Trong khung minh hoaơ 1.1 mö taê nhûông gò mađ möơt trong söị gíìn 30 triïơu ngûúđi bõnhiïîm HIV ăaô phaêi nïịm traêi.

Tuy nhiïn, AIDS khöng phaêi lađ nguýn nhín duy nhíịt khiïịn con ngûúđi phaêi ăaukhöí Ăùơc biïơt úê caâc nûúâc ngheđo, nhiïìu víịn ăïì cíịp baâch cuông ăang caơnh tranh vúâi cùnbïơnh nađy vïì khaê nùng vađ nguöìn lûơc khan hiïịm Vađo nùm 2000, suy dinh dûúông vađ bïơnhtíơt treê em - nhûông cùn bïơnh dïî phođng ngûđa vađ chûôa khoêi hún AIDS nhiïìu - ûúâc tñnh seôcûúâp ăi sinh maơng cuêa 1,8 triïơu treê em úê caâc nûúâc ăang phaât triïín Bïơnh lao ûúâc tñnh seôgiïịt trïn 2 triïơu ngûúđi vađ bïơnh söịt reât khoaêng 740000 ngûúđi Trïn toađn thïị giúâi, söị ngûúđitûê vong do thuöịc laâ hađng nùm ûúâc tñnh seô tùng tûđ 3 triïơu ngûúđi vađo nùm 1990 lïn 8,4triïơu ngûúđi vađo nùm 2020 vađ gíìn nhû toađn böơ sûơ tùng lïn hađng nùm nađy ặúơc ûúâc tñnh seôxaêy ra úê caâc nûúâc ăang phaât triïín (Murray vađ Lopez 1996)2 Bïơnh tíơt chó lađ möơt trongnhiïìu víịn ăïì mađ chñnh phuê caâc nûúâc phaêi ăöịi mùơt trong quaâ trònh caêi thiïơn cuöơc söịngcuêa caâc cöng dín cuêa hoơ Hiïơn cođn khoaêng möơt tyê ngûúđi chûa ặúơc tiïịp cíơn vúâi nûúâc saơchvađ khoaêng 40% phuơ nûô vađ möơt phíìn tû nam giúâi úê caâc nûúâc ăang phaât triïín cođn muđ chûô.Trïn toađn thïị giúâi, giao thöng vađ thöng tin liïn laơc chûa hoađn chónh gíy trúê ngaơi chonhûông cöị gùưng cuêa hađng tyê ngûúđi nhùìm caêi thiïơn cuöơc söịng cuêa mònh

Pauline, cö con gaâi uât trong söị baêy ặâa con cuêa möơt gia ằnh nöng dín úê Gha-na úê tuöíi 20 cuêa cuöơcăúđi khi coâ möơt ngûúđi anh hoơ lúân tuöíi hún hûâa seô thu xïịp cho cö möơt chín híìu bađn úê A-bi-giùng, búđbiïín Ngađ, vađ cho cö vay tiïìn veâ xe buyât Do khöng kiïịm ăuê tiïìn ăïí söịng bùìng nghïì buön baân caâgíìn nhađ nïn cö ăaô nhíơn lúđi

“Khi túâi núi, töi nhíơn ra rùìng khöng hïì coâ chín híìu bađn Öng anh hoơ cuêa töi noâi rùìng, töi phaêihađnh nghïì maơi dím ăïí líịy tiïìn traê núơ tiïìn veâ xe Töi söịng trong möơt ngöi nhađ vúâi nhiïìu cö gaâi khaâccuông lađm nghïì ăoâ

“Töi hađnh nghïì úê caâc quaân bar, coâ ríịt nhiïìu phuơ nûô lađm viïơc úê ăoâ, töi khöng ăïịm xúí Coânhûông ngađy töi coâ túâi 4-5 ngûúđi khaâch – con söị phuơ thuöơc vađo sùưc ăeơp cuêa baơn Nhûng töi khöngthñch cöng viïơc ăoâ, nïn töi chó lađm ăuê tiïìn ùn vađ tiïìn traê núơ röìi töi nghó viïơc ñt ngađy

“Nïịu baơn khöng traê tiïìn troơ, chuê nhađ seô chiïịm tađi saên cuêa baơn vađ ăuöíi baơn ra khoêi ặúđng Töichó mong muöịn kiïịm ăuê tiïìn ăïí ăi vïì nhađ

“Sau ba thaâng töi ăaô coâ ăuê tiïìn vađ trúê vïì nhađ Chuýơn ăoâ xaêy ra ăaô hai nùm trûúâc Sau möơtnùm, möơt caâi nhoơt xuíịt hiïơn úê naâch töi

Chõ cuêa Pauline ặa cö túâi möơt thíìy lang, ngûúđi ăoâ baân cho cö ñt thuöịc Khi nhûông thuöịc ăoâkhöng coâ taâc duơng ăïí chûôa caâc triïơu chûâng ngađy cađng nùơng lïn cuêa cö, cö ăaô túâi gùơp möơt baâc sô tûvađ ặúơc nùìm viïơn ba thaâng Caâc baâc sô ăaô khöng noâi vúâi cö lađ cö ăaô bõ AIDS mađ chó dùơn “khöngặúơc ăi laơi vúâi ăađn öng”

“Töi khöng bao giúđ duđng bao cao su khi töi úê A-bi-giùng Caâc võ khaâch ăađn öng khöng bao giúđăođi hoêi Töi thíơm chñ chûa bao giúđ nghe noâi túâi AIDS cho maôi túâi khi töi trúê vïì nhađ vađ gùơp nhûôngngûúđi baơn bõ bïơnh ăoâ”, cö noâi

Taơi thúđi ăiïím phoêng víịn, vađo nùm 1991, Pauline ríịt gíìy, coâ nhûông vïịt loeât nhiïîm truđng trïnngûơc vađ vai vađ phaêi chõu ặơng thûúđng xuýn caêm giaâc ngûâa ngaây úê tay vađ chín Cö lađ möơt trong söịsaâu triïơu ngûúđi ăaô chïịt vò bïơnh AIDS

Nguöìn: Hampton 1991

Khung minh hoaơ 1.1 Pauline, cíu chuýơn cuêa möơt phuơ nûô

Nïịu tñnh túâi tíịt caê nhûông víịn ăïì gíy sûâc eâp ăoâ, liïơu caâc quöịc gia phaêi dađnh baonhiïu thúđi gian, cöị gùưng vađ nguöìn lûơc cho cuöơc ăíịu tranh chöịng AIDS? Quan ăiïím khaâcnhau khaâ xa Möơt vađi ngûúđi coi AIDS lađ caâi Chïịt Ăen thuöơc thïị hïơ cuöịi cuêa thïị kyê 20, caâichïịt queât saơch ăi phíìn lúân dín söị chíu Íu vađo thïị kyê 14 Theo quan ăiïím nađy caâc quöịcgia phaêi lađm tíịt caê nhûông gò trong khaê nùng cuêa mònh ăïí lađm chíơm laơi töịc ăöơ cuêa dõchbïơnh nađy Nhûông ngûúđi khaâc cho rùìng, caâc chñnh phuê chó phaêi lađm ríịt ñt hoùơc khöng phaêilađm gò caê, coâ thïí búêi vò hoơ nghô rùìng AIDS seô khöng phaêi lađ víịn ăïì lúân úê ăíịt nûúâc cuêa hoơhoùơc búêi vò hoơ cho rùìng caâc chñnh phuê khöng ăuê khaê nùng thay ăöíi hađnh vi caâ nhín -nguýn nhín líy truýìn viruât bïơnh Phíìn lúân moơi ngûúđi chùưc seô nhíịt trñ rùìng chñnh phuêcoâ thïí cöị gùưng lađm möơt caâi gò ăoâ Nhûng ngay caê trong söị nhûông ngûúđi chia seê yâ kiïịn nađy,víîn coâ nhûông quan ăiïím khaâc nhau vïì nhûông hađnh ăöơng phaêi ặúơc coi lađ ûu tiïn cöngcöơng.

Cuöịn saâch nađy dađnh cho caâc nhađ hoaơch ắnh chñnh saâch, caâc chuýn gia phaât triïín,nhûông ngûúđi lađm y tïị cöng cöơng vađ nhûông ngûúđi lađm viïơc úê nhûông võ trñ coâ aênh hûúêng túâiphaên ûâng cuêa cöơng ăöìng ăöịi vúâi HIV/AIDS Cuöịn saâch cung cíịp möơt cú súê phín tñch choviïơc cín nhùưc xem xaô höơi noâi chung vađ chñnh phuê noâi riïng phaêi ặúng ăíìu vúâi dõch bïơnhnađy nhû thïị nađo Trong khi lađm ăiïìu ăoâ cuöịn saâch ăaô dûơa trïn kiïịn thûâc cuêa ba ngađnhkhoa hoơc: dõch tïî hoơc cuêa bïơnh nhiïîm truđng HIV; nhûông nguýn tùưc Y tïị Cöng cöơng vïìkiïím soaât bïơnh; vađ ăùơc biïơt lađ kinh tïị cöng cöơng, tíơp trung vađo nhûông giaêi phaâp töịi ûutrong viïơc phín böí nhûông nguöìn lûơc cöng cöơng ñt oêi

Baâo caâo cho rùìng AIDS lađ möơt víịn ăïì ăang ngađy cađng lúân vađ caâc chñnh phuê coâ thïí vađphaêi tñch cûơc ặúng ăíìu Baâo caâo ăaô cho thíịy rùìng möơt söị chñnh saâch seô coâ hiïơu quaê húnnhûông chñnh saâch khaâc vađ phín biïơt trong söị caâc hoaơt ăöơng nhûông hoaơt ăöơng gò caâc höơgia ằnh, khu vûơc tû nhín kïí caê caâc töí chûâc phi chñnh phuê coâ thïí thûơc hiïơn ặúơc; nhûônghoaơt ăöơng mađ chñnh phuê caâc nûúâc ăang phaât triïín phaêi thûơc hiïơn vađ nhûông hoaơt ăöơngphaêi ặúơc sûơ uêng höơ tñch cûơc cuêa caâc chñnh phuê caâc nûúâc viïơn trúơ vađ cöơng ăöìng phaât triïínquöịc tïị

Chûúng nađy cung cíịp nhûông thöng tin cú baên cho phíìn cođn laơi cuêa cuöịn saâch dûơa vađoăïí phín tñch vai trođ cuêa chñnh phuê trong phođng ngûđa vađ giaêm thiïíu taâc ăöơng cuêa dõchHIV/AIDS Tiïịp theo phíìn toâm tùưt ngùưn goơn vïì baên chíịt sinh hoơc cuêa HIV vađ cú chïị lantruýìn cuêa viruât, chuâng töi seô thaêo luíơn vïì aênh hûúêng cuêa bïơnh AIDS ăöịi vúâi tuöíi thoơ vađsûâc khoeê vađ so saânh chuâng vúâi nhûông möịi ăe doaơ vïì sûâc khoeê khaâc Chuâng töi seô ăùơt bïơnhAIDS trong böịi caênh cuêa sûơ phaât triïín, chó ra rùìng bïơnh vûđa gíy aênh hûúêng vûđa chõu aênhhûúêng búêi nhiïìu khña caơnh cuêa tùng trûúêng kinh tïị Tûđ nhûông tađi liïơu nađy chuâng töiphín tñch nhûông luíơn cûâ khaâc nhau cho sûơ tham gia cuêa chñnh phuê vađo cuöơc chiïịn chöịnglaơi bïơnh AIDS; phín tñch nađy seô ặa ra möơt hûúâng díîn quan troơng trong viïơc xaâc ắnhcaâc ûu tiïn cuêa cöơng ăöìng trong dõch HIV/AIDS toađn cíìu mađ seô ặúơc ăïì cíơp túâi úê caâcchûúng sau Chûúng nađy kïịt luíơn vúâi thaêo luíơn vïì viïơc taơi sao nhûông chuíín mûơc xaô höơivađ chñnh trõ coâ thïí lađm cho chñnh saâch vïì bïơnh AIDS ăùơc biïơt khoâ khùn ăöịi vúâi chñnh phuê

Bïơnh AIDS lađ gò vađ lan truýìn nhû thïị nađo?

HIV lađ bïơnh líy qua ặúđng tònh duơc (LQĂTD) vađ gíy tûê vong Sau möơt ăïịn hai tuíìn ăíìucoâ caâc triïơu chûâng giöịng bïơnh cuâm, bïơnh khöng ăïí laơi nhûông híơu quaê nhòn thíịy ặúơctrïn nhûông ngûúđi bõ nhiïîm bïơnh trong thúđi kyđ khöng coâ triïơu chûâng, khoaêng thúđi giannađy coâ thïí ngùưn 2 nùm hoùơc dađi túâi 20 nùm Mùơc duđ, thúđi gian uê bïơnh trung bònh vađokhoaêng 10 nùm úê caâc nûúâc cöng nghiïơp, möơt söị thöng tin ñt oêi cho thíịy thúđi gian ăoâ coâ thïí

chó chûđng 5 nùm úê nhûông ngûúđi ngheđo nhíịt thuöơc nhûông nûúâc ngheđo nhíịt (Mulder,1996) Sau ăoâ, trûđ möơt tyê lïơ ríịt nhoê trong moơi trûúđng húơp bïơnh phaâ huyê hïơ thöịng miïîndõch Ăiïìu ăoâ lađm cho ngûúđi bõ nhiïîm bïơnh trúê nïn nhaơy caêm vúâi caâc bïơnh nhiïîm truđngkhaâc vađ thûúđng tûê vong trong vođng 6 ăïịn 24 thaâng (khung minh hoaơ 1.2) Nhû seô ặúơcthaêo luíơn chi tiïịt hún úê Chûúng 4, caâc phaât minh y hoơc múâi ăíy vïì ăiïìu trõ nhiïîm truđngHIV úê caâc nûúâc giađu, mùơc duđ ríịt khñch lïơ, nhûng cođn xa múâi lađ nhûông biïơn phaâp vïì mùơtkyô thuíơt coâ thïí thûơc hiïơn ặúơc hoùơc coâ thïí chíịp nhíơn ặúơc vïì mùơt giaâ caê úê caâc nûúâc ăangphaât triïín.

Giöịng nhû nhûông bïơnh líy qua ặúđng tònh duơc khaâc, HIV khoâ lan truýìn ngoaơi trûđqua ặúđng tònh duơc hoùơc thöng qua tiïịp xuâc trûơc tiïịp khaâc vúâi caâc dõch tiïịt tûđ cú thïí cuêangûúđi bõ nhiïîm bïơnh Caâch thûâc lan truýìn chñnh lađ qua giao cíịu tònh duơc, sûê duơng laơicaâc búm tiïm bõ nhiïîm úê nhûông ngûúđi tiïm chñch ma tuyâ, lan truýìn trong khi sinh hoùơckhi cho buâ tûđ meơ sang con, sûê duơng laơi kim tiïm bõ nhiïîm míìm bïơnh trong y tïị vađ truýìnmaâu hoùơc caâc saên phíím maâu bõ nhiïîm bïơnh HIV khöng thïí truýìn qua viïơc hùưt húi, bùưttay hay caâc tiïịp xuâc ngíîu nhiïn khaâc3

Khoaêng 3/4 caâc trûúđng húơp líy truýìn trïn thïị giúâi lađ thöng qua tònh duơc; trong söị ăoâ3/4 lađ do giao cíịu tònh duơc khaâc giúâi vađ 1/4 do quan hïơ tònh duơc giûôa nam giúâi vúâi nhau

ÚÊ caâc nûúâc ăang phaât triïín, tònh duơc thíơm chñ laơi cođn chiïịm möơt tyê lïơ lúân hún trong söịcaâc trûúđng húơp nhiïîm bïơnh ÚÊ vuđng Cíơn Xa-ha-ra, chíu AÂ vađ Ca-ri-bï, lan truýìn chuêýịu thöng qua quan hïơ tònh duơc giûôa nam vađ nûô giúâi, chó möơt tyê lïơ nhoê dûúâi 1% lađ thuöơcquan hïơ ăöìng tñnh luýịn aâi Tuy nhiïn, úê Myô Latinh vađ Ăöng Íu, quan hïơ tònh duơc giûôanam giúâi hiïơn nay cođn chiïịm phíìn lúân caâc trûúđng húơp líy truýìn qua ặúđng tònh duơccuông nhû vađo ăíìu nhûông nùm 90 (Mann, Taratonla, vađ Netter 1992)

Ăûúđng líy truýìn quan troơng thûâ hai sau con ặúđng quan hïơ tònh duơc lađ viïơc duđngchung kim tiïm chûa ặúơc tiïơt truđng trong söị nhûông ngûúđi tiïm chñch ma tuyâ Líytruýìn qua tiïm chñch ma tuyâ lađ ặúđng líy truýìn quan troơng nhíịt úê Trung Quöịc, Nam

AÂ, trûđ Thaâi Lan quöịc gia mađ líy truýìn qua ặúđng quan hïơ tònh duơc khaâc giúâi chiïịm ûuthïị hún so vúâi líy truýìn qua duđng chung kim tiïm Líy truýìn qua tiïm chñch ma tuâycuông chiïịm khoaêng 1/4 ăïịn 1/3 caâc trûúđng húơp líy truýìn úê Bra-xin vađ Ac-hen-ti-na HIVcoâ thïí lan truýìn trong cöơng ăöìng nhûông ngûúđi tiïm chñch ma tuyâ möơt caâch cûơc kyđ nhanhchoâng ÚÊ möơt söị núi, noâ nhiïîm vađo phíìn lúân nhûông ngûúđi trong cöơng ăöìng tiïm chñch chótrong möơt vađi thaâng

Vai trođ cuêa viïơc líy truýìn tûđ meơ sang con dao ăöơng giûôa caâc nûúâc Kiïíu nhiïîm bïơnhchñnh úê treê em xaêy ra trong tûê cung cuêa meơ qua viïơc tiïịp xuâc vúâi maâu cuêa meơ trong luâcsinh hoùơc sau ăoâ, thöng qua viïơc cho con buâ (xem khung minh hoaơ 4.6) Do viïơc líytruýìn tûđ meơ sang con chó coâ thïí xaêy ra nïịu meơ bõ nhiïîm bïơnh, hònh thûâc líy truýìn nađyphöí biïịn nhíịt úê nhûông vuđng coâ dõch líy truýìn qua tònh duơc khaâc giúâi nhû vuđng chíu PhiCíơn Xa-ha-ra Theo möơt ûúâc tñnh, coâ túâi 15-20% caâc trûúđng húơp nhiïîm HIV úê chíu Phixaêy ra úê treê em do meơ líy sang Trïn toađn thïị giúâi, tyê lïơ líy tûđ meơ sang con khoaêng 5-10%(Quinn, Ruff, Halsey, 1994)

HIV coâ thïí lan truýìn qua tiïm trong y tïị ÚÊ möơt söị nûúâc ngheđo nhíịt, tiïm lađ hïơthöịng ặa thuöịc vađo cú thïí ặúơc ûa chuöơng ăöịi vúâi nhiïìu loaơi thuöịc, vađ cuđng möơt búmtiïm coâ thïí sûê duơng cho nhiïìu ngûúđi trong möơt ngađy mađ khöng ặúơc vö truđng giûôa hailíìn tiïm Tuy nhiïn, ngay caê úê nhûông nûúâc nađy, tiïm trong y tïị vúâi kim tiïm bíín chó ặúơccoi chiïịm dûúâi 5% caâc trûúđng húơp nhiïîm truđng HIV

Höơi chûâng suy giaêm miïîn dõch hay cođn goơi lađ AIDS lađ giai ăoaơn cuöịi cuđng cuêa nhiïîm HIV HIV phaâhuyê hïơ thöịng miïîn dõch, vađ khi hïơ thöịng miïîn dõch trúê nïn khöng cođn khaê nùng baêo vïơ cú thïíchöịng laơi nhûông bïơnh mađ thöng thûúđng vöịn khöng gíy nguy hiïím cho tñnh maơng, AIDS coâ thïí ặúơcchuíín ăoaân Nhiïîm truđng HIV/AIDS do hai dođng viruât gíy suy giaêm miïîn dõch úê ngûúđi, HIV-1 vađHIV-2 Trong söị caâc viruât HIV-1 coâ ñt nhíịt 9 nhoâm nhoê khaâc biïơt nhau chuât ñt, möîi nhoâm chiïịm ûuthïị úê möơt vuđng khaâc nhau trïn thïị giúâi, mùơc duđ caâc nhađ nghiïn cûâu ăaô tòm thíịy sûơ khaâc biïơt ngađycađng tùng trong nhûông nùm gíìn ăíy, HIV-2 coâ ñt khaê nùng gíy bïơnh vađ tiïịn triïín chíơm hún, ặúơctòm thíịy ăíìu tiïn úê Tíy Phi, mùơc duđ, sau ăoâ loaơi viruât nađy cuông lan ăi caâc vuđng khaâc HIV-1 lađ phöíbiïịn nhíịt cuêa HIV vađ vò thïị ặúơc goơi ăún giaên lađ HIV.

Möơt khi ăaô thím nhíơp vađo cú thïí con ngûúđi, HIV chuê ýịu tíịn cöng vađo möơt nhoâm tïị bađo miïîndõch mang möơt phín tûê goơi lađ CD4 Ăùơc biïơt, viruât liïn kïịt vúâi hai nhoâm tïị bađo mang CD4; tïị bađolymphö mang CD4+ T, vađ úê quy mö nhoê hún, caâc ăaơi thûơc bađo Caâc tïị bađo nađy thûơc hiïơn caâc nhiïơmvuơ khaâc nhau cûơc kyđ quan troơng ăöịi vúâi chûâc nùng thöng thûúđng cuêa hïơ thöịng miïîn dõch Caâc ăaơithûơc bađo tiïu diïơt caâc taâc nhín xím nhíơp tûđ bïn ngoađi vađ giuâp cho hïơ thöịng miïîn dõch nhíơn biïịtchuâng trong tûúng lai, vađ tïị bađo lymphö T mang CD4(+) töí chûâc caâc phaên ûâng miïîn dõch bùìng caâchtiïịt ra caâc húơp chíịt hoaâ hoơc giuâp cho caâc tïị bađo miïîn dõch khaâc lađm viïơc bònh thûúđng Cú chïị hoùơccaâc cú chïị mađ theo ăoâ HIV tiïu diïơt tïị bađo lymphö T mang CD4+ cođn chûa ặúơc roô, nhûng caâc nhíìkhoa hoơc biïịt rùìng hïơ thöịng miïîn dõch coâ khaê nùng kiïím tra sûơ tíịn cöng cuêa HIV úê möơt mûâc ăöơ nađoăoâ, ñt nhíịt lađ úê giai ăoaơn khúêi ăíìu cuêa thúđi kyđ nhiïîm bïơnh

Giöịng nhû caâc nhiïîm truđng viruât khaâc, nhiïîm truđng HIV coâ thïí ặúơc ăùơc tñnh hoaâ nhû möơt cuöơcchiïịn giûôa hïơ thöịng miïîn dõch vađ viruât thím nhíơp Ăiïìu lađm cho nhiïîm truđng HIV trúê nïn bíịtthûúđng lađ noâ dung hoađ tûúng ăöịi vúâi hïơ thöịng miïîn dõch ặa túâi möơt thúđi kyđ khöng coâ tranh ăíịu,trung bònh tûđ 8-10 nùm, trong khoaêng thúđi gian ăoâ HIV phaât triïín chíơm chaơp nhûng khöng luđi bûúâc.Cuöịi cuđng HIV “chiïịn thùưng” trong cuöơc chiïịn, khi mađ ngûúđi bõ nhiïîm bïơnh bùưt ăíìu phaât caâc bïơnh

cú höơi tríìm troơng: bïơnh AIDS

Cuöơc chiïịn giûôa HIV vađ hïơ thöịng miïîn dõch chia lađm ba giai ăoaơn: giai ăoaơn thûâ nhíịt, ặúơcbiïịt nhû lađ giai ăoaơn nhiïîm truđng HIV tiïn phaât, bùưt ăíìu vađo thúđi ăiïím bõ nhiïîm bïơnh vađ keâo dađi chotúâi khi phaên ûâng miïîn dõch ban ăíìu cuêa cú thïí coâ ặúơc biïơn phaâp kiïím soaât tònh traơng sinh söi cuêavirut, thûúđng lađ trong möơt vađi tuíìn ăíìu sau khi nhiïîm bïơnh Trong giai ăoaơn nađy, söị tïị bađo lymphö

T mang CD4 (+) giaêm ăi ríịt nhanh vađ trong 30-70% caâc trûúđng húơp bïơnh nhín coâ höơi chûâng giöịngnhû bõ cuâm Caâc triïơu chûâng nađy biïịn míịt sau 3 tuíìn khi mađ söị lûúơng tïị bađo lymphö T mang CD4(+) phuơc höìi trúê laơi

Sau ăoâ, bïơnh bûúâc sang giai ăoaơn 2, giai ăoaơn khöng coâ triïơu chûâng vađ thúđi gian keâo dađichiïịm túâi 80% toađn böơ thúđi gian tûđ khi mùưc bïơnh cho túâi khi chïịt Chó trong thúđi kyđ ăíìu cuêa giaiăoaơn 2, caâc khaâng thïí cuêa HIV coâ thïí tòm thíịy úê maâu ngoaơi vi Do phíìn lúân caâc xeât nghiïơm HIVnhùìm vađo viïơc tòm kiïịm nhûông khaâng thïí nađy, trûúâc giai ăoaơn nađy thûúđng khöng thïí xaâc ắnh ặúơclađ ăöịi tûúơng coâ bõ nhiïîm bïơnh hay khöng

Phíìn lúân caâc ăöịi tûúơng nhiïîm HIV vïì mùơt lím sađng tûúng ăöịi khoeê maơnh trong giai ăoaơn nađy,trong khi hïơ thöịng miïîn dõch tiïịn hađnh möơt cuöơc chiïịn tñch cûơc nhûng khöng nhòn thíịy ặúơc chöịnglaơi virut Möîi ngađy, HIV tiïu diïơt möơt söị lûúơng lúân tïị bađo lymphö T mang CD4 (+) Tuyê xûúng buđ ăùưpsûơ míịt maât nađy bùìng viïơc tùng saên xuíịt nhûông tïị bađo múâi nhûng tyê lïơ thay thïị khöng thïí buđ ăùưpặúơc tyê lïơ míịt ăi Söị lûúơng tïị bađo lymphö CD4 (+) thûúđng vađo khoaêng 800-1000 trong möơt mililñtmaâu cuêa ngûúđi khöng mùưc bïơnh, giaêm díìn khoaêng 50-70 tïị bađo möơt nùm Khi söị tïị bađo T mangCD4 (+) giaêm chó cođn 200 trong möơt mililñt maâu, tyê lïơ suy giaêm tïị bađo lymphö T tùng nhanh vađ cúthïí trúê nïn nhaơy caêm vúâi caâc nhiïîm truđng cú höơi vađ caâc bïơnh khaâc Noâ ăaânh díịu sûơ bùưt ăíìu giaiăoaơn cuöịi cuđng cuêa nhiïîm truđng HIV - bïơnh AIDS trïn lím sađng

Khung minh hoaơ 1.2 Baên chíịt cuêa HIV/AIDS

Möơt söị bïơnh hay tíịn cöng ngûúđi bïơnh AIDS lađ caâc bïơnh truýìn nhiïîm nhû lao; nhûông bïơnhkhaâc nhû ung thû liïn quan vúâi HIV thò khöng phaêi lađ bïơnh truýìn nhiïîm Möơt vađi loaơi nhiïîm truđngthöng thûúđng trúê nïn nghiïm troơng möơt caâch bíịt thûúđng ăöịi vúâi ngûúđi bïơnh AIDS nhû bïơnh viïmxoang hoùơc viïm phöíi, trong khi nhûông bïơnh khaâc ríịt hiïịm gùơp úê nhûông ngûúđi HIV ím tñnh Möơt vađinhiïîm truđng coâ liïn quan vúâi HIV coâ thïí ăiïìu trõ bùìng khaâng sinh thöng thûúđng, ăùơc biïơt úê giai ăoaơnăíìu cuêa AIDS Tuy nhiïn, khi hïơ thöịng miïîn dõch tiïịp tuơc bõ phaâ huyê, viïơc ăiïìu trõ trúê nïn ngađy cađngkhoâ khùn vađ söị lûúơng vađ chuêng loaơi caâc daơng nhiïîm truđng tùng lïn díîn túâi tûê vong Trong baêng 1.2cuêa khung nađy liïơt kï nhûông bïơnh coâ liïn quan vúâi AIDS ặúơc chíín ăoaân úê caâc nûúâc ăang phaâttriïín.

Thúđi gian söịng sau khi bõ nhiïîm virut phuơ thuöơc vađo nhiïìu ýịu töị, kïí caê chuêng vađ dođng virut,tònh traơng sûâc khoeê chung cuêa ngûúđi bïơnh vađ khaê nùng tiïịp cíơn ăiïìu trõ nhûông bïơnh cú höơi Phíìnlúân caâc nghiïn cûâu vïì víịn ăïì nađy tíơp trung úê caâc nûúâc phaât triïín Trûúâc khi sûê duơng phaâc ăöì baloaơi thuöịc, thúđi gian söịng trung bònh tûđ khi nhiïîm HIV-1 ăïịn khi chïịt úê caâc nûúâc phaât triïín lađ 12nùm; hai giai ăoaơn phaât triïín ăíìu cuêa bïơnh keâo dađi 8-10 nùm vađ giai ăoaơn cuöịi, AIDS trïn lím sađngkhoaêng 14-25 thaâng (Kitahata vađ caâc taâc giaê khaâc 1996)

Hiïíu biïịt vïì tyê lïơ söịng thïm cuêa nhûông ngûúđi nhiïîm HIV úê caâc nûúâc ăang phaât triïín cođn ñt oêihún nhiïìu, nhûng caê hai khoaêng thúđi gian: tûđ khi nhiïîm bïơnh túâi khi phaât bïơnh AIDS vađ tûđ khi nhiïîmbïơnh ăïịn khi chïịt ăïìu ặúơc coi lađ ngùưn hún nhiïìu so vúâi caâc nûúâc phaât triïín vúâi tyê lïơ söịng thïmtoađn thïí tûđ khi bõ nhiïîm bïơnh túâi khi chïịt khoaêng 7 nùm Ngoađi caâc nguýn nhín do sûâc khoeê vađtònh traơng dinh dûúông keâm hún úê nhiïìu nûúâc ăang phaât triïín, sûơ thiïịu ăiïìu kiïơn ăiïìu trõ úê caâc bïơnhnhiïîm truđng cú höơi hay gùơp úê giai ăoaơn ăíìu cuêa bïơnh AIDS lađ möơt ýịu töị lađm thúđi gian söịng ngùưnhún Vñ duơ, caâc bïơnh nhín bõ HIV úê caâc nûúâc ăang phaât triïín hay bõ lao hún nhûông ngûúđi bïơnh úêcaâc nûúâc giađu vò bïơnh lao hay gùơp vađ ñt ặúơc ăiïìu trõ úê caâc nûúâc nađy Thïm vađo ăoâ, bïơnh lao coâ liïnquan vúâi quaâ trònh phaât triïín HIV (De Cock 1993)

ÚÊ tíịt caê caâc nûúâc AIDS lađ bïơnh chùưc chùưn gíy tûê vong nhûng hún 15 nùm sau khi bïơnh xuíịthiïơn, víîn chûa khùỉng ắnh ặúơc rùìng nhiïîm truđng HIV luön gíy tûê vong Dûúđng nhû thúđi gian söịngthïm sau khi nhiïîm truđng HIV theo ăöì thõ hònh chuöng Chó coâ möơt söị ñt ngûúđi bïơnh tiïịn triïín thađnhAIDS vađ chïịt ríịt nhanh, úê ăíìu kia cuêa ăöì thõ, möơt söị ngûúđi bõ nhiïîm HIV hún 10 nùm nhûng víîncođn khoeê maơnh Caâc nhađ nghiïn cûâu y hoơc ríịt quan tím túâi caâc trûúđng húơp, theo caâch goơi cuêa hoơ,khöng tiïịn triïín trong thúđi gian dađi nađy búêi vò caâc trûúđng húơp nađy coâ thïí lađm saâng toê phíìn nađo ăùơcăiïím cuêa hïơ thöịng miïîn dõch coâ thïí ặúơc caêi thiïơn búêi möơt loaơi vaccin ăïí baêo vïơ möơt ngûúđi chöịnglaơi nhiïîm truđng HIV Tûúng lai vađ tíìm quan troơng cuêa viïơc tòm kiïịm möơt loaơi vaccin ặúơc thaêo luíơn

úê Chûúng 5

Líy qua ặúđng truýìn maâu, möơt thúđi lađ nguýn nhín lo ngaơi úê nhiïìu nûúâc ăaô ặúơcloaơi trûđ gíìn nhû hoađn toađn úê caâc nûúâc coâ thu nhíơp cao vađ vûđa thöng qua viïơc xeât nghiïơmsađng loơc maâu truýìn ÚÊ caâc nûúâc ăang phaât triïín viïơc líy lan qua cung cíịp maâu víîn cođntiïịp tuơc phaêi loaơi trûđ, ăùơc biïơt úê nhûông núi tyê lïơ nhiïîm HIV cao trong söị nhûông ngûúđi chomaâu vađ nhûông núi viïơc xeât nghiïơm sađng loơc maâu tòm HIV víîn chûa trúê thađnh thûúđngquy ÚÊ chíu Phi, treê em coâ thïí ặúơc truýìn maâu ăïí ăiïìu trõ bïơnh thiïịu maâu liïn quanăïịn söịt reât lađm cho chuâng coâ nguy cú bõ nhiïîm HIV Trong khi, sûơ líy truýìn qua maâu vađcaâc saên phíím maâu tùng ăaâng kïí nguy cú cuêa viïơc chùm soâc y tïị vađ coâ thïí lađm HIV lantruýìn nhanh choâng trong nhûông quíìn thïí ăùơc biïơt - vñ duơ, trong nhûông ngûúđi bõ bïơnh ûachaêy maâu úê caâc nûúâc cöng nghiïơp vađo nhûông nùm 1980 thò sûơ líy truýìn HIV qua chuýìnmaâu chûa bao giúđ vûúơt quaâ tyê lïơ 10% toađn böơ caâc nhiïîm viruât HIV, ngay caê úê caâc nûúâcăang phaât triïín

AÊnh hûúêng cuêa AIDS túâi tuöíi thoơ vađ sûâc khoêe

AÊnh hûúêng roô rađng nhíịt cuêa bïơnh AIDS lađ túâi tuöíi thoơ vađ sûâc khoeê Khoâ mađ ăaânh giaâ vađtiïn lûúơng ặúơc nhûông aênh hûúêng nađy, khöng chó vò thiïịu caâc söị liïơu mađ cođn vò quy mötûúng ăöịi cuêa sûơ aênh hûúêng phuơ thuöơc vađo nhiïìu ýịu töị khaâc ngoađi sûơ lan truýìn AIDS,kïí caê nhûông thađnh cöng trong ăíịu tranh vúâi nhûông víịn ăïì sûâc khoeê khaâc Bùìng chûângặúơc thaêo luíơn dûúâi ăíy cho thíịy úê phíìn lúân caâc nûúâc bõ taâc ăöơng nùơng nïì cuêa dõch bïơnh,AIDS ăe doaơ keâo luđi hađng thïị kyê nhûông tiïịn böơ trong cuöơc ăíịu tranh chöịng caâc bïơnh

Tïn bïơnh Ghi chuâ

caâc nûúâc ăang phaât triïín, ăíy lađ loaơi nhiïîm truđng cú höơi hay gùơp nhíịt úê caâc nûúâc nađy, chiïịm khoaêng 40-60% caâc trûúđng húơp nhiïîm truđng HIV Cuông giöịng nhû úê nhûông ngûúđi khöng bõ nhiïîm HIV, daơng thûúđng gùơp lađ lao phöíi mùơc duđ khaê nùng bõ lao caâc böơ phíơn khaâc úê caâc bïơnh nhín bõ nhiïîm HIV cao hún

Caâc bïơnh do

Pneumococ

Loaơi nhiïîm truđng nađy lađ nguýn nhín phöí biïịn nhíịt cuêa bïơnh viïm phöíi úê nhûông ngûúđi khöng bõ nhiïîm HIV vađ cuông gíy ra nhiïîm truđng maâu, viïm xoang vađ viïm naôo úê caâc bïơnh nhín bõ nhiïîm HIV

khi tíịn cöng caâc phuơ nûô coâ thai bõ bïơnh, úê nhûông ngûúđi bõ AIDS ăíy lađ nguýn nhín phöí biïịn nhíịt cuêa bïơnh viïm naôo, hoùơc nhiïîm truđng bïn trong naôo, gíy ra hön mï vađ chïịt

Bïơnh níịm

Candida

Ăûúơc biïịt ăïịn nhû bïnh tûa miïơng vađ thûơc quaên, loaơi nhiïîm trung níịm nađy gùơp úê caâc bïơnh nhín nhiïîm HIV vađ lađm cho viïơc nuöịt bõ ăau

Bïơnh do

Cryptococ

Bïơnh nađy híìu nhû khöng gùơp úê nhûông ngûúđi khöng bõ nhiïîm HIV, nhiïîm truđng níịm nađy gùơp úê 5% caâc bïơnh nhín AIDS trïn thïị giúâi, thûúđng dûúâi daơng viïm mađng naôo vađ viïm bïì mùơt naôo, díîn túâi tònh traơng ăau ăíìu, söịt, hön mï vađ chïịt

Caâc ung thû coâ

liïn quan vúâi

AIDS

Phöí biïịn trong tíìng lúâp coâ thu nhíơp vao úê caâc nûúâc ăang phaât triïín (nhûông ngûúđi coâ khaê nùng tiïịp cíơn ăiïìu trõ nhûông loaơi bïơnh cú höơi hay gùơp khaâc)

Baêng 1.2 Caâc bïơnh cú höơi thûúđng ặúơc chíín ăoaân úê nhûông ngûúđi nhiïîm HIV, caâc nûúâc ăang phaât triïín

Ghi chuâ: Nhiïîm truđng phöịi húơp giûôa lao vúâi möơt hay nhiïìu nhiïîm truđng cú höơi khaâc coâ thïí phöí biïịn úê caâc nûúâc ăang phaât triïín Caâc nhiïîm truđng cú höơi quan troơng khaâc nhû virut Cytomegalo (CMV) vađ Mycobacterium avium (MAC) gùơp úê caâc nûúâc ăang phaât triïín nhûng ríịt ñt khi ặúơc chíín ăoaân do thiïịu phûúng tiïơn.

Nguöìn: Morrow, Colebondoes vađ Chin 1989.

truýìn nhiïîm ÚÊ nhûông núi khaâc bïơnh dûúđng nhû lađm tùng thïm gaânh nùơng cuêa caâcbïơnh truýìn nhiïîm Tuy víơy, AIDS chó lađ möơt trong nhûông víịn ăïì sûâc khoeê mađ nhín díncaâc nûúâc ăang phaât triïín phaêi ặúng ăíìu Thíơt víơy, ăíịt nûúâc cađng ngheđo thò nhûông víịnăïì khaâc kïí caê nhûông víịn ăïì dïî giaêi quýịt nhû suy dinh dûúông, óa chaêy cađng chiïịm möơttyê lïơ lúân trong gaânh nùơng bïơnh tíơt.

Tuöíi thoơ

Tuöíi thoơ lađ thûúâc ăo cú baên phuâc lúơi cuêa con ngûúđi vađ aênh hûúêng cuêa bïơnh AIDS Tûđ nùm

1900 - 1990 nhûông tiïịn böơ to lúân trong cuöơc chiïịn chöịng caâc bïơnh truýìn nhiïîm ăaô tùngtuöíi thoơ úê caâc nûúâc ăang phaât triïín tûđ 40 lïn 64 tuöíi, thu heơp khoaêng caâch giûôa caâc nûúâcnađy vađ caâc nûúâc cöng nghiïơp tûđ 25 nùm xuöịng 13 nùm AIDS ăaô lađm chíơm laơi vađ úê möơt söịnûúâc ăaô keâo luđi xu hûúâng nađy Vñ duơ, tuöíi thoơ úê Bu-ki-na Pha-sö, chó cođn 46 tuöíi, 11 nùmngùưn hún so vúâi tuöíi thoơ dûơ kiïịn nïịu ăíịt nûúâc khöng bõ AIDS tađn phaâ (hònh 1.3) Tuöíi thoơ

úê nhiïìu nûúâc bõ cùn bïơnh nađy taâc ăöơng nùơng nïì cuông bõ ăííy luđi vïì mûâc cuêa 10 nùm vïìtrûúâc AÊnh hûúêng cuêa AIDS lïn tuöíi thoơ úê Thaâi Lan ñt hún vò tyê lïơ nhiïîm bïơnh thíịp húncaâc nûúâc khaâc trong hònh

Hònh 1.3: Taâc ăöơng hiïơn taơi cuêa AIDS lïn tuöíi thoơ, 6 nûúâc choơn loơc, 1996

AIDS ăaô lađm giaêm maơnh tuöíi thoơ úê möơt söị nûúâc

Söị nùm söịng ăaô ăiïìu chónh theo mûâc ăöơ tađn phïị (DALY)

AIDS chiïịm khoaêng 1% caâc trûúđng húơp tûê vong trïn thïị giúâi trong nùm 1990, tyê lïơ nađy coâkhaê nùng tùng lïn 2% vađo nùm 2020 (Murrey vađ Lopez 1996) Tuy nhiïn, tyê lïơ tûê vong domöơt loaơi bïơnh trong töíng söị tûê vong chung khöng phaêi lađ möơt minh hoaơ lyâ tûúêng chogaânh nùơng cuêa bïơnh ăöịi vúâi xaô höơi, búêi vò noâ boê qua aênh hûúêng cuêa bïơnh tíơt vađ khöngphín biïơt ặúơc nhûông ngûúđi chïịt úê nhûông lûâa tuöíi khaâc nhau

Baêng 1.1 Gaânh nùơng hađng nùm cuêa caâc bïơnh truýìn nhiïîm vađ HIV, dûơa vađ söị trûúđnghúơp tûê vong vađ söị DALY míịt ăi, caâc nûúâc ăang phaât triïín, 1990 vađ 2020

Murey vađ Lopez (1996) ăaô ûúâc tñnh töín thíịt do bïơnh dûơa trïn nhûông nùm söịng ăaôăiïìu chónh theo mûâc ăöơ tađn phïị, hay DALY Ăûúơc ặa ra trong Baâo caâo vïì Phaât triïín Thïịgiúâi 1993 (Ngín hađng Thïị giúâi 1993c), DALY tñnh túâi caê híơu quaê vïì tađn tíơt cuông nhû tûêvong cuêa bïơnh vađ sûê duơng tuöíi ăiïìu chónh ăïí loaơi boê vai trođ cuêa nhûông trûúđng húơp tûêNguöìn: Töíng cuơc Thöịng kï Myô, 1996, 1997.

vong úê treê em vađ ngûúđi giađ Nùm 1990, ûúâc tñnh sûâc khoeê keâm ăaô lađm míịt ăi khoaêng 265DALY trïn 1000 ngûúđi trong möơt nùm úê caâc nûúâc ăang phaât triïín, gíìn gíịp hai líìn con söị

124 DALY trïn 1000 ngûúđi möơt nùm úê caâc nûúâc cöng nghiïơp Do caâc trûúđng húơp tûê vong

do HIV/AIDS keâo theo sûơ tađn phïị ăaâng kïí trûúâc khi tûê vong vađ ăùơc biïơt taâc ăöơng vađo lúâpngûúđi treê tuöíi nïịu ặúơc ăaânh giaâ bùìng DALY, HIV/AIDS coâ aênh hûúêng lúân hún vïì mùơtsûâc khoeê so vúâi viïơc ăaânh giaâ bùìng tyê lïơ tûê vong Tuy nhiïn sûơ khaâc biïơt khöng lúân:Murey vađ Lopez ûúâc tñnh rùìng HIV/AIDS seô chiïịm khoaêng 3% töíng söị DALY míịt ăi úê caâcnûúâc ăang phaât triïín vađo nùm 2020, tùng 0.8% so vúâi nùm 1990 (baêng 1.1)4. Möơt lyâ do lađmbïơnh AIDS khöng chiïịm möơt tyê lïơ lúân hún vïì DALY lađ do nhûông nguýn nhín khaâc gíytûê vong úê caâc nûúâc ăang phaât triïín cuông gíy ra tađn phïị ăaâng kïí vađ tûê vong súâm Húnnûôa, möơt söị aênh hûúêng tùng lïn cuêa HIV/AIDS ặúơc buđ laơi búêi phíìn giaêm ăi cuêa nhoâmnhûông ngûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sung sûâc trong quíìn thïí dín cû do chuýín ăöíi dín söị mang laơi

HIV/AIDS möơt phíìn cuêa caâc bïơnh truýìn nhiïîm

Tyê troơng cuêa HIV/AIDS trong gaânh nùơng bïơnh tíơt toê ra lúân hún khi ta chuâ yâ túâi bïơnhtruýìn nhiïîm Sûơ chuâ yâ nađy ăùơc biïơt liïn quan túâi muơc tiïu lúân cuêa chuâng ta - xaâc ắnhvai trođ cuêa chñnh phuê caâc nûúâc ăang phaât triïín trong cuöơc chiïịn chöịng AIDS - búêi vò hoơcthuýịt kinh tïị, kiïịn thûâc hoơc ặúơc vïì y tïị cöng cöơng vađ thûơc tiïîn líu dađi, tíịt caê khùỉngắnh rùìng caâc chñnh phuê phaêi giûô möơt vai trođ quan troơng trong ngùn ngûđa sûơ lan truýìncuêa bïơnh truýìn nhiïîm

Túâi nùm 2020 caâc bïơnh truýìn nhiïîm, mađ hiïơn nay chiïịm vađo khoaêng 30% caâc trûúđnghúơp tûê vong vađ khoaêng 1/4 söị nùm söịng míịt ăi do bïơnh tíơt (DALY) úê caâc nûúâc ăang phaâttriïín seô giaêm xuöịng 14% cho caê hai chó söị5. Nhûng vai trođ cuêa HIV/AIDS trong gaânhnùơng cuêa caâc bïơnh truýìn nhiïîm úê caâc nûúâc ăang phaât triïín ặúơc dûơ kiïịn tùng lïn maơnhtûđ khoaêng 2% caâc trûúđng húơp tûê vong vađ 3% söị DALY míịt ăi lïn 14% caâc trûúđng húơp tûêvong vađ 1/5 söị DALY míịt ăi Hún nûôa, vò HIV lađ möơt ýịu töị ngađy cađng trúê nïn quan troơngtrong viïơc truýìn bïơnh lao, ngûúđi ta ûúâc tñnh rùìng möơt trong böịn trûúđng húơp tûê vong do

Tûê vong DALY míịt ăi Tûê vong DALY míịt ăi

Bïơnh truýìn nhiïîm (% cuêa gaânh nùơng chung) 30.7 24.5 14.3 13.7

HIV (% gaânh nùơng do bïơnh truýìn nhiïîm) 2.0 3.2 13.6 19.3 HIV cöơng vúâi möơt phíìn lao (% gaânh nùơng bïơnh

Töíng gaânh nùơng trïn 1000 ngûúâi 9.7 265.2 8.6 186.2 Gaânh nùơng bïơnh truýìn nhiïîm/1000 ngûúđi 3.0 64.9 1.2 25.5

Gaânh nùơng hađng nùm cuêa bïơnh tíịt

lao úê nhûông ngûúđi coâ HIV ím tñnh trong nùm 2020 coâ thïí ăaô khöng xaêy ra nïịu khöng coâdõch HIV6 Cöơng 1/4 caâc trûúđng húơp tûê vong do lao trong söị nhûông ngûúđi coâ HIV ím tñnhvađo söị nhûông ngûúđi tûê vong trûơc tiïịp do HIV cho thíịy rùìng HIV chõu traâch nhiïơm khoaêng1/5 caâc trûúđng húơp tûê vong do caâc bïơnh truýìn nhiïîm úê caâc nûúâc coâ thu nhíơp thíịp vađonùm 20207 Thïm vađo ăoâ HIV chõu traâch nhiïơm vïì möơt phíìn caâc trûúđng húơp tûê vong domöơt söị bïơnh truýìn nhiïîm khaâc (hònh 1.4).

Hònh 1.4: Phín böí tyê lïơ chïịt vò caâc bïơnh truýìn nhiïîm, Thïị giúâi ăang phaât triïín theo loaơi bïơnh, 1990 vađ 2020.

HIV/AIDS nguýn nhín gíy tûê vong chñnh úê nhûông ngûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sung sûâc

Vò HIV/AIDS lađ bïơnh líy qua ặúđng tònh duơc, AIDS thûúđng tíịn cöng nhûông ngûúđi lúân úêăöơ tuöíi sung sûâc - thûúđng lađ nhûông ngûúđi ăang nuöi con vađ nhûông ngûúđi ăang úê hoùơc gíìnăaơt túâi ẳnh cao vïì thu nhíơp Nïịu khöng bõ AIDS, nhûông ngûúđi nađy coâ xu hûúâng ñt nhíơycaêm vúâi bïơnh tíơt vađ tûê vong so vúâi treê em, thanh niïn, hoùơc nhûông ngûúđi lúân tuöíi Vò thïị,AIDS thíơm chñ cođn taơo ra möơt boâng ăen lúân hún lïn sûâc khoeê cuêa nhûông ngûúđi lúân úê ăöơtuöíi sung sûâc vađ haơnh phuâc cuêa nhûông ngûúđi phuơ thuöơc vađo hoơ Nùm 1990, HIV ặânghađng thûâ ba sau lao vađ nhûông bïơnh viïm ặúđng hö híịp khöng phaêi lao trong nguýnnhín tûê vong cuêa ngûúđi lúân úê caâc nûúâc ăang phaât triïín, ăïịn nùm 2020, HIV seô ặâng hađngthûâ hai chó sau lao vïì nguýn nhín tûê vong úê ngûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sung sûâc úê caâc nûúâc ăangphaât triïín (hònh l.5) Cöơng thïm 1/4 söị trûúđng húơp tûê vong do lao trong söị nhûông ngûúđilúân úê ăöơ tuöíi sung sûâc coâ HIV ím tñnh seô lađm cho HIV/AIDS trúê thađnh nguýn nhín gíytûê vong lúân nhíịt trong söị caâc bïơnh truýìn nhiïîm úê ngûúđi lúân úê ăöơ tuöíi sung sûâc taơi caâcnûúâc ăang phaât triïín vađo nùm 2020, chiïịm möơt nûêa caâc trûúđng húơp tû vong do bïơnhtruýìn nhiïîm trong nhoâm tuöíi quan troơng nađy

Tyê lïơ mađ bïơnh HIV/AIDS chiïịm trong gaânh nùơng do caâc bïơnh truýìn nhiïîm úê ngûúđilúân dao ăöơng giûôa caâc khu vûơc ăang phaât triïín khaâc nhau ÚÊ chíu Phi, núi mađ caâc bïơnhtruýìn nhiïîm giaêm chíơm hún caâc vuđng khaâc trïn thïị giúâi vađ tyê lïơ nhiïîm HIV/AIDS ặúơccoi lađ chûông laơi úê nhiïìu khu vûơc, HIV/AIDS seô chiïịm khoaêng 1/3 caâc trûúđng húơp tûê vong

do bïơnh truýìn nhiïîm (hònh l.6) Vò caâc nûúâc Myô Latinh vađ vuđng Ca-ri-bï dûơ kiïịn seô coânhûông then böơ to lúân trong viïơc giaêm tyê lïơ caâc bïơnh truýìn nhiïîm khaâc nhiïîm truđng HIVặúơc tiïn lûúơng seô tiïịp tuơc tùng HIV seô chõu traâch nhiïơm khoaêng 3/4 caâc trûúđng húơp tûêvong do nhiïîm truđng úê vuđng nađy9

Khi dõch bïơnh tiïịn triïín, HIV seô chiïîm möơt tyê lïơ tùng lúân trong töíng söị chïịt vò bïơnh truýìn nhiïîm úê caâc nûúâc ăang phaât triïín

Nguöìn: Murray vađ Lopez, 1996

AIDS vađ phaât triïín

Mùơc duđ aênh hûúêng cuêa riïng bïơnh nađy ăöịi vúâi sûâc khoeê ăaô lađ möơt möịi lo lùưng síu sùưc cođncoâ nhûông lyâ do böí sung khaâc buöơc cöơng ăöìng phaât triïín noâi chung vađ caâc nhađ líơp chñnhsaâch noâi riïng phaêi quan tím ăïịn dõch HIV/AIDS Trûúâc hïịt, sûơ ngheđo ăoâi lan trađn vađ sûơphín phöịi thu nhíơp khöng ăöìng ăïìu, ăùơc trûng cuêa quaâ trònh chíơm phaât triïín laơi khuýịnkhñch sûơ lan truýìn HIV Thûâ hai, sûơ di cû cuêa ngûúđi lao ăöơng tùng lïn, quaâ trònh ăö thõhoaâ nhanh choâng vađ hiïơn ăaơi hoaâ vùn hoaâ thûúđng ăi keđm vúâi sûơ tùng trûúêng cuông taơothuíơn lúơi cho viïơc lan truýìn HIV Thûâ ba, úê quy mö höơ gia ằnh, tûê vong do AIDS lađmtríìm troơng thïm sûơ ngheđo ăoâi vađ sûơ bíịt bònh ăùỉng trong xaô höơi díîn túâi naơn dõch lan röơnghún vađ taơo nïn möơt vođng luíín quíín Nhûông nhađ hoaơch ắnh chñnh saâch hiïíu ặúơc möịiquan hïơ nađy seô coâ cú höơi phaâ vúô nhûông möịi liïn hïơ nađy thöng qua caâc chñnh saâch ặúơc ăïì

ra dûúâi ăíy vađ seô ặúơc phín tñch möơt caâch chi tiïịt trong phíìn cođn laơi cuêa cuöịn saâch

Hònh 1.5: Nguýn nhín chïịt vò caâc bïơnh truýìn nhiïîm, trong söị ngûúđi lúân tuöíi 15 ăïịn 50, Thïị giúâi ăang phaât triïín, 1990 vađ 2020 (%)

Giûôa trûơc tiïịp gíy tûê vong do bïơnh AIDS vađ giaân tiïịp taơo thuíơn lúơi cho bïơnh lao lan truýìn vađo nùm 2020 HIV seô chõu traâch nhiïơm ăöịi vúâi gíìn möơt nûêa söị tûê vong ngûúđi lúân vò bïơnh truýìn nhiïîm.

Nguöìn: Murray vađ Lopez, 1996

Hònh 1.6: Tyê lïơ HIV/AIDS chiïịm trong gaânh nùơng cuêa bïơnh truýìn nhiïîm úê ngûúđi lúân, Thïị giúâi ăang phaât triïín, 2020

Nguöìn: Murray vađ Lopez, 1996

Sûơ ngheđo ăoâi vađ sûơ bíịt bònh ăùỉng giúâi tñnh lađm lan truýìn bïơnh AIDS

Trong khi caâc ýịu töị xaâc ắnh hoaơt ăöơng tònh duơc cuêa möơt caâ nhín lađ khoâ thíịy vađ phûâctaơp, coâ thïí giaê ắnh möơt caâch húơp lyâ lađ nhûông ăiïìu kiïơn xaô höơi úê mûâc töíng thïí aênh hûúêngtúâi tíìn xuíịt cuêa caâc hađnh vi tònh duơc coâ nguy cú cao vađ do ăoâ díîn ăïịn quy mö cuêa dõchbïơnh Möơt giaê thuýịt cho rùìng sûơ ngheđo ăoâi vađ sûơ bíịt bònh ăùỉng giúâi tñnh lađm cho xaô höơinhaơy caêm hún vúâi HIV vò möơt ngûúđi phuơ nûô ngheđo seô caêm thíịy khoâ ăođi hoêi baơn tònh cuêamònh kiïng khöng quan hïơ tònh duơc vúâi caâc ăöịi tûúơng khaâc, hoùơc sûê duơng bao cao su haymöơt biïơn phaâp nađo ăoâ ăïí tûơ baêo vïơ mònh khoêi bõ nhiïîm HIV10 Ngheđo ăoâi cuông coâ thïí lađmcho möơt ngûúđi ăađn öng thiïn vïì viïơc coâ nhiïìu baơn tònh ngíîu hûâng do noâ ngùn caên anh tatrúê nïn híịp díîn vúâi ngûúđi mgûúđi vúơ hoùơc buöơc anh ta phaêi rúđi boê gia ằnh ăi tòm viïơc YÂtûúêng cho rùìng sûơ ngheđo ăoâi vađ bíịt bònh ăùỉng giúâi tñnh lađm tríìm troơng thïm bïơnh AIDSặúơc cuêng cöị qua phín tñch caâc dûô liïơu quöịc gia vïì tyê lïơ nhiïîm HIV

Taâm biïịn söị vïì dõch tïî hoơc, xaô höơi vađ kinh tïị hoơc coâ thïị giaêi thñch vïì 2/3 nhûông biïịnăöơng vïì tyê lïơ nhiïîm HIV giûôa caâc nûúâc Hònh 1.7 chó ra möịi liïn quan cuêa 4 trong söị caâcbiïịn söị nađy vúâi tyê lïơ ngûúđi lúân úê thađnh phöị bõ nhiïîm HIV11 Hai hònh phña trïn chó rarùìng, khi caâc biïịn söị khaâc khöng ăöíi, hai biïịn söị thu nhíơp thíịp vađ phín phöịi thu nhíơpthiïịu cöng bùìng coâ liïn quan ríịt roô rïơt vúâi tyê lïơ nhiïîm HIV cao Ăöịi vúâi möơt nûúâc ăangphaât triïín loaơi trung bònh, nïịu tùng 2000 USD thu nhíơp theo ăíìu ngûúđi seô tûúng ûâng vúâigiaêm ăi ặúơc khoaêng 4% tyê lïơ nhiïîm HIV úê ngûúđi lúân úê thađnh phöị Giaêm chó söị thiïịu cöngbùìng trong thu nhíơp tûđ 0.5 xuöịng 0.4 - sûơ khaâc biïơt vïì míịt cöng bùìng vñ duơ giûôa Hön-du-rat vađ Ma-la-uy, seô tûúng ûâng vúâi sûơ giaêm tyê lïơ nhiïîm truđng ặúơc khoaêng 3%12 Caâc kïịtquaê nađy gúơi yâ rùìng sûơ phaât triïín kinh tïị nhanh choâng vađ sûơ phín phöịi tùng trûúêng kinhtïị cöng bùìng seô coâ taâc duơng ríịt lúân trong viïơc lađm chíơm laơi dõch AIDS

Khi xem xeât aênh hûúêng cuêa sûơ thiïịu cöng bùìng trong giúâi tñnh ăöịi vúâi nhiïîm HIV,ngûúđi ta phaêi cöị gùưng giûô öín ắnh caâc aênh hûúêng vùn hoaâ khaâc, nhû ăaơo Höìi lađ ýịu töị coâthïí coâ liïn quan vúâi sûơ míịt cöng bùìng giúâi tñnh úê nhiïìu nûúâc khaâc nhau Hai ăöì thõ cuöịitrong hònh 1.7 chó ra rùìng, sau khi kiïím soaât tyê lïơ dín cû theo ăaơo Höìi (cuông nhû töíngsaên phíím quöịc nöơi tñnh trïn ăíìu ngûúđi; sûơ bíịt cöng trong thu nhíơp vađ böịn ăùơc ăiïím xaôhöơi khaâc), hai thûúâc ăo sûơ míịt cöng bùìng giúâi tñnh coâ liïn quan túâi tyê lïơ nhiïîm HIV cao.Thûúâc ăo thûâ nhíịt - tyê troơng nam/nûô úê caâc trung tím ăö thõ, dao ăöơng möơt caâch ăaâng kïígiûôa caâc nûúâc: möơt söị nûúâc coâ söị nam söịng úê thađnh phöị thíịp hún nûô giúâi vađ úê möơt söị núikhaâc tyê lïơ nam giúâi ăöng hún nûô giúâi 40% Nïịu moơi ýịu töị khaâc nhû nhau, ngûúđi ta coâ thïígiaê ắnh rùìng úê nhûông thađnh phöị coâ söị nam giúâi ăöng hún nûô giúâi, kinh doanh tònh duơcphaêi phöí biïịn hún vađ vò thïị mûâc ăöơ nhiïîm HIV cao hún Bùìng chûâng lađ úê ăöì thõ dûúâi bïntraâi trong hònh 1.7, caâc thađnh phöị trong ăoâ söị nam giúâi tuöíi 20-39 ăöng hún nûô giúâi trïnthûơc tïị coâ tyê lïơ nhiïîm HIV cao hún Ăöịi vúâi möơt nûúâc trung bònh, viïơc tùng cú höơi viïơc lađmcho phuơ nûô treê ăïí cho tyê troơng nam/nûô úê thađnh phöị giaêm xuöịng, vñ duơ tûđ 1.3 xuöịng 0.9 seôlađm giaêm tyê lïơ nhiïîm HIV khoaêng 4%

Thûúâc ăo thûâ hai liïn quan túâi sûơ míịt cöng bùìng giúâi tñnh ặúơc ặa vađo phín tñch lađkhoaêng caâch vïì tyê lïơ biïịt chûô giûôa nam vađ nûô Möơt líìn nûôa, coâ möơt sûơ khaâc biïơt lúân giûôacaâc nûúâc Tyê lïơ biïịt chûô cuêa nam giúâi coâ thïí cao hún úê nûô giúâi 25% úê möơt söị nûúâc Khi phuơnûô ñt biïịt chûô hún nam giúâi, hoơ coâ thïí ñt coâ khaê nùng ăiïìu ằnh möơt caâch coâ hiïơu quaê vúâinam giúâi vò thïị coâ nguy cú lúân hún trong caâc möịi quan hïơ tònh duơc Hún thïị nhûông ngûúđiphuơ nûô muđ chûô seô coâ khoâ khùn trong tòm kiïịm viïơc lađm vađ trúê nïn phuơ thuöơc hún vađo caâcmöịi quan hïơ tònh duơc ăïí kiïịm söịng vađ vò thïị lađm giaêm khaê nùng ăiïìu ằnh cuêa hoơ Ăöì thõdûúâi bïn phaêi trong hònh 1.7 ăaô minh hoaơ yâ tûúêng nađy bùìng caâch cho thíịy rùìng úê möơt

nûúâc trung bònh, giaêm khoaêng caâch biïịt ăoơc biïịt viïịt giûôa hai giúâi ăi 20% coâ thïí giaêmmûâc nhiïîm HIV ặúơc 4%.

Sûơ nùng ăöơng cuêa nïìn kinh tïị ăang tùng trûúêng coâ thïí taơo thuíơn lúơi cho sûơ lan truýìn bïơnh AIDS

Tûđ nhûông bùìng chûâng úê hònh 1.7 nïịu möơt quöịc gia caêi thiïơn thu nhíơp theo ăíìu ngûúđi vađgiaêm sûơ bíịt cöng bùìng caâch aâp duơng caâc chñnh saâch ăíìu tû taơo viïơc lađm vađ tùng trûúêngkinh tïị seô lađm giaêm nguy cú phaêi chõu möơt naơn dõch AIDS hoùơc giuâp cho viïơc giaêm thiïíutaâc haơi cuêa dõch bïơnh nïịu nhû noâ ăaô bùưt ăíìu Nïịu thïm vađo ăoâ quöịc gia nađy laơi hađnhăöơng ăïí ruât ngùưn sûơ khaâc biïơt vïì hoơc víịn vađ nghïì nghiïơp giûôa nam vađ nûô thò HIV cođnkhoâ lan truýìn hún nûôa Tiïịc thay, chñnh möơt vađi quaâ trònh coâ thïí ăaơt túâi muơc tiïu nađylaơi cuông kñch thñch sûơ lan truýìn cuêa AIDS vađ nhûông chñnh saâch khaâc ăöi khi ăi keđmtheo quaâ trònh tùng trûúêng mađ khöng nhíịt thiïịt tham gia vađo quaâ trònh ăoâ, coâ thïí lađmcho dõch bïơnh trúê nïn töìi tïơ hún

Möơt nïìn kinh tïị múê ặúơc coi lađ ăođi hoêi cú baên cuêa tùng trûúêng nhanh Sûơ múê cûêatrûúâc hïịt muöịn noâi ăïịn viïơc lađm cho caâc nhađ ăíìu tû dïî dađng chuýín caâc saên phíím vađ vöịn

Hònh 1.7: Möịi liïn giûôa böịn biïịn söị xaô höơi vúâi tyê lïơ ngûúđi lúân úê thađnh phöị nhiïîm HIV,

72 nûúâc ăang phaât triïín, khoaêng nùm 1995

Ghi chuâ: Truơc thùỉng ặâng ăo tyê lïơ nhiïîm HIV ăaô ặúơc chuýín thađnh logarit Caâc ăiïím trïn ăöì thõ ăaơi diïơn cho söị liïơu cuêa

72 nûúâc sau khi ăaô loaơi boê aênh hûúêng cuêa baêy biïịn söị khaâc trong phín tñch höìi quy Mûâc ăöơ míịt cöng bùìng vïì phín phöịi thu nhíơp ặúơc ăo bùìng hïơ söị Gi-ni Phûúng phaâp luíơn vađ kïịt quaê thöịng kï chi tiïịt trònh bađy trong Over (baâo caâo phuơ trúơ, 1997)

Nguöìn: ÛÂúc tñnh cuêa taâc giaê

qua caâc ặúđng biïn giúâi quöịc gia Mûâc ăöơ múê cûêa cao trong thûúng maơi vađ tađi chñnh,thûúđng keđm theo sûơ múê cûêa cao hún cho viïơc di chuýín con ngûúđi kïí caê viïơc nhíơp cû Húnthïị nûôa, möơt vađi nghiïn cûâu ăaô cho thíịy rùìng baên thín sûơ nhíơp cû ăoâng goâp vađo tùngtrûúêng kinh tïị Ăiïìu ăoâ khöng coâ gò ăaâng ngaơc nhiïn búêi vò, úê bíịt kò nûúâc nađo, nhûôngngûúđi nhíơp cû thûúđng trong söị nhûông ngûúđi lao ăöơng cíìn cuđ nhíịt va phíìn lúân lađ nhûôngngûúđi coâ ăíìu oâc kinh doanh Tuy nhiïn phín tñch höìi quy giûôa caâc nûúâc chó ra rùìngnhûông nûúâc coâ tó lïơ nhíơp cû cao, thûúđng coâ dõch AIDS lúân hún: nïịu moơi ýịu töị khaâc ặúơccoi lađ bùìng nhau, möơt nûúâc coâ 5% dín söị sinh úê nûúâc ngoađi coâ thïí coâ tyê lïơ nhiïîm bïơnh caohún nhûông nûúâc khöng coâ dín sinh úê nûúâc ngoađi 2%.

Liïơu ăiïìu nađy coâ aâm chó rùìng caâc nûúâc phaêi haơn chïị nhíơp cû ăïí traânh dõch AIDSkhöng? Khöng, khöng cíìn thiïịt Thûơc víơy, nïịu nhíơp cû coâ lúơi cho phaât triïín kinh tïị thòviïơc giaêm nhíơp cû coâ thïí lađm chíơm quaâ trònh ăoâ, kïịt quaê lađ bïn caơnh nhiïìu híơu quaê bíịtlúơi khaâc noâ coâ thïí kñch thñch sûơ lan truýìn bïơnh AIDS Nhûông nöî lûơc nhùìm phaât hiïơnnhûông ngûúđi nhíơp cû nhiïîm HIV toê ra khöng coâ hiïơu quaê lùưm do nhûông ngûúđi nhíơp cûthûúđng bõ nhiïîm bïơnh sau khi hoơ ăïịn nûúâc múâi, khi mađ hoơ bõ taâch biïơt vúâi hïơ thöịng xaôhöơi cuêa qú hûúng hún lađ trûúâc khi rúđi nhađ ăi Tïơ hún nûôa, nhûông cöị gùưng trong viïơc phaâthiïơn nhûông ngûúđi nhíơp cû nhiïîm bïơnh cođn coâ thïí lađm tùng quy mö naơn dõch nïịu nhûôngngûúđi nhiïîm bïơnh tröịn sûơ kiïím soaât vađ nhíơp cû traâi pheâp, viïơc tòm kiïịm vađ ặa hoơ vađocaâc chûúng trònh nhùìm ngùn hoơ líy bïơnh sang ngûúđi khaâc lađ cûơc kyđ khoâ khùn

Ăöi khi möơt dûơ aân cuơ thïí hûâa heơn möơt lúơi ñch kinh tïị ăaâng kïí nhûng cuông mang theonhûông nguy cú lađm cho naơn dõch trúê nïn töìi tïơ hún Möơt vñ duơ cuêa nhûông dûơ aân loaơi nađyvađ vïì hađnh ăöơng coâ hiïơu quaê cuêa chñnh phuê lađ Dûơ aân öịng díîn díìu úê Saât-ca-mï-run ặúơc

mö taê úê khung minh hoơa 1.3 Thaâch thûâc ăöịi vúâi chñnh phuê, caâc nhađ tađi trúơ vađ caâc cú quankhaâc nhau lađ tòm thíịy nhûông nguy cú vïì AIDS chûâa íín trong caâc dûơ aân nađy vađ ặa vađothiïịt kïị dûơ aân nhûông ýịu töị coâ thïí loaơi boê hoùơc giaêm nheơ nhûông víịn ăïì nađy Caâc dûơ aânphaât triïín kinh tïị khöng mang laơi ăuê lúơi nhuíơn kinh tïị roô rađng sau khi ăaô chi phñ choviïơc lađm giaêm nheơ nhûông taâc ăöơng tiïu cûơc cuêa noâ, bao göìm viïơc lan truýìn bïơnh AIDScíìn phaêi bõ loaơi boê nhû möơt dûơ aân khöng mong muöịn ngay caê khi töíng lúơi nhuíơn (trûúâckhi trûđ ăi caâc chi phñ trïn - ND) cuêa noâ lađ lúân14

Ăöi khi möơt xaô höơi thu nhíơp thíịp bùưt ăíìu phaât triïín nhanh, coâ thïí phaêi ăöịi mùơt vúâinguy cú bïơnh AIDS tùng lïn nhû lađ kïịt quaê cuêa sûơ chuýín ăöíi röơng lúân tûđ nhûông chuíínmûơc xaô höơi baêo thuê sang nhûông quan ăiïím tûơ do hún Nhûông quan ăiïím nađy thûúđng baogöìm tûơ do caâ nhín cao hún, ăùơc biïơt lađ ăöịi vúâi phuơ nûô Do thiïịu thûúâc ăo khaâch quan vïìsûơ baêo thuê cuêa xaô höơi, phín tñch höìi quy ăaô sûê duơng tyê lïơ dín chuâng theo ăaơo Höìi nhûmöơt ûúâc lûúơng khöng hoađn haêo vïì mûâc ăöơ baêo thuê cuêa xaô höơi Kiïím soaât tíịt caê caâc biïịnkhaâc ặúơc mö taê úê trïn, mûâc ăöơ baêo thuê cao cuêa xaô höơi coâ liïn quan möơt caâch coâ yâ nghôathöịng kï vúâi tyê lïơ nhiïîm truđng HIV thíịp Ăiïìu ăoâ khöng nhíịt thiïịt coâ nghôa lađ caâc chñnhphuê phaêi cöị gùưng ặa vađo hoùơc duy trò sûơ baêo thuê cuêa xaô höơi chó nhùìm lađm giaêm tyê lïơnhiïîm HIV Trong bíịt kïí trûúđng húơp nađo, chñnh phuê ăïìu khoâ coâ thïí taơo dûơng nhûông giaâtrõ xaô höơi to lúân nađy Tuy nhiïn, caâc bùìng chûâng ăaô cho thíịy lúơi ñch cuêa möơt chñnh saâchgiaâo duơc roô rađng cuêa chñnh phuê trong viïơc giuâp nhûông ngûúđi treê tuöíi ra nhíơp möơt xaô höơiăang hiïơn ăaơi hoaâ nhanh choâng nhíơn biïịt vađ traânh nhûông giao tiïịp tònh duơc coâ nguy cúlíy nhiïîm cao

Yïịu töị cuöịi cuđng trong phín tñch höìi quy khöng liïn quan vúâi sûơ phaât triïín nhûng coâthïí bõ taâc ăöơng búêi chñnh saâch cuêa chñnh phuê ăoâ lađ mûâc ăöơ quín sûơ hoaâ ÚÊ caâc nûúâc ăangphaât triïín, caâc lûơc lûúơng quín ăöơi thûúđng ăoâng úê caâc thađnh phöị lúân vađ göìm nhûông ngûúđi

Dûơ aân öịng díîn díìu Saât-Ca-mï-run lađ möơt dûơ aân ăíìu tiïn trïn quy mö lúân vïì haơ tíìng cú súê ặúơcNgín hađng Thïị giúâi ăúô ăïí ăaânh giaâ khaê nùng gíy nïn caâc bïơnh líy qua ặúđng tònh duơc kïí caê HIV/AIDS vađ ăïí ặa nhûông nöî lûơc phođng ngûđa vađo trong thiïịt kïị cuêa dûơ aân.

Dûơ aân keâo dađi 30 nm vúâi 3,5 tyê ăö la ặúơc bùưt ăíìu xíy dûơng vađo nùm 1998 bao göìm viïơc khaithaâc caâc moê díìu úê phña Nam Saât vađ xíy dûơng 1100 km ặúđng öìng díîn díìu ăïịn caâc caêng úê búđ ĂaơiTíy Dûúng cuêa Ca-mï-run Lađ möơt nöî lûơc húơp taâc giûôa Ngín hađng Thïị giúâi, caâc chñnh phuê Saât vađCa-mï-run vađ möơt töí húơp caâc haông díìu tû nhín, dûơ aân hûâa heơn nhiïìu lúơi ñch kinh tïị ăaâng kïí cho caêhai ăíịt nûúâc

Nhûng dûơ aân cuông taơo ra nhûông nguy cú lađm xíịu ăi tònh hònh cuêa dõch bïơnh HIV/AIDS Trongthúđi ăiïím xíy dûơng söi ăöơng nhíịt, tûđ 1998 – 2001, dûơ aân seô tuýín lûơa 2000 cöng nhín xíy dûơng tûđSat vađ Ca-mï-run vađ seô thú tûđ 400-600 laâi xe, nhûông ngûúđi nađy seô di chuýín theo suöịt chiïìu dađicuêa ặúđng öịng díîn díìu Phíìn lúân cöng nhín chûa coâ gia ằnh vađ söịng ăöơc thín Nhûông ngûúđi lađmviïơc úê Saât seô ăi vïì nhađ hađng ngađy trong khi nhûông ngûúđi lađm viïơc trïn ặúđng öịng díîn díìu úê Ca-mï-run seô phaêi úê laơi trong nhûông laân taơm thúđi Möơt söị vuđng doơc theo ặúđng öịng díîn coâ mûâc nhiïîmHIV ríịt cao: baâo caâo nùm 1995 cuêa möơt vuđng giaâp ranh vúâi biïn giúâi Saât/Cöơng hoađ Trung Phi vađnùìm ngay trïn vuđng coâ öịng díîn díìu ăi qua cho thíịy hún möơt nûêa nhûông ngûúđi lađm nghïì maơi dímvađ möơt phíìn tû laâi xe ăaô bõ nhiïîm viruât Ăûúơc baâo ăöơng vïì víịn ăïì nađy thöng qua möơt baâo caâo ăaânhgiaâ möi trûúđng ặúơc tiïịn hađnh nhû möơt bûúâc chuíín bõ dûơ aân, Ngín hađng Thïị giúâi, töí húơp caâc cöng

ty vađ hai chñnh phuê coâ liïn quan ăaô xaâc ắnh möơt tíơp húơp nhûông biïơn phaâp nhùìm traânh lađm xíịu ăitònh hònh dõch HIV/AIDS trong khu vûơc cuêa dûơ aân Do ûúâc tñnh ban ăíìu cho thíịy möơt chûúng trònhcan thiïơp coâ hiïơu quaê seô coâ thïí ặúơc thûơc hiïơn vúâi chi phñ dûúâi 1 triïơu ăö la möơt nùm, nhûông lúơi ñchlúân lao ăöịi vúâi dûơ aân thûđa ăuê ăïí baêo vïơ viïơc thûơc hiïơn dûơ aân can thiïơp ăoâ bíịt chíịp chi phñ kïí trïn.Sûê duơng nhûông söị liïơu ban ăíìu vađ kinh nghiïơm tûđ nhûông núi khaâc úê chíu Phi, töí húơp caâc cöng tyăaô xíy dûơng möơt chiïịn lûúơc can thiïơp nhiïìu tíìng bao göìm:

• Quaên lyâ tònh traơng bïơnh líy qua ặúđng tònh duơc vađ HIV trong lûơc lûúơng cöng nhín

• Tñch cûơc tiïịp thõ bao cao su ặúơc trúơ giaâ

• Thöng tin, giaâo duơc vađ truýìn thöng

• Ăiïìu trõ caâc bïơnh líy nhiïîm qua ặúđng tònh duơc kinh ăiïín

• Can thiïơp nhùìm thay ăöíi nhûông hađnh vi coâ nguy cao

• Phöịi húơp vúâi nhûông chûúng trònh sùĩn coâ cuêa caâc chñnh phuê vađ caâc töí chûâc phi chñnh phuê, ăùơcbiïơt nhûông chûúng trònh liïn quan túâi nhûông ngûúđi hađnh nghïì maơi dím

Ăïí höî trúơ thïm cho cöng viïơc cuêa töí húơp caâc cöng ty úê vuđng nađy, Ngín hađng Thïị giúâi ăaôchuíín bõ hai dûơ aân höî trúơ kyô thuíơt giuâp cho caâc chñnh phuê Saât vađ Ca-mï-run ăiïìu hađnh vađ ăaânh giaâaênh hûúêng vïì sûâc khoeê cuêa dûơ aân Viïơc thûơc hiïơn nhûông chûúng trònh nađy seô keâo dađi theo nhûôngthaâch thûâc to lúân bao göìm caê nhûông viïơc khoâ khùn trong viïơc ăïịn ặúơc vúâi nhûông tađi xïị coâ cuöơcsöịng lûu ăöơng vađ nhûông ngûúđi hađnh nghïì maơi dím núi mađ nhûông tađi xïị nađy hay lui túâi

Nguöìn: Caldwell vađ Caldwel 1993, tr 817-48; Carswell vađ Howells 1989, tr 759-61; Dames vađ Moore 1996; vađ Mwizarubi vađ caâc taâc giaê khaâc 1992.

Khung minh hoaơ 1.3 Bïơnh AIDS vađ Dûơ aân öịng díîn díìu úê Saât-Ca-mï-run

treê tuöíi chûa coâ gia ằnh Sûê duơng möơt biïịn söị ăo tyê lïơ nam giúâi phuơc vuơ trong quín ăöơitrong söị dín thađnh phöị, phín tñch höìi quy chó ra rùìng ngay caê khi ăaô kiïím soaât tyê xuíịtnam/nûô cuêa dín cû caâc thađnh phöị thò nhûông nûúâc coâ söị ngûúđi phuơc vuơ quín ăöơi cao húncoâ tyê lïơ mùưc bïơnh cao hún Ăöịi vúâi möơt quöịc gia trung bònh, giaêm quy mö quín ăöơi tûđ 30