Scriptie definitive versie gedateerd 9.1.2006

Foto afgedrukt in Braun, Wernher von, Frederick I Ordway III en Harry H-KLange History of Rocketry & Space Travel 117, 1-A Ontwikkeling van de raket- en satelliettechnologie, samengevat

INHOUD bladzijde

1-A Ontwikkeling van de raket- en satelliettechnologie, samengevat

1-B De voorgeschiedenis van het Spoetnik tijdperk in de Sovjet-Unie 14

1-C De basis van de Russische en Amerikaanse raketten: de Duitse V1

1-D Hoe ontwikkelde de rakettechnologie en de ruimtevaart zich in

1-E Was er veel vooruitgang tijdens de 2 e Wereldoorlog in de kennis

1-F Ontwikkelingen in de ruimtevaart na de 2 e Wereldoorlog in de USSR 49 1-G Ontwikkelingen in de ruimtevaart na de 2 e Wereldoorlog in de USA 51

2-A De lancering van de eerste kunstmatige satelliet Spoetnik op vrijdag

2-E Hoe reageerden andere Amerikaanse politici zoals ministers en

2-F De reacties van de wetenschapen en het publiek op de lancering van

Op het onderwerp werd ik geattendeerd door de lezing getiteld ‘10/04/57 and

09/11/01’ door Prof Dr Robert H Zieger (History Department, University of Florida,

USA en aangesteld in het kader van de ‘Fullbright Chair’ gedurende 2001/2002 aan deUniversiteit Utrecht) op de 10e Amerikanistendag gehouden te Utrecht op 8 maart 2002

Zoals de titel van zijn lezing al aangeeft, maakte Prof Zieger een vergelijking tussen tweeingrijpende gebeurtenissen De eerste was de lancering van de eerste kunstmatige

satelliet, de 83,5 kilo wegende Spoetnik door de toenmalige USSR op vrijdag 4 oktober

1957 De tweede vond plaats op 11 september 2001, waarbij naast de 19 terroristen meerdan 3.000 doden vielen, waaronder ruim 360 brandweerlieden en politieagenten, invliegtuigen en op de grond Het gezichtsbepalende beeld van New York, de ‘TwinTowers’ kantoorgebouwen, werd toen in minder dan één uur vernietigd Op en na de elfdeseptember 2001 werd door politici, militairen en journalisten een parallel getrokken meteen eerdere ramp die de USA trof, t.w de Japanse aanval op schepen en vliegtuigen in dehaven van Pearl Harbor op Honolulu, Hawạ op 7 december 1941, waarbij ruim 2400doden vielen onder Amerikaanse militairen en burgers De aanval in 1941 was de eerste

op Amerikaanse grondgebied sinds de oorlog met de Engelsen in de jaren 1812 – 1814.Zowel in 1941 als na 2001 werd er door de Verenigde Staten van Amerika gereageerd meteen oorlogsverklaring Op 7 december 1941 werd de oorlog verklaard aan Japan en enkeledagen later aan de andere As-mogendheden Duitsland en Italië, gevolgd door deelnamevan de Verenigde Staten aan de zijde van de geallieerden aan de 2e Wereldoorlog Deandere oorlogsverklaring in september 2001, de ‘War on terrorism’, was gericht tegenandere As-staten t.w de ‘As van het Kwaad’ staten, Irak, Iran en Noord-Korea, waaraanlater ook Yemen en Somalië werden toegevoegd De aanvallen in 1941 en 2001 hadden

een ingrijpende invloed op de Amerikaanse publieke opinie, maar ook op de opinie in deandere werelddelen.

De lancering van de Spoetnik door de USSR in oktober 1957 had een soortgelijk effect op

de publieke opinie in de USA en op het gedrag van politici omdat in de ogen van deAmerikaanse burgers en vele politici en militairen deze lancering een begin zou kunnenzijn voor een aantasting van de Amerikaanse soevereiniteit en het Amerikaanse luchtruim

en grondgebied

Een zeer essentieel verschil met de gebeurtenissen in 1941 en 2001 was natuurlijk dat er in

1957 en in de jaren daarna geen slachtoffers vielen onder burgers en militairen in de USA

of elders als direct gevolg van de lancering van raketten en satellieten door de USSR en deUSA en zijn bondgenoten, afgezien van de relatief weinig slachtoffers bij de lancering door

die landen van de raketten en satellieten Wel luidde de lancering van de Spoetnik een

nieuwe fase in de ‘Koude Oorlog’ tussen de USSR en de USA in

Hoe reageerden de verschillende groepen in de Amerikaanse samenleving na 4 oktober

1957 op de lancering van de Spoetnik? Zonder een allesomvattende indeling te suggererenzijn de belangrijkste groepen:

- de uitvoerende macht, in het bijzonder de (federale) overheid, met aan de top

de President, maar ook de ministers van Defensie, Buitenlandse Zaken enFinanciën en hun ministeries en drie van de vier militaire onderdelen,luchtmacht, landmacht en marine,

- de wetgevende macht, het Congres bestaande uit Huis van Afgevaardigden en Senaat,

- de Committees, zoals het Science Advisory Committee, de Administrations, in het bijzonder National Aeronautics and Space Administration (NASA) en de Agencies zoals het Army Ballistic Missile Agency (ABMA),

- de daarmee verbonden onderzoeksinstituten en laboratoria, en meerspeciaal de sleutelfiguren, die leiding gaven aan deze instituten,

- het bedrijfsleven met zijn lobbyisten bij het Congres maar ook de

vakbonden, de universiteiten, de media met o.a.: kranten, tijdschriften,televisie en radio,

- en last but not least: de publieke opinie tot uiting komend in ‘letters to theeditor’

De reacties van de hiervoor vermelde personen en instituten op de lancering van de

Spoetnik zullen in het vervolg aan de orde komen.

In vooral hoofdstuk 2 van deze scriptie heb ik, mogelijk meer dan gebruikelijk, citaten,vooral die welke uitgesproken zijn, niet uit het Engels vertaald noch geparafraseerd Mijnargument daarvoor is dat er in de Engelse taal korter en bondiger geformuleerd kanworden dan in het Nederlands Daarom zijn bijvoorbeeld brieven aan de redactie, naarmijn mening amper te vertalen of met behoud van de essentie in het Nederlands samen tevatten Teneinde de reacties op de spectaculaire lancering beter te kunnen interpreterenacht ik het nodig eerst de ontwikkeling van de ruimtevaart en de daarvoor benodigderaketten in de 20e eeuw en de hoofdpersonen daarbij in USSR, Duitsland en USA tebehandelen Vervolgens zal worden ingegaan op het verschijnsel ‘Koude Oorlog’, dat zobepalend is geweest in de generaties die leefden in de jaren 1945- 1989, zowel in het

‘Westen’ als in het ‘Oosten’

Foto afgedrukt in Braun, Wernher von, Frederick I Ordway III en Harry H-K

Lange History of Rocketry & Space Travel 117,

1-A Ontwikkeling van de raket- en satelliettechnologie, samengevat tot aan

einde 2 e Wereldoorlog in 1945.

Twee mannen, die leefden in de zeventiende resp.negentiende eeuw, voorspelden demogelijkheid van een kunstmatige satelliet die een baan om de aarde beschrijft ‘Eensatelliet is een hemellichaam dat een ander [hemellichaam], waarom het zich beweegt, opzijn baan vergezelt.’1 De eerste die op de theoretische mogelijkheid van een kunstmatigesatelliet wees, was de Engelse wis- en natuurkundige Sir Isaac Newton (1642-1727) toenhij de wetten van de zwaartekracht onderzocht De ander was de Russische onderzoekerKonstantin Eduardovich Tsiolkovsky (1857-1935) die in 1903 de eerste formuleontwikkelde op grond waarvan een lichaam in het heelal geschoten kan worden

Newton bewees dat dezelfde zwaartekracht die een appel, als die losgelaten wordt, doetvallen ook in het luchtledige van de ruimte werkt en dat - aardse - zwaartekracht ook demaan in een baan om de aarde houdt Zijn universele zwaartekrachtwet bewijst waarom deplaneten constant in een baan om de zon draaien in plaats van in de ruimte te verdwijnen

1 Van Dale Groot Woordenboek der Nederlandse Taal, Martinus Nijhoff, Den Haag, negende druk, 1970,

1738;

Newton geloofde dat als een voorwerp maar snel gegooid kon worden de neerwaartsebocht in de baan van het voorwerp zou overeenkomen met de curve in het oppervlak van

de aarde, of anders: de aarde zou dan een continu bewegend doel zijn voordat het

voorwerp de aarde raakt De Spoetnik bleef in de ruimte op grond van dezelfde kracht als

de maan dat doet

De aantrekkingskracht als gevolg van de aardse zwaartekracht en de snelheid van de

satelliet waren in volmaakte balans Net als de maan had de Spoetnik te veel snelheid om

terug te vallen op de aarde maar te weinig om te ontsnappen aan de aardse zwaartekracht.Dit is hetzelfde principe op grond waarvan de aarde en de andere planeten door de sterkezwaartekracht van de zon in een baan om de zon blijven Newton beschreef ook hoe eenkunstmatige satelliet gelanceerd kon worden en dat het noodzakelijk is om in trappen destuwkracht en dus de daarmee ontwikkelde snelheid, waarmee het projectiel gelanceerd is,

op te voeren

President Eisenhower’s Science Advisory Committee, onder voorzitterschap van James R.Killian, president van het prestigieuze MIT in Boston (Massachusetts), publiceerde in hetvoorjaar van 1958 een rapport ‘Introduction to Outer Space’ waarin werd uitgelegd dat om

te ontsnappen aan de banden van de aarde het projectiel een snelheid moet bereiken van40.000 kilometer per uur 2 Deze commissie merkt op dat hoewel de basisprincipes voor deruimtevaart en de satellieten al sinds Newton bekend waren bij de wetenschappers, dezeprincipes voor velen onbekend en onrealistisch zullen zijn ‘Our children, however, willunderstand them quite well.’3

De Rus Konstatin Tsiolkovsky, zoon van een houthakker, op jonge leeftijd al doofals gevolg van roodvonk, was wiskundeleraar en had zichzelf bekwaamd In 1883publiceerde hij zijn eerste artikel over de ruimtevaart, waarin hij uitlegde hoe het

2 Dickson, Paul Sputnik The Shock Of The Century, 28-29;

3 Ibidem, 29;

mogelijk zou moeten zijn om een raket te laten vliegen in het vacuüm van de ruimte In

1895 schreef hij in ‘Dream of the Earth and Sky ’ dat het mogelijk zou moeten zijn eenkunstmatige satelliet in een baan om de aarde te brengen Drie jaar daarna ontwierpTsiolkovsky een formule waarin hij datgene specificeerde wat nodig is om aan de aardsezwaartekracht te ontsnappen en beschreef hij hoe een raket daarin zou kunnen slagen.Deze basisvergelijking, een meer uitgewerkt theoretisch bewijs dan dat van Newton, van

de ruimtevaart is nog steeds bekend als de ‘Tsiolkovsky vergelijking’, maar kreeg toen inhet tsaristische Rusland noch elders veel bekendheid Pas na de Russische Revolutie in

1917 werd hij door de nieuwe, communistische, Russische leiders omhelsd om zijn visie

op de sociale evolutie van de mens Lenin verleende hem de titel van ‘Vader van deRuimtevaart’ en het werd hem mogelijk gemaakt zijn wetenschappelijke werk voort tezetten, zonder aardse beslommeringen Tsiolkovsky was niet alleen een theoreticus, hijhad ook praktische oplossingen Zo was hij de eerste die vloeibare zuurstof en vloeibarewaterstof aanbeval als brandstoffen voor raketten De Saturnus V-raketten, die deAmerikanen gebruikten om satellieten te lanceren in het Apollo-programma in de jarenzestig en zeventig van de vorige eeuw, werkten op deze vloeistofcombinatie Daarnaastdacht hij zelfs aan de mogelijkheid om mensen in de ruimte te brengen Zijn ontwerpvoor een satellietcabine bevatte tevens ‘life support’-systemen voor de absorptie vankoolmonoxide Hij stelde ook voor om bij de lancering van raketten de bemanningachterover te laten liggen tegen de voorzijde van de motoren van de raket Eind jarentwintig bepleitte hij een methode om de nodige snelheid te kunnen ontwikkelen om aan

de aardse zwaartekracht te ontsnappen, waarbij een draagraket met meerdere trappen bij

de lancering gebruikt zou moeten worden, elke trap met meerdere motoren diegelijktijdig ontstoken dienden te worden Op 1 mei 1932, tijdens zijn laatsteradiotoespraak, kwam Tsiolkovsky tot de conclusie dat de eerste ruimtevluchten binnen

twintig tot dertig jaar mogelijk zouden zijn Op 17 september 1935 stierf hij.

Oorspronkelijk hadden de Russische leiders de Spoetnik precies 22 jaar na zijn sterfdag

willen lanceren, om daarmee Tsiolkovsky’s werk in het belang van de USSR te eren.4

In de tweede helft van de negentiende eeuw werden ook fictieschrijversenthousiast over de ruimtevaart Zo publiceerde Jules Verne zijn verhaal ‘De la terre á lalune’ in 1865 en in 1901 H G Wells ‘The First Man on the Moon’ Naast degrondleggers Newton en Tsiolkovsky waren andere pioniers in de rakettechnologie en deruimtevaart de Amerikaan Robert Hutchings Goddard (1882-1945) en de, oorspronkelijkuit Roemenië afkomstige, Duitser, Hermann Julius Oberth (1894-1985) Deze pioniersmaar ook de latere experts, de Rus Sergei P Korolev (1907-1966) en de Duitser, laterAmerikaan, Wernher von Braun (1912-1977), die beiden leiding gegeven hebben aan delancering van satellieten, werden niet alleen geïnspireerd door academische ofberoepsmatige interesse, financiële ambitie of patriottische plicht voor ‘the dream ofspaceflight’ maar ook door de verhalen van Jules Verne, en H G Welles ‘and their

imitators’, zoals Walter A McDougall in zijn veelomvattend standaardwerk ….The

ik in het vervolg veelvuldig gebruik maken Dit geldt ook voor het rijk geïllustreerde

boek History of Rocketry & Space Travel van de hand van Wernher von Braun en de

Amerikaanse historicus Frederick I Ordway III 6 en voor Paul Dickson’s boek uit 2001

In de Verenigde Staten werd aan het werk van Tsiolkovsky noch aan dat van dienstijdgenoot Goddard in hun beginjaren aandacht besteed Al in zijn jeugd was Goddardgeobsedeerd door de ruimtevaart en hij droomde zelfs over een reis naar de maan In

4 Dickson, Sputnik The Shock Of The Century, 37-38;

5 McDougall, Walter, A., … The Heavens and The Earth A Political History of the Space Age, Basis Book

Publishers., New York, 1985; 20;

6 Braun, Wernher von, Frederick I Ordway III en Harry H-K Lange History of Rocketry & Space Travel,

Thomas Y Crowell Company, New York, 1966;

7 Dickson, Paul, SputnikThe Shock of the Century, Walker Company, New York, 2001;

1909 begon hij zijn studie over raketten met vloeibare brandstof, waarna hij drie jaarlater bewees dat raketten ook in het luchtledige werkten In de jaren daarna verwierf hijmeerdere patenten, die alle betrekking hadden op de rakettechniek, waaronder de wijzevan vloeistofvoorziening in verbrandingskamers Daardoor was het mogelijk eenconstante voortstuwing te bereiken en het gebruik van raketten met meerdere trappen, die

na verbranding van de vloeistof van elke trap achtereenvolgens zouden wordenafgeworpen De marine en het leger raakten geïnteresseerd in raketten als wapen, dieGoddard beschreef, en zorgden voor testmogelijkheden In 1918 slaagde Goddard er meteen kleine raket in de werking van het in de 2e Wereldoorlog zo belangrijkeantitankwapen, de bazooka aan te tonen

In 1919 publiceerde Goddard een monografie getiteld A Method of Reaching Extreme

Altitudes, waarvoor hij een prijs van $ 5.000 kreeg van het Smithsonian Institution in

Washington In dit boek en zijn in 1936 verschenen boek Liquid-propellant Rocket

Development legde hij de theoretische basis voor de toekomstige ontwikkeling van de

rakettechnologie in de USA Terloops vermeldde de auteur dat een raket naar de maangezonden kon worden en dat de landing gepaard zou gaan met een explosie die op aardemet een telescoop gezien zou kunnen worden Van de ene op de andere dag werdGoddard de ‘Moon Rocket Man’.8 Zelfs invloedrijke kranten verweten hem dat hij

Jules Verne imiteerde Modern Jules Verne Invents Rocket to Reach Moon luidde een

kop Deze kritiek culmineerde op 13 januari 1920 toen het al gerenommeerde dagblad

The New York Times een redactioneel artikel plaatste waarin werd gesteld dat

ruimtevaart onmogelijk is om de eenvoudige reden dat het niet mogelijk is een raket telaten werken in het luchtledige

‘Goddard clearly “lacked the knowledge ladled out daily in high schools.” ’ 9

8 Ibidem 40;

9 Ibidem, 41;

In 1969 toen de Apollo 11 gelanceerd werd voor zijn reis naar de maan, herstelde de

‘ “Further investigation and experimentation have confirmed the findings of Isaac

Newton in the 17 th century, and it is now definitely established that a rocket can function

in a vacuum as well in an atmosphere The Times regrets the error” ’ 10

Door deze negatieve, ridiculiserende publiciteit werd de toch al introverte Goddard nogargwanender ten opzichte van de pers en collega-wetenschappers Op 16 maart 1926 luktehet hem de eerste raket ter wereld te lanceren die gevuld was met vloeibare brandstof

‘Goddard wrote in his diary: “ … it rose 41 feet, and went 184 feet in 2, 5 seconds, after

the lower part of the nozzle had burned off.” ’ 11

Dankzij de tussenkomst van Charles Lindbergh lukte het hem om van DanielGuggenheim grote financiële hulp te krijgen en zo een eigen oefenterrein in Roswell,New Mexico in gebruik te nemen Dickson meent dat Goddard in de dertiger jaren alswerelds grootste deskundige op het gebied van raketten werd beschouwd Hij kreeg nietminder dan 212 patenten op zijn naam die betrekking hadden op alle aspecten van hetonderzoek van de ruimte Goddard was het eens met zijn Russische collega Tsiolkovskydat meertrapsraketten, waarvan de leeg gebrande trappen afgeworpen konden worden,noodzakelijk zouden zijn om grote hoogten te bereiken en de noodzakelijke snelheid tekrijgen om aan de aardse zwaartekracht te kunnen ontsnappen.12 Robert A Milikan,Nobelprijswinnaar voor fysica, probeerde in de jaren dertig meerdere keren Goddard teverbinden aan het California Institute of Technology Rocket Research Project, Pasadena,Californië, maar weigerde, waarschijnlijk omdat hij geen teamspeler was.13 Goddard’s

biograaf Milton Lehman beschrijft in This High Man: The Life of Robert Hutchings

Goddard (New York, 1963), diens obsessie met primeurs Zijn wantrouwen in

collega-raketdeskundigen werd versterkt toen Goddard merkte dat Hermann Oberth, die in het

10 Dickson, Paul, SputnikThe Shock of the Century ,41m;

11 Stuhlinger, Ernst en Frederick I Ordway III, Wernher von Braun, Crusader for Space, A Biographical

12 Memoir, Krieger Publishing Company, Malabar, Florida, 1996, 157

Dickson, Paul, Sputnik The Shock of the Century, 43;

13 Stuhlinger, Ernst en Frederick I Ordway III, Wernher von Braun, Crusader for Space, 158;

vervolg nog ter sprake komt, in diens boek Die Rakete zu den Planetenräumen (München, 1923), dat overigens als proefschrift door de Heidelbergse Universiteit was geweigerd,

veel ideeën uit Goddard’s eigen proefschrift (uit 1919) had verwerkt Dit proefschrift hadGoddard in 1922 op diens verzoek aan Oberth gestuurd.14 In 1945, een paar weken voorzijn dood, schreef Goddard:

‘The subject of projection from the earth and especially a mention of the moon, must be

still avoided in dignified scientific and engineering circles.’ 15

Zijn verdienste voor de Amerikaanse rakettechnologie en ruimtevaart werd erkend engeëerd door de naamgeving ‘Goddard Space Flight Center’ aan het derde Amerikaanse ruimtevaartcentrum, naast dat in Huntsville, Alabama en Houston, Texas, dat in mei 1959

in Beltsville, Maryland, door de National Aeronautics and Space Administration (NASA)geopend werd

De in Transsylvanië, gelegen in het huidige Roemenië en Hongarije, geboren wiskundigeHermann Julius Oberth is de enige van de drie negentiende en twintigste-eeuwse pioniers

die de droom van een raket naar de maan vervuld zag Hij was op 16 juli 1969 aanwezig bij delancering van de Apollo 11 raket van Cape Canaveral in Florida Met de Apollo 11

maakten de drie astronauten Neil Armstrong, Edwin E “Buzz” Aldrin en Michael Collins

en in 1927 één van de oprichters van de Duitse ‘Verein für Raumschiffart’ en werd daar in

14 McDougall, Walter, A., … The Heavens and The Earth A Political History of the Space Age, 477;

15 Dickson, Paul, Sputnik, The Shock of the Century, 42;

16 http//www.hq.nasa.gov/office/pao/History/factsheet.htm;

1929 voorzitter van In hetzelfde jaar publiceerde Oberth zijn uitgebreide boek Wege zur

Raumschiffart, dat met zijn kleinere werk uit 1923, zie hiervoor, volgens Wernher von

Braun, één van zijn leerlingen, belangrijk was niet alleen voor de vele nieuwe ideeën die betrekking hadden op de ruimtevaart maar ook inspiratie gaf aan de wetenschappers diezich bezighielden met de raket en ruimtevaart in die tijd en die direct leidde tot desuccessen in de tweede helft van de twintigste eeuw in de ruimtevaart.17 Von Braun maaktook gewag van mogelijke inspiratie door Goddard van Oberth en het verweer van Oberthdat deze gebruik gemaakt had van Goddard’s werk.18 Wernher von Braun, aan wie eenafzonderlijke paragraaf gewijd zal worden, en Frederick Ordway besluiten het hoofdstuk

‘Pioneers of Space Travel’ in hun boek met de constatering dat de drie pioniers,Tsiolkovsky, Goddard en Oberth, met hun ontdekkingen alle eer verdienen voor de startvan de rakettechnologie en de ruimtevaart.19

In 1930 was Oberth adviseur van de beroemde filmregisseur Fritz Lang bij diens stomme

film over de ruimtevaart Frau im Mond, waarin Oberth ook optrad,

‘The film’s script included the now-famous reverse count down – 5-4-3-2-1 before

ignition and lift off.’20

De achtergrond en de prestaties van de Russische raketdeskundige Korolev wordenbehandeld in de paragraaf die betrekking heeft op de Russische ruimtevaart

17 Braun, Wernher von, Frederick I Ordway III en Harry ,H-K, Lange, History of Rocketry & Space Travel,

Foto links:afgedrukt in Dickson, Paul, Sputnik The Shock of the Century, 37;

Foto midden Ibidem, 40;

Foto rechts:Ibidem, 92;

1 - B De voorgeschiedenis van het Spoetnik tijdperk in de Sovjet-Unie

‘For Soviet rocketeers the Bolshevik Revolution [in 1917] was unquestionably a

release’,

aldus McDougall.21 Het communistische sovjetregime stichtte, in navolging van deoprichting van soortgelijke organisaties in het Westen, in 1918 het CentraleAerodynamica Instituut (TsAGI) en in 1919 de Tsiolkovsky Academie voor Aeronautica

In 1924 werd het ‘Centrale Bureau voor onderzoek naar de problemen met betrekking totraketten’ (TsBIRP) opgericht met als opdracht: het bijeen brengen van allen die aan derakettechnologie werken Voorts moest er zoveel mogelijk informatie verkregen wordenover de voortgang die in het Westen gemaakt werd Bovendien diende de publicatie van

de juiste informatie plaats te vinden over de positie van de USSR op het gebied van deruimtevaart en daarnaast het totstandbrengen van onafhankelijk onderzoek speciaal metbetrekking tot militaire toepassingen van raketten en de ruimtevaart in het algemeen 22

McDougall meent dat het militaire aspect de werkelijke interesse van de sovjetoverheidweergaf, maar dat nam toch niet weg dat die overheid de eerste was die de doelstellingen

21 McDougall, Walter, A, … The Heavens and the Earth A Political History of the Space Age, 25;

22 Ibidem, 26;

van de ruimtevaart niet alleen onderschreef maar ook sterk steunde In 1924 werd ook departiculiere ‘Vereniging voor het Onderzoek van Interplanetaire Verbindingen’ (OIMS)opgericht, de voorloper van de ‘American Interplanetary Society’ (uit 1930), de

‘Deutsche Verein für Raumschiffart’ (uit 1927) en de ‘British Interplanetary Society (uit1933) Naast Tsiolkovsky traden jonge raket- en ruimtevaartdeskundigen aan, zoals YuriKondratyuk, F.A Tsander en Valentin P Glushko Kondratyuk pleitte in 1929 in zijn boek

The Conquest of Interplanetary Space voor het gebruik van zonne-energie in de

ruimtevaart en brak een lans voor een afzonderlijk toestel om op de maan en mogelijk op

de planeten te kunnen landen.23 De Russische ‘Goddard’s’ behoefden niet, zoals Goddardzelf had verkozen, in afzondering te leven en met constant geldgebrek te werken In 1934was het verbond tussen de rakettechnologie en de revolutie geinstitutionaliseerd, aldusMcDougall.24

De Amerikaanse historicus Bruce Parrott onderscheidt twee blijvende kaders in deofficiële sovjetopstelling ten opzichte van de rakettechnologie en de ruimtevaart Heteerste, of traditionele, kader waarschuwde voor de vijandigheid van de buitenwereld en

de afhankelijkheid van de Sovjet-Unie van buitenlandse technologie en drong dus aan op

de noodzaak voor de Sovjet-Unie naar autarkie te streven om zo niet beïnvloed te wordendoor giftige kapitalistische ideeën en te lijden te hebben onder buitenlandse spionage Hettweede, in Parrot’s woorden ‘nontraditionalist’, kader was gericht op een tot zwijgenbrengen van imperialistische agressie en waarschuwde voor overdreven nadruk op deversterking van de militaire macht ten koste van toepassingen in de civiele sector Ofzoals de Russische minister van Handel Anastas Mikoyan het uitdrukte: gebruikmakenvan de voordelen van de achterstand ten opzichte van het Westen door imitatie van desuccessen en vermijding van de fouten in het Westen 25

23 Ibidem, 27;

24 McDougall, Walter, A, … The Heavens and the Earth A Political History of the Space Age, 27;

25 Parrott, Bruce, Politics and Technology in the Soviet Union, Cambridge, Mass 1983, 5-6;

McDougall concludeert dat de Sovjet-Unie in haar geschiedenis tussen deze tweestromingen gelaveerd heeft, afhankelijk van het gevoel van de communistische partij overhet actuele internationale politieke klimaat, de interne veiligheid en de lessen uit degeschiedenis Voorop stond echter dat de kennis van de technologie zo snel mogelijkmoest verbeteren maar dat mocht niet ten koste gaan van politieke veiligheid van hetcommunistische regime Het was alleen maar een kwestie van tijd of deze laatstevoorwaarde forceerde een confrontatie met de technische intelligentsia.26

De periode 1922–1928 was voor de sovjetwetenschap gunstig, ‘Golden Years’, aldusMcDougall27, omdat de Sovjet-Unie toen open stond voor buitenlandse invloed en voorinformatie door wetenschappelijke beroepsorganisaties De luchtvaart was nog in handenvan specialisten, waarvan de carrière vóór de Eerste Wereldoorlog was begonnen Depolitieke druk was nog matig, in vergelijking met die in latere jaren, meer indirect Datveranderde toen Stalin, na Lenin’s dood in april 1924, aan de macht kwam en politiekemanagers, minder geschoold maar wel loyaal aan Stalin, aangesteld werden, die de ‘oude’meer apolitieke specialisten vervingen Ondanks de in de twintiger jaren geslotenverdragen met westelijke landen over vergaande samenwerking op de terreinen van lucht-

en ruimtevaart en rakettechnologie koos Stalin in 1927 voor het isolement van de USSR

en zoveel mogelijk voor autarkie Het volgende jaar lanceerde hij in het eerste VijfjarenPlan, dat op 10 oktober 1928 inging en voornamelijk op een allesomvattendeindustrialisatie gericht was Dit plan schreef een zeer hoog niveau van investeringen voor(30% van het nationale inkomen) en beloofde de bevolking tegelijk een verhoging vanhaar bestedingen met 75% Deze krachttoer werd uitvoerbaar geacht op drie voorwaarden:dat de landbouwproductie steeg en de oogst in alle vijf planjaren goed was, dat dearbeidsproductiviteit in de industrie aanmerkelijk steeg en dat door vergroting van de

26 McDougall, Walter, A., … The Heavens and the Earth A Political History of the Space Age, 28;

27 McDougall, Walter, A., … The Heavens and the Earth A Political History of the Space Age, 29;

export van landbouwproducten de import van investeringsgoederen sterk kon wordenopgevoerd Geen van de drie voorwaarden werd vervuld De landbouw geraakte door decollectivisatie geheel in het ongerede, de productiviteit van de nieuwe fabrieksarbeidersviel bitter tegen en door de wereldcrisis, die aan het begin van Stalin’sindustrialisatiecampagne uitbrak, daalde de prijs van landbouwgoederen veel sneller dandie van investeringsgoederen Ook zonder tegenslagen zou het plan overigens nietuitvoerbaar zijn geweest Maar in 1929 was er geen plaats voor twijfel en kritiek Deeconomische experts van Gosplan (Staatsplancommissie) die, zoals Bazarov, chaos enverspilling voorspelden moesten het veld ruimen en eindigden in de gevangenis Hetwoord was aan de propagandisten.28

Bezemer concludeert dat het eerste vijfjarenplan niet veel meer dan propagandistischewaarde heeft gehad De volgende vijfjarenplannen waren realistischer van opzet.Grondbeginsel van de economische politiek was de volstrekte prioriteit van de zwareindustrie geworden 29 Begin maart 1930 was zestig procent van de landbouwbedrijvengecollectiviseerd en in 1935 kon dit proces als voltooid worden beschouwd, maar dat konalleen met dwang, in de extreme vorm van terreur.30

Een voorbode van de Grote Terreur, die eind 1934 begon en eind 1938 grotendeelseindigde In 1929 startte het sovjetbewind zijn intensieve bemoeienis met dewetenschappen in het kader van zijn eis, zoals Bezemer het noemt, tot ‘gelijkschakelingder geesten’,31 maar hij concludeert toch dat die intensieve bemoeienis van desovjetoverheid met de wetenschap op het terrein van de natuurwetenschappen slechtsbeperkte schade heeft aangericht ‘De meeste geleerden konden min of meer ongestoordhun werk blijven doen… Voor de geesteswetenschappen zijn de gevolgen van de

28 Bezemer, J W Een geschiedenis van Rusland Van Rurik tot Gorbatsjov, Uitgeverij G A van Oorschot,

Amsterdam, 1988, 258;

29 Ibidem, 259;

30 Ibidem;

31 Ibidem, 268;

inmenging van het sovjetbewind rampzalig geweest.’32 McDougall is het eens metBezemer dat het eerste vijfjarenplan prioriteit verleende aan de (zware) industrie, maaroordeelt dat dezelfde politieke ideologie die de techniek verheerlijkt, barrières oprichttetegen vernieuwingen In plaats van de creativiteit van het volk vrij te laten, onderwierphet regime de technici en wetenschappers aan een patronage monopolie dat beperkenderwas dan dat onder de tsaren had bestaan.

‘The result of indigenous R & D [Research & Development] never fulfilled the promise

…except on one sector That sector was defense 33

Met grote buitenlandse steun werd in de jaren 1930 een gigantische staal, automobiel-,banden- en vliegtuigindustrie opgebouwd In de door de Duitsers begonnen Blitzkrieg,vanaf de zomer van 1941, was het Russische leger, qua aantal manschappen enhoeveelheid en kwaliteit van het materieel in het begin zeker niet minder dan dat van deDuitsers Maar toch in die Blitzkrieg brachten de Duitsers het Rode Leger zware klappentoe, veroverden zij grote delen van Europees Rusland en bezorgden de Russischestrijdkrachten een imago van primitiviteit, dat pas werd opgeheven met de lancering van

de Spoetnik in oktober 1957, aldus McDougall 34 Hij vindt het echter belangrijk om devooroorlogse sovjetresearch en development (R&D) te onderzoeken, om de snelleontwikkeling van de luchtvaart en rakettechnologie in de Sovjet-Unie na 1945 niet zomysterieus te laten schijnen De militaire research in de Sovjet-Unie (SU) leed onder deGrote Terreur maar ook aan dezelfde handicaps als de civiele sector: een tekort aanbasisgrondstoffen als aluminium, tin en koper, veel bureaucratie en een excessievegeheimhouding Importeerde de SU in de jaren twintig nog BMW-, Napier- en Fiat-vliegtuigmotoren en vlogen er westerse Vickers en DeHavilland vliegtuigen, door hetvijfjarenplan vanaf 1928 werd de nadruk gelegd op binnenlandse productie Deproductiecijfers spreken voor zich In 1939 bouwde de SU 700 tot 800 vliegtuigen per

32 Ibidem, 269;

33 McDougall, Walter, A, … The Heavens and the Earth A Political History of the Space Age,33;

34 Ibidem;

maand, meer dan in Japan en gelijk aan de aantallen in Groot-Brittannië, Duitsland en deVerenigde Staten van Amerika

De militaire R&D profiteerde van de stemming onder de politieke leiders Naar verluidtliet Stalin zich dagelijks op de hoogte houden van de ontwikkeling van de luchtvaart,kende hij veel mensen op leidinggevende posities op het terrein van de defensie en kwamhij tussenbeide bij geschillen.35 De sterke positie van de afnemer, het militaire apparaat,bevrijdde de wapenontwerpers van productiequota en zij konden daardoor een zwaarderaccent op de kwaliteit leggen

Midden jaren dertig was de sovjetluchtvaart klaar voor expansie De Russische militairevliegtuigen bleken het in de Spaanse burgeroorlog in het begin op te kunnen nemen tegen

de Duitse Messerschmidts Ook in de civiele luchtvaart boekte de Sovjet-Unie successen.Telkens konden de Russische piloten melding maken van records voor de snelste, hoogste

en langste vlucht, de eerste vlucht over de Noordpool naar Amerika en de eerste landing

op de Noordpool, waarvoor Stalin alle eer krijg 36 In 1933 had Stalin al een jaarlijkseluchtvaartdag (18 augustus) ingesteld

McDougall meent vervolgens dat de aandacht voor en de nadruk op de luchtvaart bedoeldwas om de aandacht van de toenemende terreur af te leiden Daarbij speelden de mediaeen belangrijke rol, door hun gehoor te overvoeren met heldenverhalen en beschrijvingvan de achtergronden van de piloten, waarbij zij expliciet hun daden vergeleken met dievan verraders in de jaren twintig en begin jaren dertig 37 Het gaat, denk ik, te ver om indit kader het gehele proces van de Grote Terreur te beschrijven, maar daar de Russischeontwerpers en technici op de terreinen van lucht-, ruimtevaart- en rakettechnologie dezeterreur niet konden ontlopen, verdient deze tragische ontwikkeling toch aandacht Beginmaart 1937 ontvouwde Stalin op een voltallige zitting van het Centrale Comité zijn

35 McDougall, Walter, A, … The Heavens and the Earth A Political History of the Space, 34;

36 Ibidem, 35;

37 McDougall, Walter, A, … The Heavens and the Earth A Political History of the Space, 35;

geliefkoosde mening dat, naarmate de opbouw van het socialisme vorderde, deverbittering van de verslagen klassenvijand steeg en het verzet in hevigheid toenam Dieklassenvijand kon allerlei vormen aannemen, ook die van ijverig bouwer van hetsocialisme Zelfs wie grote verdiensten had voor de bouw van het socialisme kon heelgoed een vijand, een saboteur en een verrader zijn Daarmee was de ganse sovjeteliteverdacht tot het trouwste partijlid Van de tweeduizend afgevaardigden naar hetzeventiende partijcongres in 1934 werd meer dan de helft gearresteerd en in hun valsleepten zij familieleden, vrienden en ondergeschikten mee Honderdduizenden van deze

‘vijanden des volks’ werden geëxecuteerd, de overigen, die aan executie ontsnapten,verdwenen meest in een van de concentratiekampen, die in afgelegen streken met een barklimaat waren ingericht: in het stroomgebied van de Petsjora in Noord-Rusland, in datvan Kolyama in Noordoost-Siberië en in de dorre steppen van Kazachstan De voeding indeze kampen was zo slecht en de arbeid die van de gevangenen werd geëist was zo zwaar,dat velen hun straftijd niet hebben overleefd Stalin’s concentratiekampen hadden veelweg van vernietigings-kampen Al met al heeft de Grote Terreur in de jaren 1934-1938 in

de Sovjet-Unie miljoenen slachtoffers geëist 38

Ook McDougall besteedt aandacht aan de Grote Terreur en speciaal aan de gevolgendaarvan voor de Russische ontwerpers en deskundigen, die zich bezig hielden met lucht-

en ruimtevaart en rakettechnologie Toen in de Spaanse burgeroorlog het DuitseMesserschmidt Me-109V gevechtsvliegtuig, in de 2e Wereldoorlog een geducht wapen, de

in de meerderheid zijnde Russische vliegtuigen I-15 en I-16 nederlagen toebracht zochtStalin zondebokken, wat tot de arrestatie leidde van o.a de belangrijkstevliegtuigontwerpers A.N Toepolev, V.M Petliakov en V.A Chizhevsky, van deonderminister van defensie maarschalk Toekhachevsky, van de commandant van de

38 Bezemer, J W Een geschiedenis van Rusland Van Rurik tot Gorbatsjov, 275-276;

luchtmacht en van veel leden van de Generale Staf.39 Een zelfde lot, dat van arrestatie eneen verblijf in werkkamp onderging de leider van RNII, het instituut dat belast was metwetenschappelijke onderzoek naar straalmotoren, Sergei P Korolev Hij was zijn carrièrebegonnen als officier in het Rode Leger en testpiloot, wat hij ook nog bleef nadat hij zichmet onderzoek en ontwerpen ging bezighouden Zijn ideaal was niet de rakettechnologie,maar de ruimtevaart In 1934 werd zijn boek over raketten in de stratosfeer door hetsovjetministerie van Defensie gepubliceerd en hij werd toen door Toekhachevskybenoemd tot onderdirecteur van het RNII.

Hoewel Korolev vóór de 2e Wereldoorlog niet de kans gehad heeft grote prototypes vanraketten te bouwen kwam hij in zijn theoretische werk en laboratoriumproeven totdoorbraken op het gebied van de voortstuwing, ontsteking en verbranding, waarbij eenpomp vloeibare zuurstof door de verbrandingskamer stuwde.40 Korolev diende echtersamen met Valentin P Glushko, de voornaamste ontwerper van raketmotoren metvloeibare brandstof en leider van het GDL (Gas Dynamic Laboratory in Leningrad) enmet de teams waaraan zij leiding gaven, wapens te produceren 41

McDougall meent dat veel van de, nog te bespreken, Duitse V-raketwapens afkomstigwas van de tekentafels in de jaren dertig van de vorige eeuw van het GDL Detweeslachtigheid binnen het GDL en het RNII, de idealen van ruimtevaart- enraketontwikkeling van de beide leiders versus de opdracht tot het ontwerpen van wapens,leidde tot mislukkingen als vliegende bommen, ‘rocket gliders’ en raketvliegtuigen Tochlegde het werk van de twee instituten voor vliegtuigen met raketmotoren de basis voorsovjetvliegtuigen met straalmotoren waarvan de ontwerpen bij het begin van de oorlog in

1941 al gereed waren

39 McDougall, Walter, A, … The Heavens and the Earth A Political History of the Space Age, 35;

40 Ibidem, 37;

41 Ibidem;

By 1939 it [RNII] launched the world’s first twostage rocket with a ramjet engine that reached 500 miles per hour The RNII also tested air-to-surface, surface-to-air and surface-to -surface missiles, the latter to a range of almost thirteen miles 42

Korolev’s promoties in de jaren dertig waren des te opmerkelijker, daar de naam van zijnbeschermer maarschalk Toekhachevsky na 1937 een synoniem voor ‘dood’ werd en toen

de Grote Terreur ook de lagere rangen van diens rijk bereikte, het gehele RNII verdachtwerd Maar ook Korolev kon de dans uiteindelijk niet ontspringen Toen hij in 1938opnieuw werd aangesteld bij het bureau van de ontwerper Tupelov moest Korolev deze

in gevangenschap volgen.43 Vaderlandsliefde was de voornaamste drijfveer voor degevangenen om met hun werk in de kampen door te gaan en daarnaast, speciaal na deDuitse inval in Rusland in juni 1941, de overleving van het vaderland Sommige expertswerden vrijgelaten als zij successen behaald hadden Ironisch genoeg was de bewakingdoor de Staatspolitie van de werkkampen van dien aard dat er meer mensen en materiaalbeschikbaar waren dan vóór die tijd tijdens de terreur.44 Hoe lang zouden dezegevangenen loyaal blijven en vergeten dat er ook een ander leven mogelijk was? Op dekorte termijn, in de periode van terreur en oorlog met veel risico’s, had Stalin de bestevan beide werelden: wetenschappelijke productiviteit en politieke veiligheid In hetwerkkamp van Tupolev werkte men voor de militaire luchtvaart, speciaal vliegtuigenvoor grote hoogten en duikbommenwerpers Ook werden er nieuwe wapens ontworpenzoals tanks, wapens voor de artillerie maar ook locomotieven Een nieuw en zeereffectief wapen bleek de ‘Katyusha’ die van een mobiele lanceerinstallatie, het ‘StalinOrgel’, afgevuurd kon worden Dit wapen werd daar door George Langemak ontworpen.Hiermee kon van een vrachtauto een serie raketten gelanceerd worden die tot op vijfkilometer tanks en ander materieel in het slagveld vernietigen

42 Ibidem;

43 McDougall, Walter, A, … The Heavens and the Earth A Political History of the Space, 37;

44 Ibidem, 38;

Wat was de invloed van de Grote Terreur op de technologische ontwikkeling in de Unie? McDougall meent, evenals Bezemer, dat zuiver op basis van de aantallenwetenschappers de terreur weinig invloed heeft gehad, waarbij hij erkent dat hetnatuurlijk onmogelijk is de mogelijke prestaties van de weinige deskundigen, die wel zijnomgekomen tijdens de Grote Terreur, te meten Hij bekritiseert de Russische overloper enraketdeskundige Grigory A.Tokady, die het in de jaren zestig nodig vond te verkondigendat de Sovjet-Unie niet voorop liep in de ontwikkeling van de ruimtevaart, maar daarinzelfs achterbleef als gevolg van de oorlog en niet van de terreur.45

Sovjet-De condities in deze kampen waren zo slecht dat elk jaar tien procent van de bevolkingstierf door tuberculose, ondervoeding en executies Ook Korolev leed onder dezeomstandigheden, hij verloor al zijn tanden en liep er een hartkwaal op, die mogelijk deoorzaak was van zijn vroege dood, toen hij 59 jaar was Na zijn vrijlating in juli 1944werd hij door Stalin gerehabiliteerd.46 Paul Dickson vermeldt nog dat Korolev’s identiteit

in de Sovjet-Unie geheim gehouden werd, omdat de Russen vreesden dat Korolevmogelijk gevaar liep door de CIA vermoord te worden Ook bij de CIA was pas één jaarvoor zijn dood in 1966 Korolev’s naam bekend.47

Korolev was lid van het team, dat na de capitulatie door de Duitsers in mei 1945 naarDuitsland werd gezonden om te trachten zoveel mogelijk over de V2 te weten te komen

en zo mogelijk mensen bekend met de V2 en materiaal van deze raketten naar Rusland tehalen De Amerikanen waren de Russen daarin voorgegaan en het was de Amerikanengelukt belangrijke raketdeskundigen en -ontwerpers naar de USA over te brengen maarook honderd complete V2 raketten en de daarbij behorende onderdelen VanuitAntwerpen werden vanaf eind mei 1945 de raketten met zestien Liberty vrachtschepenovergebracht naar New Orleans Eén van de leiders van het zogenaamde Peenemünde-

45 McDougall, Walter, A, … The Heavens and the Earth A Political History of the Space Age, 39;

46 Dickson, Paul, Sputnik, The Shock of the Century, 67;

47 Dickson, Paul, Sputnik, The Shock of the Century, 64;

raketteam was Wernher von Braun De Russen visten qua deskundigen eigenlijk achterhet net, daar zij er slechts in slaagden Helmut Gröttrup en verder alleen lagergekwalificeerde Duitse raketdeskundigen voor de Russen te laten werken in het latereOost-Duitsland of in Rusland Helmut Gröttrup, een collega van Von Braun, werd door deRussen belast met de leiding van het ‘Institut für Raketenbetrieb Bleicherode’ tot oktober

1946 Toen werden 6.000 Duitse technici, waaronder 200 raketdeskundigen onderGröttrup’s leiding, met hun gezinnen naar Rusland overgebracht waar zij zeven jaarmoesten blijven.48 Voor hun vertrek uit Bleicherode rolden er al V2’s van deproductiebanden om beproefd worden McDougall haalt Tokady aan Deze vraagt zich in

zijn boek Foundations of Soviet Cosmonautics af welke indruk Peenemünde, de basis

waar de Duitse raketten V1 en V2 gebouwd werden, op de Russen maakte Hij is er vanovertuigd dat de Russen toen voorop liepen ten opzichte van de Duitsers voor wat betreftoriginele ideeën en de rakettheorie, maar dat de Russen het aflegden op het gebied vanpraktische rakettenbouw zoals de V2 en bovendien dat de Russische raketdeskundigenminstens zo bekwaam waren als elders.49

Mede op grond van Tokady’s conclusies komt McDougall tot de slotsom dat, hoewel de

2e Wereldoorlog de Sovjet-Unie miljoenen slachtoffers kostte en zware materiële schadeheeft toegebracht, de aanzetten vóór 1941 in de ruimtevaart en raketontwikkeling in de

SU al zo gunstig waren dat deze ontwikkelingen ook na 1945 voortgezet konden worden.Hij sluit het hoofdstuk ‘The Human Seed and Social Soil: Rocketry and Revolution’ in

het deel Genesis of the Sputnik in zijn boek met de constatering dat de loop van WO II,

waarbij Rusland de Duitse invasietroepen vernietigde, de technocratische Sovjet-Unieredde, mede door de Duitse kennis waarvan de Sovjetwetenschappers profiteerden en

48 McDougall, Walter, A, … The Heavens and the Earth A Political History of the Space Ibidem, 46;

49 Tokady, G.A., ‘Soviet Rocket Technology’ Technology and Culture (herfst 1963): 523; citaat

overgenomen uit McDougall Walter, A, … The Heavens and the Earth A Political History of the Space

Age, 46;

waarbij de Sovjetwetenschap internationale aandacht voor de lange afstandsraketten opgang bracht, maar ook de ruimtevaartplannen in de Sovjet-Unie geheel op schema bracht.

50

1-C De basis van de Russische en Amerikaanse raketten: de Duitse V1- en

vooral de V2 raket

Ook bij de uitwerking van dit hoofdstuk heb ik gebruik gemaakt van History of

Rocketry & Space Travel geschreven door Wernher von Braun cs

Als uitvloeisel van het vredesverdrag van Versailles, na afloop van de 1e Wereldoorlog in

1919 gesloten tussen de geallieerden en Rusland enerzijds en Duitsland en zijn companenanderzijds, mocht Duitsland conventionele artilleriewapens ontwikkelen noch fabriceren.Daar de Duitse overheid toch een sterke defensiecapaciteit wilde, besloot zij in 1929 deaandacht te verleggen naar de raketten als vervanging voor de zware artillerie Kolonel(later artilleriegeneraal) Dr Karl Becker, hoofd van het bureau niet-geleide projectielen

en munitie van het leger, majoor Wolfram Ritter von Horstig, zijn munitiedeskundige eneen jonge kapitein (later generaal-majoor) Dr Walter Dornberger werden met dieraketontwikkeling belast en in 1932 trokken zij de pas twintigjarige nog aan zijnproefschrift werkende Wernher von Braun aan (in 1934 promoveerde Von Braun aan deFriedrich-Wilhelm Universiteit in Berlijn)

Het ‘Heereswaffenamt-Prüfwesen’,51 startte onder leiding van deze drie officieren in 1932zijn werk in Kummersdorf, 60 kilometer ten zuiden van Berlijn Er werd gewerkt aan deontwikkeling en proeven op de grond, of te wel statische proeven, van raketten De eersteraket was de A-1 met als brandstof een mengsel van alcohol en vloeibare zuurstof en eenstuwkracht van 300 kilo Na enkele geslaagde statische proeven ontplofte de A-1 bij de

50 Ibidem, 40;

51 Braun, Wernher von, Frederick I Ordway III en Harry ,H-K, Lange, History of Rocketry & Space Travel, 0;

eerste lancering als gevolg van een verlate ontbranding De twee delen van de brandstofwerden in afzonderlijke tanks opgeslagen Van de verbeterde versie, de A-2, (vanAggregat, samenvoeging) werden in december 1934 van het Duitse eiland Borkum tweeexemplaren genaamd Max en Moritz, naar figuren in een humoristisch boek, met veelsucces gelanceerd Zij bereikten een hoogte van ongeveer 2 kilometer Dit succes legde debasis voor een versterking van de staf en de toewijzing van extra geld door de overheid (6miljoen Rijksmark).52 In de jaren daarna lag het accent op het ontwikkelen van steedssterkere motoren Omdat de locatie in Kummersdorf zowel voor de organisatie als voor

de lancering van raketten te klein werd en te dicht bij Berlijn lag, werd er in april 1937verhuisd naar een compleet nieuwe basis in Peenemünde aan de Duitse Oostzeekust, 180kilometer ten noorden van Berlijn en niet ver van het stadje Wolgast Deze plaats werdgekozen om van daaruit raketten met een bereik van ruim 300 kilometer te lanceren endeze tijdens de vlucht langs de kust van de Oostzee te kunnen volgen.53 De eersteopdracht aan de ‘Heeresversuchsstelle Peenemünde’, waarvan Wernher von Brauntechnisch directeur werd, was de ontwikkeling van een door vloeibare brandstofaangedreven raket die een grote capaciteit en groeimogelijkheden diende te hebben.Daarnaast moest de proeflancering van een nieuwe raket, de A-3, boven de Oostzeevoorbereid worden De drie proeflanceringen in de herfst van 1937, mislukten alle Hetgeheel nieuwe complexe besturingssysteem van de A-3, ruim zes meter lang, 800 kilozwaar en met een stuwkracht van 1500 kilo, was hiervan de oorzaak De problemen metdat besturingssysteem werden opgelost en ondertussen werd er gewerkt aan grotereraketten, voorlopig alleen nog maar op de tekentafels

In 1938, het jaar van de invasie van Duitse troepen in Oostenrijk en de inname doorDuitsland van Sudetenland in Tsjecho-Slowakije (gevolgd door de overgave van Tsjecho-

52 Stuhlinger, Ernst en Frederick I Ordway III, Wernher von Braun, Crusader for Space, A Combined Edition

of A Biographical Memoir and An Illustrated Memoir, Kroeger Publishing Company, Malabar, Florida, 26;

53 Ibidem,27;

Slowakije in 1939), verlangde de afdeling bewapening van het leger dat de deskundigen

in Peenemünde hun waarde dienden aan te tonen door wapens voor de praktijk teontwikkelen Er werd een raket verlangd met een bereik van twee tot driehonderdkilometer en met een lading van 500 kilo Bovendien diende de raket betrouwbaar te zijn

en per trein, over het bestaande net, of per vrachtauto vervoerd te kunnen worden.54 Deraket die aan deze eisen voldeed was de A-4, later omgedoopt in V2, Vergeltungswaffe,

de naam die de werkelijke betekenis goed weergaf Als tussenfase werd de A-5ontwikkeld, qua grootte veel kleiner dan de nog te bouwen A-4, met hetvoortstuwingssysteem van de A-3, maar met een grotendeels verbeterde structuur en eenverbeterd maar eenvoudig besturings- en controle systeem Na enkele proeflanceringen in

1938, nog zonder besturingssysteem, slaagde de eerste verticale vlucht van deze A-5, methet nieuwe besturingssysteem, in de zomer van 1939 wonderwel Von Braun is over dezelancering erg enthousiast, waarbij een hoogte van 12 kilometer werd bereikt Na wekenwachten op goed weer was het dan zover en werd besloten om de eerste bestuurde A-5raket te lanceren vanaf het eiland Greiswalder Oie, nabij Peenemünde

‘… The slim missile rose steadily… and, without the slightest oscillation

[slingering,schommeling;pb] disappeared in the clouds… Some five minutes later, the

island resounded from cries of joy, for the missile reappeared, suspended by its

parachute, and slowly sank into the Baltic… 55

De raket werd snel uit het water gehaald en kon direct weer gelanceerd worden omdat dieafgezien van het zeewater geen enkele schade had opgelopen Ook volgendeproefnemingen slaagden Sommige raketten werden verticaal gelanceerd, andere met eenkleinere hoek om zo het gewenste operationele traject van de nog te bouwen veel grotereA-4 te simuleren Meerdere landden per parachute en konden zo weer opnieuw gebruiktworden De belangrijkste stimulans voor de Duitse rakettechnologie was de ontwikkeling

54 Braun, Wernher von, Frederick I Ordway III en Harry, H-K, Lange, History of Rocketry & Space Travel,

70;

55 Stuhlinger, Ernst en Frederick I Ordway III, Wernher von Braun, Crusader for Space, A Combined Edition

of A Biographical Memoir and An Illustrated Memoir, 27;

van de ‘Vergeltunsgwaffen’ V1 en V2 De V1, de meer conventionele van de tweewapens, was een projectiel met vleugels, met een snelheid van ‘maar’ 550 kilometer eneen stuwkracht van 500 kilo In tegenstelling tot de V2, de vroegere A-4, die ontworpen

en geproduceerd werd door het leger, was het ‘Reichsluftfahrtministerium’ voor deontwikkeling en productie van de V1 verantwoordelijk De V1 woog 2200 kilo, inclusiefhaar 1000 kilo wegende lading van Amatol, een mengsel van trinitrotoluol enammoniaknitraat, was een kleine negen meter lang en had een diameter van 80centimeter.56 De eerste proeflancering van de V1, vond plaats vanaf de basis Peenemünde

in december 1941 In die jaren werd ook de geavanceerde V2 ontwikkeld, die met veelmeer stuwkracht dan de V1 werd gelanceerd en ook bedoeld was om over het Kanaal naarEngeland afgevuurd te worden In 1943 besloot Hitler dat de productie van beide wapens,die bedoeld waren voor een luchtoffensief tegen Engeland, de hoogste prioriteit kreeg in

de Duitse oorlogsinspanning De Engelsen waren ondertussen gealarmeerd genoeg,zonder exact te weten wat er in Peenemünde geproduceerd en beproefd werd, om diebasis op 17 augustus 1943 zwaar te bombarderen, waarbij ongeveer 800 mensen gedoodwerden, waarvan de helft Russische krijgsgevangenen en waaronder Dr Walther Thiel,die met de ontwikkeling van de V2 belast was Toch bracht dit bombardement geenernstige vertraging toe aan de proeven en productie binnen de V1- en V2- programma’s.57

In juni 1944, toen de invasie door de geallieerden in Frankrijk plaatsvond, waren ervoldoende V1’s geproduceerd om de aanval op het zuiden van Engeland te starten Meerdan 8.000 ‘buzz bombs’ zoals de Engelsen ze noemden, werden alleen al naar Londengelanceerd Ook nog duizenden naar andere, door de geallieerden bezette, doelen op hetEuropese vasteland werden er afgevuurd Alhoewel de V1’s het uiterste van de zenuwen

56 Braun, Wernher von, Frederick I Ordway III en Harry, H-K, Lange, History of Rocketry & Space

Travel,104;

57 ,Ibidem105;

van de inwoners van Londen vergden, zij moesten immers altijd alert zijn op het geluidvan het uitvallen van de raketmotor ten teken dat de raket ging vallen, was de V1 alswapen een mislukking Omdat de V1 relatief langzaam was kon zij doorgevechtsvliegtuigen neergeschoten worden voordat het projectiel de stedelijke gebiedenkon bereiken Bovendien waren ze niet betrouwbaar Van de 5000 op Antwerpen, toen albevrijd door de geallieerden, afgevuurde raketten ontploften er maar 211 boven de stadEen kwart van de raketten afgevuurd op Engeland

‘failed because of their inherent unreliability About half were destroyed by

counter-measures –barrage balloons, airplanes, and antiaircraft fire About a quarter reached the

target, and some of those did not explode.’ 58

Na de succesvolle proeven met de A-5 werd vanaf 1939 op de basis Peenemünde deontwikkeling van de A-4, die ik voortaan V2 noem, gestart Zonder twijfel was de V2toentertijd het grootste en meest geavanceerde projectiel In de loop van 1942 kwamen deeerste proefmodellen van de V2 uit de werkplaatsen op de Peenemünde basis en de eerstelancering op 13 juni 1942 was een mislukking, omdat het brandstofsysteem faalde Detweede lancering op 16 augustus 1942 slaagde gedeeltelijk, omdat het toen voor de eerstekeer lukte met een geleid projectiel de geluidssnelheid te overschrijden De derdelancering op 3 oktober 1942 was een compleet succes De motor van de V2 brandde éénminuut, voldoende om het geleide projectiel een afstand van ongeveer 200 kilometer telaten afleggen en een hoogte van 80 kilometer te laten bereiken

De V2 was bijna 14 meter lang, had een diameter van ruim 1,6 meter, woog ruim 12 ton,met een lading van 1000 kilo, gelijk aan die van de V1 V2 kon door haar topsnelheid vanruim 5500 kilometer per uur binnen vijf minuten de ruim 300 kilometer tussen b.v hetwesten van Nederland en Londen overbruggen Hoewel de technici een lancering vanaf

de grond prefereerden werd deze wijze afgewezen, daar de militairen verwachtten dat dan

de lanceerinstallatie een te eenvoudig doelwit zou zijn voor luchtaanvallen door de

58 Braun, Wernher von, Frederick I Ordway III en Harry, H-K, Lange, History of Rocketry & Space

Travel,105;

geallieerden Lancering vanaf treinen en vrachtauto’s was ook niet eenvoudig Voorlancering vanaf een vrachtauto waren dertig voertuigen nodig, waaronder die metvloeistof en het duurde zes uur voordat de installatie voor een lancering gereed was.

Nadat de productie van de V2 in Peenemünde was begonnen werd deze na hetbombardement daar in augustus 1943 verplaatst naar Mittelwerk, een ondergrondswapendepot bij Nordhausen in het Harzgebergte in Neder-Saksen Stuhlinger enOrdway59 vermelden, in antwoord op beschuldigingen dat de V2 bedoeld was als wapentegen Londen, dat

‘… von Braun declared emphatically: “There is not a shred of truth in any statement that

the A-4 (or V2 as it was called later) was originally conceived as a weapon with which

to devastate London.” ’ 60 ,

waarmee Von Braun, denk ik, weinigen overtuigde De eerste twee V2’s werden op 8september 1944 afgevuurd op Parijs maar deze lancering mislukte Twee dagen laterwerden de projectielen vanaf de mobiele installatie bij Den Haag op het zuiden vanEngeland afgeschoten en daarna in een tempo van twee per dag Als alles ‘goed’ ging,eufemistisch uitgedrukt, was er als gevolg van de hoge snelheid, geen verdediging tegendit wapen mogelijk De Engelsen probeerden in februari 1945 die lanceerplaats tevernietigen maar bombardeerden abusievelijk als gevolg van navigatiefouten van hunvliegtuigbemanningen een woonwijk in het Haagse Bezuidenhout, een vergissing diehonderden levens kostte en veel materiele schade veroorzaakte Maar gelukkig voor debewoners in de bevrijde gebieden en in Engeland ging er veel mis Het besturingssysteemfaalde vaak waardoor de V2 zijn doel miste en deze kon exploderen op zijn reis naar deatmosfeer of bij zijn terugkeer op aarde Als het doel al bereikt werd bleek de V2 vaakeen blindganger Maar toch eisten zij hun tol Meer dan 5.000 werden er gebouwd,waarvan er 600 gebruikt werden voor training en proeven en de rest werd voor een groot

59 Stuhlinger, Ernst en Frederick I Ordway III, Wernher von Braun, Crusader for Space, A Combined Edition

of A Biographical Memoir and An Illustrated Memoir, 27;

60 Braun, Wernher von, ‘Reminiscences of German Rocketry’, Journal of the Britisch Interplanatary Society,

jaargang 15, nummer mei-juni 1956;

deel afgeschoten op geallieerde doelen De 1.500 projectielen die het zuiden vanEngeland bereikten veroorzaakten meer dan 2.500 doden en grote materiële schade HetV2 offensief stopte na zeven maanden op 27 maart 1945 De Duitsers konden toen nietmeer de ondersteuning voor het wapen leveren, het wapen, waarvan de Nazi’s veelverwachtten maar dat de uitkomst van de oorlog niet kon beïnvloeden noch het einde konuitstellen.61

Paul Dickson vermeldt dat de V1’s en V2’s samen 8.938 mensen doodden, 25.000mensen verwondden en meer dan één miljoen woningen vernietigden of beschadigden,waarmee hij Von Braun ’s visie dat deze wapens maar in geringe mate een militair succeswaren (zie noot 61), in een schril daglicht stelt.62 Dickson ontleent deze cijfers aan The

Rocket and The Reich: Peenemünde and the Coming of the Ballistic Missile Era van de

hand van Michael J Neufeld (New York, Free Press, 1995) en Tom D Crouch’s boek

Aiming for the Stars: The Dreamers and Doers of the Space Age (Washington D.C.,

Smithsonian Institute Press, 1999)

Hoewel de productie van de V2’s in Mittelwerk plaatsvond, was de basis Peenemünde

na het bombardement in augustus 1943 nog voor een belangrijk deel in gebruik VonBraun en zijn mensen werkten daar aan de verdere ontwikkeling van de V2 en andereontwerpen voor kleinere raketten Toen in de loop van januari 1945 duidelijk werd datvoor het Derde Rijk een volledige ineenstorting nabij was overlegde Von Braun in hetgeheim met zijn collega’s of zij zich zouden overgeven aan de Russen of dat zij naar hetzuiden zouden trekken om zich daar aan de Amerikaanse troepen over te geven Praktischunaniem werd voor de laatste oplossing gekozen, omdat men hoopte van de Amerikanennog kansen te krijgen zich met de toekomstige raket- en ruimtevaartontwikkelingen bezig

te houden Von Braun, majoor van de SS, kreeg een klein dozijn ongecoördineerde orders

61 Braun, Wernher von, ‘Reminiscences of German Rocketry’, Journal of the Britisch Interplanatary Society,

108;

62 Dickson, Paul Sputnik, The Shock of the Century, 53;

van ministeries in Berlijn, van plaatselijke leger- en vlootcommandanten, van de SS envan bazen van de Nazipartij, hoe hij en zijn team zich dienden te gedragen De ordersspraken elkaar tegen Volgens sommige orders dienden zij in Peenemünde te blijven

“to defend the holy ground of Pomerania”,

volgens andere dienden zij de basis te evacueren om zo

“to continue top priority research and development work at a safer location until ultimate victory was assured.” 63

De order van SS-generaal Kammler, hoofd van o.a de Peenemünde basis, om naarBleichenrode, ook in het Harsgebergte nabij Mittelwerk gelegen, te vertrekken, kwam hetbeste overeen met de wens van Von Braun en zijn team om zich zo mogelijk aan deAmerikanen over te geven omdat, aldus Ernst Stuhlinger, toentertijd al lid van het

Peenemünde-rakettenteam, en Frederick I Ordway III in Wernher von Braun Crusader

for Space:

‘Although it was not until after Stalin’s dead that the appalling conditions in his nation

were fully revealed to the world … von Braun and his team-mates knew enough in 1945

to cause them to avoid at all cost being captured by advancing Soviet troops.’ 64

Paul Dickson vermeldt als motieven om zich niet aan de Britten noch aan de Fransen over

te geven dat de eersten als gevolg van de zware oorlogsschade onvoldoende geldbeschikbaar zouden stellen om een raketprogramma op te zetten, laat staan dat dit door deV2-ingenieurs gedaan zou worden Tegen overgave aan de Fransen pleitte, dat zij deDuitse ingenieurs en wetenschappers mogelijk als slaven zouden behandelden, zoals deDuitsers deden met Franse verzetstrijders bij de bouw van de V2 Mogelijk zouden deDuitsers, aldus Dickson, als oorlogsmisdadigers worden behandeld, zodat overgave aan

64 Stuhlinger, Ernst en Frederick I Ordway III, Wernher von Braun, Crusader for Space, 59;

65 Dickson, Paul, Sputnik The Shock of the Century 56;

onderdelen, materieel, documenten en tekeningen Von Braun trachtte in Bleichenrodeeen provisorische basis op te zetten, waarbij vooral de opslag van de documenten entekeningen zijn voornaamste zorg was Begin april 1945 kreeg Von Braun weer eennieuwe order van Kammler Nu was Oberammergau in de Beierse Alpen de bestemming

en op 5 april 1945 ging een detachement met zo’n vijfhonderd ex-Peenemünders per treinnaar de nieuwe bestemming Daar werden zij samen met SS-ers gehuisvest, waarbij het alsnel duidelijk was dat de SS-ers de opdracht hadden nauw toezicht te houden op hetrakettenteam Stuhlinger en Ordway vermelden Von Braun’s vermoeden dat Kammler deteamleden gebruikte als zijn persoonlijke gijzelaars, waarmee hij zijn vrijheid zou kunnenkon kopen, als de geallieerden hem gevangen zouden nemen, maar ook:

‘Or; even worse, these SS people may destroy us and everything we have done in one

last deadly blow.’ 66

Dat Von Braun’s vermoeden niet misplaatst was, bleek toen Albert Speer, de Duitseminister voor bewapening en bevoorrading in de nazi-tijd, in 1981 schreef dat de SS-generaal Kammler hem in maart of april 1945 op de hoogte bracht van het plan om Hitler

af te zetten en dat Kammler van plan was contact op te nemen met de Amerikanen metvoorstel om in ruil voor zijn vrijheid het complete rakettenteam aan hen uit te leveren:

‘For this purpose, Kammler continued, he will now concentrate all the experts of these

developments in Upper Bavaria to have them ready for delivery to the Americans He

suggested that I may like to participate in this action… 67

Generaal Dornberger en Von Braun konden de SS leiding in Oberammergau ervan te

overtuigen dat de concentratie van zoveel deskundigen op één plek een uitnodiging voorgeallieerden zou zijn om die plek te bombarderen Zij mochten, vergezeld van een aantalnaaste medewerkers, naar Oberjoch, een klein dorp hoog in de bergen, waar zij nog wel opafstand bewaakt werden door SS-ers Op 2 mei 1945 gaf deze groep zich in het

66 Ibidem 61;

67 Speer, Albert, Infiltration, vertaald uit het Duitse Der Sklavenstaat, Ulsteinbuch No 33041, Ullstein

GMBH, Frankfurt/Main-Berlin – Wien, 1981, door Joachim Neugroschel, Macmillan,New York, 1981,

geciteerd in Stuhlinger, Ernst en Frederick I Ordway III, Wernher von Braun, Crusader for Space, 61;

nabijgelegen Schattwald over aan Amerikaanse soldaten Zij werden naar Partenkirchen gebracht voor ondervraging door technische specialisten van de geallieerden,team 183 van het ‘Combined Intelligence Operations Subcommittee’(CIOS).

Garmisch-Tot dat team behoorde Dr Richard W Porter, directeur van General Electric Company, diewas ingehuurd om zoveel en zo snel mogelijk informatie te verzamelen over de voortgangvan de Duitse raketkennis Het Amerikaanse leger wilde, onder de codenaam‘ProjectHermes’, de ontwikkeling van langeafstandsraketten ten behoeve van onderzoek enmilitaire toepassingen tot stand brengen Charles L Stewart, lid van de ‘intelligence’-eenheid van het leger, vertelde aan Von Braun en Ordway over de omstandigheden tijdens

en na het eerste contact met de Duitse raketdeskundigen Hoewel geen van deAmerikaanse militairen een wetenschappelijke achtergrond had, realiseerden zij zich zeergoed het belang van het gevangen genomen Duitse team Stewart en zijn collega’s warenontzet toen het hoofdkwartier maar weinig interesse toonde Hun instructies hielden in datzij eerst de nazi-achtergrond van hun gevangenen moesten onderzoeken Toen zijantwoordden dat die achtergrond toch ondergeschikt zou moeten zijn aan de unieke kennisvan de Duitsers, die zo waardevol uit militair en nationaal oogpunt zou kunnen zijn, werdhet team overgedragen aan militaire hogere regionen.68

Het CIOS vroeg Von Braun een rapport op te stellen over de resultaten, die de Duitsedeskundigen bereikt hadden in de ontwikkeling van de Duitse raketten in de laatste twaalf

jaar In dit samenvattende rapport getiteld: ´Ubersicht über die bisherige Entwicklung der

de conclusie dat de moderne precisieraket toen nog in haar kinderschoenen stond Hijvergeleek de toestand van de raket met de eerste vliegtuigen die ook essentiëleverbeteringen vereisten ten koste van enorme sommen geld alvorens de prestaties en de

68 Braun, Wernher von, Frederick I Ordway III en Harry, H-K, Lange, History of Rocketry & Space Travel,

116;

69 Stuhlinger, Ernst en Frederick I Ordway III, Wernher von Braun, Crusader for Space, 62;

betrouwbaarheid van de moderne vliegtuigen bereikt werden Zo maakte hij melding vanhet feit dat er niet minder dan 60.000 tekeningen nodig waren voordat de V2 getest en inproductie genomen kon worden Maar uit dit rapport bleek ook Von Braun’s vertrouwen indie moderne raket en de ruimtevaart meer in het algemeen Hij zette zijn visie op detoekomstige ontwikkelingen uiteen met voorspellingen die in de ruim vijftig jaar daarnavoor een groot deel uitkwamen Als een volgende stap in de ontwikkeling van raketten, letwel in 1945, verwachtte hij raketten met een veel groter bereik maar ook raketten gerichttegen vliegtuigen, die radiografisch naar hun doelen gestuurd zouden kunnen worden, deraketten die later ‘missiles’ genoemd werden Verder in de toekomst voorzag hij met eenraket gelanceerde satellieten voor onderzoek van de aarde en astronomisch onderzoek,maar ook bemande vluchten en rondcirkelende ruimtestations met een permanentebezetting, zoals het IRS sinds de jaren negentig in de vorige eeuw.

‘In the long run, developments will provide opportunities to travel to the Moon and to

the planets.’ 70

Op 20 juni 1945 gaf de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken CordellHull toestemming om een beperkt aantal Duitse raketdeskundigen naar de USA over tebrengen onder toezicht van de ‘intelligence’-instanties van het leger Von Braun stelde

500 man voor als noodzakelijke kern voor raketonderzoek en -ontwikkeling en het testenvan raketten Dr Richard Porter, de directeur van GE, dacht dat er niet meer dan 300toegelaten zouden worden en uiteindelijk accepteerde het leger 100 man Kolonel Holger

N Toftoy, hoofd van ‘Army Ordnance Technical Intelligence in Europe’, die samen metPorter onderhandelde met Von Braun en enkele van zijn collega’s, liet uiteindelijk 127man toe Vanzelfsprekend waren het alleen vrijwilligers, die naar de USA werdenovergebracht en zij werden later in 1946 en 1947 gevolgd door hun directe familieleden.Volgens Stuhlinger en Ordway was de overbrenging van de Duitse raketspecialisten in de

70 Ibidem;

herfst van 1945 naar de USA juridisch en politiek geen eenvoudige zaak Waren zijimmigranten en hadden zij een visum nodig? Of moesten ze beschouwd worden alsvijanden van Amerika? Zouden zij sabotage kunnen plegen en daarom onder toezicht van

de FBI gesteld moeten worden? Uiteindelijk nam het leger de volle verantwoordelijkheidvoor de Duitsers op zich Ze werden aangeduid als

‘resident aliens, immigrate without visa, but with knowledge of the President.’ 71

Operatie ‘Overcast’ zoals de overtocht van Duitsland naar de USA was genoemd werdomgedoopt tot ‘Operation Paperclip’ afgeleid van de enorme stapels dossiers die deDuitsers meebrachten De Duitse deskundigen werden uiteindelijk overgebracht naar FortBliss in Texas, waar zij de volgende vijf jaren werkten en leefden Een nieuw hoofdstuk

in de geschiedenis van de raket zou geschreven worden In 1962 haalde Von Braunherinneringen op aan Peenemünde:

‘ “From those humble beginnings” he said, “rocket engineering has advanced to be the

threshold of space exploration…Peenemünde has become a legend…it gave life to an

idea that far transcended its immediate application as a weapon of war….” ’ 72

waaruit bleek dat hij over de productie van de V1- en V2- raketten, die toch zoveel ellende teweeg gebracht hadden, naar mijn mening, wel erg eenvoudig heenstapte

1-D Hoe ontwikkelden de rakettechnologie en de ruimtevaart zich in de USA

vóór de 2 e Wereldoorlog?

71 Stuhlinger, Ernst en Frederick I Ordway III, Wernher von Braun, Crusader for Space, 67;

72 Ibidem;

De wegen van de raket- en ruimtevaarttechnologie in Europa en in Amerikaliepen vanaf het midden van de jaren dertig van de 20e eeuw uiteen Namen de Russen enDuitsers de raketdeskundigen in dienst voor militaire research, de Amerikaanse pionierskonden geen sponsors vinden Leger noch marine toonde veel interesse Dieonverschilligheid deed in 1934 de ‘American Interplanetary Society’ (AIS) besluiten denaam te wijzigen in de ‘American Rocket Society’ (ARS) om met het schrappen van determ ‘interplanetary’ haar geloofwaardigheid te verbeteren.73

Na de raketproeven door Goddard in de jaren twintig ontwikkelden leden van de AIS, die

in 1930 was opgericht en waarvan Goddard geen lid wilde zijn, de eerste raketten onderauspiciën van die vereniging De ‘Rocket No.1’, nog geen meter lang en zeven kilo zwaar

en met een stuwkracht van dertig kilo, werd op de grond, of ‘statisch’, beproefd op 12november 1932 vanaf het terrein van een boerderij nabij Stockton in New Yersey, zo’n

150 kilometer van New York City Omdat de eerste vlucht niet door kon gaan wegensslecht weer, werd de raket uit elkaar gehaald en de gebreken, die in de statische proefgeconstateerd waren, verbeterd Pas op 11 mei 1933 lukte de eerste vlucht van deze

‘Rocket No 2’, waarbij nog maar een hoogte van 75 meter werd bereikt en een afstandvan 120 meter overbrugd In de volgende jaren bleef de vereniging actief met deontwikkeling van de raketten 3, 4 en 5

De les die uit deze proeven werd getrokken was dat water niet geschikt was om deverbrandingskamers van een raket te koelen en men zocht naar een vloeistof of hetgebruik van lucht voor de koeling, ‘regenerative cooling’74, van de verbrandingskamers.Pas in 1938 lukte James H Wyld het een, zoals hij noemde,

‘self cooled tubular regenerative motor’ [te bouwen; pb] ‘The fuel was circulated in a

cooling jacket surrounding the combustion chamber and nozzle, not only keeping the

motor cool, but preheating the fuel and thus improving its combustion character.’ 75

73 Braun, Wernher von, Frederick I Ordway III en Harry, H-K, Lange, History of Rocketry & Space Travel,

78;

74 Braun, Wernher von, Frederick I Ordway III en Harry, H-K, Lange, History of Rocketry & Space Trave,82;

75 Ibidem,8l;

De eerste testen van deze motor in december 1938, onder de hoede van de ARS, waren eensucces Ook onderdelen van het leger en de marine hielden zich vanaf midden jaren dertig

op kleine schaal bezig met de ontwikkeling van raketten Alle experimenten in deVerenigde Staten en in Europa waren gericht op door vloeistof aangedreven motoren,voornamelijk omdat deze grotere prestaties leverden dan die met vaste brandstof Met degrote stuwkracht leken deze motoren zeer goed bruikbaar voor toepassingen in deruimtevaart Het nadeel van vloeibare brandstoffen was dat ze moeilijk te hanteren waren

en er nog maar weinig over bekend was Toch werd het gebruik van vaste brandstof nietverwaarloosd Vanaf 1937 hield de ARS proeven met kleine raketten aangedreven door motoren met vaste brandstof Zo bereikte een raket van twintig kilo in september 1939een hoogte van een kleine zeshonderd meter, wat ook het maximum was bij alle proeven

Na de aanval op Pearl Harbor in december 1941 werden alle activiteiten doorraketamateurs, veelal geïnitieerd door de universiteiten, stilgelegd maar de installatiesbleven in stand om als trainingsplaatsen te dienen voor professionele raketdeskundigen.Eén instituut, de ‘Galcit [Guggenheim Aernonautical Laboratory of the CalifornianInstitute of Technology] Rocket Research Group’ in Californië bleef actief Al in 1936was men daar begonnen met de studie van raketmotoren, zowel die met vaste alsvloeibare brandstof In 1938 waren de resultaten met een met variabele druk werkendeverbrandingskamer zo positief dat het leger geïnteresseerd raakte Vanaf 1 juli 1939sponsorde het leger het ‘Jet Propulsion Research Project’ onder de leiding Theodore vonKármán van het ‘Galcit’ en in 1940 werd het project, genaamd JATO, door het legerovergenomen In 1941 werd de Galcit-27 raket, met een motor die werkte op vastebrandstof, ontwikkeld Ook werd geëxperimenteerd met motoren, die werkten op basisvan ‘red fuming nitric acid’ (RFNA)

Het directe doel was de ontwikkeling van een motor met een stuwkracht van 500 kilo, diehet prototype moest worden van een motor die overal gebruikt zou worden gedurende de

2e Wereldoorlog.76 Al met al waren de prestaties van de Verenigde Staten van Amerika op

de terreinen van raket- en ruimtevaartontwikkeling tot aan de 2e Wereldoorlog maargering in vergelijking tot die van de Sovjet-Unie en Duitsland Daarbij waren vooral deprestaties van Duitsland tijdens die oorlog speciaal bij de productie en lancering vanraketten indrukwekkend Toen Amerika ging deelnemen aan deze wereldbrand stond dekennis daar van genoemde terreinen duidelijk in de kinderschoenen Von Braun enOrdway sluiten de periode vóór de 2e Wereldoorlog in hun boek als volgt af:

‘Rocketry had struggled through its infancy Just ahead was an accelerated adolescence.

The transition between the struggling experimenters on the vacant lot and the missile

complexes of today was about to made.’ 77

Foto’s afgedrukt in: Braun, Wernher von, Frederick I Ordway III en Harry, H-K,

Lange, History of Rocketry & Space Travel, 79;

1-E Was er veel vooruitgang tijdens de 2 e Wereldoorlog in de raketkennis bij

de Geallieerden?

De ommekeer in de betrekkelijk amateuristische aanpak in de Verenigde Statenvan Amerika kwam in 1941, toen het militaire apparaat zich op een oorlog voorbereidde.Ook Goddard werd herontdekt, ARS-gegevens werden verzameld en gerangschikt en deAmerikaanse overheid stapte de raketwereld binnen Dit gebeurde allemaal in die mate

76 Braun, Wernher von, Frederick I Ordway III en Harry, H-K, Lange, History of Rocketry & Space Travel,

84-85;

77 Braun, Wernher von, Frederick I Ordway III en Harry, H-K, Lange, History of Rocketry & Space

Travel,85;

dat aan het eind van de 2e Wereldoorlog de luchtvaart -, elektronische - en chemischebedrijven enerzijds en de laboratoria van de overheid anderzijds in staat bleken gebruik temaken van de resultaten van het Peenemünde-team De inschakeling van de Duitseraketdeskundigen gebeurde in de Verenigde Staten en Rusland in een gelijk tempo Devooruitgang van de Amerikaanse kennis van langeafstandsraketten zou echter helemaalafhangen van de vraag of de Amerikaanse overheid in staat zou blijken te zijn de explosievan de R&D gedurende de 2e Wereldoorlog te implementeren.78 Zelfs vóór de Japanseaanval op Pearl Harbor (7 december 1941) was het voor de Amerikaanse autoriteiten alduidelijk dat de virtuositeit en de schaal van de Amerikaanse research bepalend zoudenzijn voor de prestaties van die research in de moderne oorlog Pas aan het eind van 2e

Wereldoorlog in 1945 was iedereen in de USA het daarmee eens De Amerikaansewetenschappelijke prestaties waren vooral indrukwekkend dankzij de fantasie en hetimproviserende organisatievermogen van die wetenschap

Vannevar Bush was de grote man bij de opzet van die Amerikaanse R&D Bush,een elektrotechnicus uit New England met veel ervaring in het onderzoek van wapenstegen onderzee-boten in de 1e Wereldoorlog, één van de eersten die zich met ontwerpenmet behulp van computers, was vice–president van het toen al befaamde MIT[Massachusetts Institute of Technology, Boston, Mass.], hoofd van het Carnegie Instituut

en voorzitter van het NACA [National Advisory Committee for Aeronautics] VolgensMcDougall was Bush uitermate geschikt om de leiding op zich te nemen van dewetenschap gedurende de oorlog.79 Bush trachtte in 1940 president Roosevelt teovertuigen al het wetenschappelijk talent in Amerika te mobiliseren Roosevelt was hethiermee geheel eens en stelde eerst het ‘National Defense Research Committee’ in, een

78 McDougall, Walter, A, … The Heavens and the Earth A Political History of the Space Age, 78;

79 Ibidem;