Ngtlai dan tJc Tay Nguyen trang ngay Ieb6 ma.Net van hoa trong l~ bo ma, 0 Tay Nguyen co nhieu l~ hoi khac nhau, nhung 16'n hon ca la lk b6 mil, l~ cat dut hoan toan quan h~ giua nguoi s
Trang 94em gai cua vg, vi cha me nha gai khong muon chiatai san cho nguni ngoai Ne'u nha gai khong c6 nguci
de thay the' thi nguoi chcng phai v~ 0 voi chi, em gaicua anh ta cho de'n sau Ie bo ma moi dugc tuc huyen.Neu ngimi chdng che't tnroc thi dircc dua v~ chon catben ngiroi than cua gia dinh cha me de, nguoi vg phaicho ba nam sau Ie bo ma moi duoc tai gia
Tang l~ cua nglioi Ede. Cac dan t(>c thieu sO'
iJ Tay Nguyen quan niern chet di la song iJ mot the'
giai khac Nhirng sau khi chet, hdn ngiroi che't vc1n
con iJ lai the' gian trong met thai gian Do d6 sau khinguoi than chet, gia dinh thuong' lam nha m6 cho nguoiche't iJ Hang ngay, ho dem thuc an, d6 uorig, thamchi ca cui suiJi de'n cho nguoi chet, ba nam sau de'n
Ie bo ma, ho lam mot Ie that Ian de that su tienbiet nguai che't sang met the' gioi khac Sau d6, hokho ng cham s6c nha m6 nira va ho cling khong c6ngay gio cho nguoi chet
Ngiroi Ede c6 nhieu chi, b(> t(>c khac nhau nenphong tuc chon cat cling khac nhau C6 noi bo xacvao horn r6i chon C<1nthan C6 noi khong chon ma
bo xac tren mat dat roi lam mot cai nha md be ntren C6 noi de xac ngoai d6ng cho xac nra ra, chayxu6ng mot cai chum duoc de ben diroi, sau d6 nguoi
ta chon cai chum nay Do dieu kie n v~ sinh, ngaynay nguoi ta chuong each chon xac
Khi c6 nguoi chet, dong ho phan viec cho nhau:ngliai 10 lam horn, nguoi 10 di bao tin, nguoi 10 lam Ie,nguoi nau an _Ho dua xac ra nghia dia va an Ie iJ d6.Sau dam tang, nguoi nha thay phien nhau dem d6 an,thuc u6ng deri cho ngiroi chet cho deri ngay Ie bo ma
220
Trang 95Ngtlai dan t(Jc Tay Nguyen trang ngay Ieb6 ma.
Net van hoa trong l~ bo ma, 0 Tay Nguyen
co nhieu l~ hoi khac nhau, nhung 16'n hon ca la lk b6 mil, l~ cat dut hoan toan quan h~ giua nguoi song voinguoi chet sau mot thai gian dai "giu ma" tire la chamsoc phan mo
V6'i quan niern con ngirci sau khi chet, h6n se div~ lang ma, trai qua mot vai kiep song khac, h6n mamoi duoc tn'1 lai lam nguoi
Dg hon ma tr& v~ lang ma, nguoisong phai lammot cai l~ chia tay Ian cudi, nharn thong bao chohdn ma biet ding moi su vuong mac, no nan, phanchi a tai san da xong, ngiroi song da hoan thanh phanslf cua minh
Da'y Ia cuoc l~ cuoi cung sau khi da t6 chiic hangloat cac l~ nghi khac Do vay, l~ bo ma thuong co
221
Trang 96quy mo Ian N6 huy dQng mQt khfii hrong nhan lire,vat lire cung tham gia.
Do tinh chat cua budi l~ quan trong nhu v~y nenhau nhu trong l~ hci nay, d6ng bao dem t<1t ca nhungsan pham van h6a nghe thuat dac sac nhat, cao gianhat dg pho dieri Dac biet, mot vai earn ky trongnghe thuat cung vlln dtroc dem ra trinh dien
Tai nha md, gia chu quet don sach se, sira sang
lai nha mo, nguoi ta dung cac cay cQt tho (Kut Klao),
cQt tuqng (T ' me H'dting), ve len d<1y nhung hoa vantruyeri thong v6'i du cac mau sdc c6 san cua rung TayNguyen Nghe thuat dieu khac ducc tan dung trongI~ hoi nay Bang nhirng dung cu sinh hoat hang ngaynhu dao, riu ., cac nghe nhan da tac len dilu miH cetg6 c6 duong kinh 20-30cm nhung tirorig ngiroi dungngdi gia gao, cong con, nhung anh linh qua cac thai
ky lich sil', nhirng xe tang, may bay va earn thii L01;lihinh nghe thuat nay chi thay xuat hien trong I~ hQinha md ma khong thay b<1tky (j dau khac
N6i de'n ngay I~ bo ma la phai n6i de'n dan vii
vi day la hinh thuc nghe thuat duoc nhieu nguoi thamgia nhat, khong phan biet gia, tre, gai, trai, quen, I1;l,t<1t ca d~u c6 thg nhay mua chung vui Nguoi dan tQcgoi nhay mua (j nha m6 la "xoang", mua xoang phaic6 dong ngiroi cung tham gia, tay nam tay, tao thanhmet vong tron bao xung quanh ngci mo , budc nhipnhang theo tie'ng chie ng Mua xoang con la dip dgcac doi trai gai trm higu, yeu dirong Do v~y trongnhung dip I~ hoi, thanh nien thucng chon nhfrng bQyay ao dep nhat, rue r6 nhat dg trinh dien, cac cugia c6 dip dg tl te tam su voi nhau va v6'i hen ngiroichet thong qua mot hinh thirc kh6c diroc goi la Chok.
222
Trang 97"Chok" la each thirc kh6e, kg Ig nho thuong, tam
sir cung ngiroi chat, khac vdi kh6e binh thuong khi bidanh dau, khi We gian, tui than ma kh6e, ngiroi ta
(g9i la Hea Chok la each thirc vira kh6e vira n6i, nhunge6 van co dieu, co len b6ng xucng tram, nguoi kh6enho de"n dau n6i de'n day Cai kh6 cua Chok la lam
sao kh6e e6 van gio ng hie eao hie thap, nguci khdce6 thg kh6e ca ngay
MQt loa i hi n h
khong thg thieu trong
I~ bo ma la k~ Khan.
Khi dem da v~
khuya, ngirci mua di'i
mdi, nhac chie ng da
ngirng, nguoi ta kiern
mot khoang dat ngu
ben mo , cung la luc
nhirng nguoi gia ea't
eao gio ng nga n nga
v~ mot ca u chuye n
sa thi, anh ihung ea,
Ib'i kg nhu h6a than
va o tung nhan vat,
ell u chuye n nhu ru
con nguoi v~ lai mot
thrr i xa xa m Kl
Khan cung g<ln giong
nhu kh6e Chok, nguoi
kg co hie ngan nga
nhu hat nhung a
Chok la su ti te tam
su, con a Khan ngiroi kg lai phai len giong theo tung
Anh:PCS each cham nlfoc VaGrlfC/u can mang tfnh kie'u csct; ngM thu$t cua thieu nil fde ngay
nayaBuon Ma Thuot.
223
Trang 98nhan vat a m6i doan d6i thoai va ngan nga a nhung-doan mo ta Cu the' cau chuyen co the keo dai de'nsu6t demo Voi nhung cau chuyen dai nguoi ta co the
b6ng, tieng reo ho, tran dl1y sue s6ng, tran dl1y tinhearn yeu thuong
NGlfOI GIA RAI
Cung nhu nguoi Ede, dan tQc Gia Rai la mot dantQc kha tien bQ va co nang khieu v~ am nhac, ca hat
xua, hiern hoi, do mot nguoi dieu luyen th6i, phat ramot dieu nhac vira tinh tu, vira tram hung, phang phat
viec thay the' mot dan cong, chiang hoa tau Nhac cu
224
Trang 99nay ma c6ng chieng khong th€ nao tie't t<iu duoc Nhac
cu dac biet nay goi la Cing Goong.
MQt so dong lang <ip Gia Rai bay gic theo phuh~, nhirng truyen thong mau h~ velp con t6n tai Cackhu nha m6 luo n day <in tuong 0 do co nhieu birctuong du loai dugc tac, deo theo tap quan, bi€u hiennhieu net d~c thu va v~ gidi tinh, co ca tuong nam
nu giao hop vdi y nghia sinh tan no i giong, trongkhuon kho I~ nghi con rat hoang sa mang nhieu netnguyen thuy
Nguoi Gia Rai co nhung ho dong nguui nhu ho
Nay, ho Siu HQ d~t trudc ten nhu nguoi Vi~t khong
phai sau ten nhu nguoi Ede
Thi du: Nay Ju, Siu H'Blak Ju la ten ngiroi nam,
H'Blak la ten ngirc i mr, kha c hen nguc i Ede va
M'Nong, ten rierig d~t trudc: Y Tlup M'lD Duon Du,
Y Nho Knul, H'Driah Eban (Y Tlup nguoi Ede, Y Nho
nguo i M'No ng, H'Driah, ten nu Ede, trudc cac ho
Knul, M'LD DUDn Du, Eban)
Cung nhu nguci Ede, Ba Na, Xo Bang, M'Nong.nguai Gia Rai co chu vie't rie ng theo each rap noivan a, b, c VI co su phoi ngau pha tron, mot so tUtieng trong ngon ngu nen chir viet cua ngiroi Gia Rai
va Ede, M'Nnng gan giong nhau hoac dung chung
Thi du: Krong: song; Chu (cii): nui; Ea (Ia): sutii,Dak: nude
Ngoai am nhac va mua hat, ciing nhu cac dantQc khac a Tay Nguyen, nguui Gia Rai gia tre , gaitrai, nam mi d~u thich thii uong ruou can Boi vdid6ng bao Tay Nguyen thi ghe, choe ruou cung la taisan quan trQng
225
Trang 100Sl! tich r1iguciin cua nglidi Gia Rai Rtigu d6i
rieng la sue manh, la su n6ng am cho ban than ma
dai khach
U6ng ruou bang each hut qua c<1ntrue deo, u6n
thg hien tinh cong d6ng, t?P thg cung hudng thu, cungvui chung
gao nep, mot so' la cay rung, mot so' sinh vat con s6ngnhu kien c6 canh, mdi bay bat diroc, cac loai sau, va
Chi nen u6ng khi nao huong dc1nvien du lich va thanh
ruou chi lam bang gao nep, la cay va khong c6 muikh6 chiu
chai, ly Ruou u6ng vao misng kho ng pha i la ruou
xu6ng sat tan day Nguoi uong chi can nut d<1ucan,
hat, diroc xem mua may quay cudng hay ygu dieu va
tierig ken sao vi viit d~ khieri hdn ta lang lang, u6ngmai quen tho i
226
Trang 101Cac gia dinh nguoi dan tQc Tay Nguyen du giauhay ngheo thi nha nao ding c6 vai ba ch6e (che) ruoucan, nhung ch6e nay cung mang ten la ghe.
Ghe dung ruou la mot gia bao, cang lau cang quy.C6 chiec ghe da gia bang 2, 3 con trau hoac hon nira
su tich:
dQi hmh con nhim toi huan luyen cho each lam ruou
bang qua trirng ga, Dat nhirng nam ay len mot chinemet, hong ra gi6 mot thai gian toi khi nao nhung nam
chin, tron nhung nam bot c6 men ay vao The' la thanh
men nrou, goi la cua eba.
Nhirng nam bQt d6 dem dat VaGtrong nhirng chiec
d6 mroc la VaG cho d<1y,r6i cho them mot it la tuaiVaG (nguoi dan tQc Tay Nguyen gill kin khong tiet lQ
Th<1n Nhim day: dung mot cai 6ng r6ng ruot u6ncong, mot dc1u earn sau VaG trong vo (ghe ), mQt dau
ke VaG mieng d~ hut ruou U6ng nhu vay den khi ghe
ca n d~ u6ng lien mien va luu truyen bi quyet che' ruoucho con chau
227
Trang 102Truyen k~ them rang: T6 tien nguoi dan t9c TayNguyen sau khi che' ruou xong, cung nhau u6ng thay
chay, moi nguoi du6i theo, than Nhim tron vao bui ram,doan ngirci xua ch6 san vao dudi Thgn Nhim chay lennui, doan ngiroi du6i theo cho Wi vung d<1tcao thi ngiroi
va ch6 d~u met nhoai H9 dinh cu tai day, ngay naynoi nay goi la mien thuong, hay la 'I'ay Nguyen
r<1t te'u, nhung duom ca ban chat chan that yeu quymii rung cua d6ng bao dan t9c Tay Nguyen
NG1101 M'NONG
Dan t9c M'Ncng c6 khoang tren 67.000 nguoi, g6m
ducc chia ra 8 chi phai c6 am tierig khac nhau la Preh,
Nam tinh DakLak, Dak Nong va met phan tinh Lam
gia dinh la trau, ch6, de, heo (Ion), ga va mQt sO' nha
228
Trang 103Nguci M'Nong a nha san l~n nha tret Ngci nhatret cua nguoi M'Nong kha di;ic biet: chan mai thinrngbuong xuong gan dat Cira ra van co cau true vorn nhut6 to yo.
M6i lang thuong co vai chuc noc nha, ong trudnglang dong vai tro quan trong trong cong d6ng M6inguoi sO'ng theo kinh nghiern va t~ p tuc truyen lai tirnhieu dci Nam nIT, gia tre d~u thich ruou can va hutthuoc la cuon HQ hut thucc la li~n mieng dg chongret lanh cua rung nui va chang ca muiii mongo
Dan ong' M'Nong thirong dong kho a tran, Dan
ba mac yay quan buong dai tci treri mat ca chan Thanhnien nam, nIT thuong mac ao chui dau, KhO', yay, aomau cham th~m trang tri hoa van do dep mat
Nguoi M'Nong theo che' dQ mau he, con cai mang
ho me, trong gia dmh ngiroi vg giITV! trf chinh, nhungngiroi chong khong bi phan biet dO'i xlr HQ sO'ng tontrong nhau Cha me v~ gia thuong a voi con gai ut,
Theo tap tuc cii, de'n tudi trirdng thanh, nguoiM'Nong phai ca rang moi duoc yeu dirong lay vc , laychong Nhirng nay, l~ cu nay diroc cac the' h~ moi Ianluot bo tir hon 4 thap nie n qua Phong tuc cliai xing6m 3 bucc chinh la: darn hoi, l~ dinh hori, l~ cuoi.Chang rg thirong v~ nha vg a,cung co noi doi vg chongtre a phia nao la tuy thoa thuan giua hai gia dinh
Nguoi M'Nong thich con gai nhat Sinh con sau motnam moi dat ten chinh thirc, Trong tang l~, dong bao cotap quan ca hat, go chieng trong ben ao quan suot ngaydemo Sau khi ha huyet, ngiroi M'Nong dung gay, que vacay trai kin mieng ho roi mci lap dat len tren, Qua 7ngay hoac mot thang till gia chu lam l~ doan tang
229
Trang 104Nguoi M'Nong tin co rat nhieu than linh lien quan
M'Nong thirc hien nhirng nghi thirc nham gili gin thanLua, cllu mong mua mang bQi thu
Trang phuc va d6 trang sue Phu nfi M'Nong
cung nhu nguoi Ede, tnroc day coi bQ nguc cua minh latang pham vo gia ma cac than linh da ban cho ho nen
cua ngiroi M'Nong co hoa van gon song vi ho thuong
chan
va khi sa n biit voi va bat ea G6m nhirng day
Ian, Nguoi M'Nong n6i tieng gan da, dung earn, gioi
tuong nha m6 tieu bieu: hinh hoa po-lang - bieu tuong
voi cho biet ngiroi chet la mot tho san,
Che rligu Cac che ruou co gia tri nit Ian MQt
230
Trang 105gia tri tinh than nhu d6 gia bao, vira c6 gia tri khaoc6, vira c6 gia tri nghe thua t •
Gui deo lung va dao rna e mang vai Cung v6'i
trai bau, gui la met bigu tucng cua ngiroi dan tQc,
vi day la vat dung hang ngay kho ng thg thieu cua
ho , Ngimi M'No ng cling nhu nhieu dan tQc khac ci'Tay Nguyen, di dau, nhat la di trong rung, thuongmang treri vai met con dao mac hay go i la dao queo,mac quco (cling goi la cha gac hay xa gac) rat beri,chia le n cao, lucri ben v~ phia sau va hudng len tre n,Day Ia tap quan pho ng ch6ng CQP (h6) tir phia sauchup-to i CQP thay dao queo hay vat kha nho n chia
Ie n khong dam ph6ng chup
thg bi thu hut truce canh quan thie n nhie n cua miirung hung vl Nhung l~ hQi dam tr au, mot tronghang chuc l~ hQi cua nguo i M'No ng tre n cao nguye nlai thiro ng hap d~n, loi cu6n nhat
N6imQt each chinh xac la l~ an trau, nhan dipcling than Lua, mua mang, cling than ken G'let, lal~ cau sue khoe va l~ bao 100 gui Ilia Trong d6, l~cling than ken thi bao giCt cling phai tie'n hanh nghithirc dam trau Nghi thuc dam trau theo quan nierncua nguo i M'Nong la dg hien te' than linh, bay tolong bie't an va cau mong than linh ban cho su am
no, hanh phuc
Tuc dam trau co tit xa xua, Ngay nay, cac chi
tQc nguoi M'Norig nhu nguoi Nong, nguoi Prong Ci Dak Nong, nguoi Pleh Ci Dak R'lap v~n can giu Khi bongmai vang tren nui nCi rQ thi l~ hQi dam trau day d6trong cac buon lang M'Nong Cling tung bung nao nhiet
231
Trang 106L~ hQi dam trau la l~ hQi quy me, mang tinh
Ngay thu nhat dung cay neu, Ngay thir hai, nhung
cuon day thirng ben bang vo cay rirng, len nuong rely
232
Trang 107Sang ngay thu ba, phan nghi thirc khac lai tie'p
sau d6 tien hanh nghi thirc dam trau M(>t nguoi danong that khoe manh, cai tran, mac kho' duoc trao mot
van tim con trau, tiep theo anh ta lay guom chat van
tir kho lua de'n ch6 dat d~u trau, mot bigu tucng cho
van trong che rirou, de) van nhirng bau nude, r6i tudilen kho Ilia dg mong tarn mat cho h6n Ilia
vira nra tay vdi riiern tin ding hdn Ilia se duoc mat
me, moi dieu xa'u cung tai uong se qua di Gia dinh
Xong moi di~u, nguoi chu nha me) trau va xe thit
NG1101 SA NA
Turn la lang cua ngiroi Ba Na c6 ao ho
233
Trang 108Du khach vao tham lang nguoi Ba Na se g?P nhieunep nha san hinh vuong hay chfr nhat Cau thang len
bac kha cong phu, thg hien ducc sir kheo tay cua nguoidan ong Ba N a
bie't dung chu viet dg hoc tap va biet dung trau bo
dg cay ruorig Tuy nhie n, ho chua biet t6 chirc sinhsong khoa hoc, Gao chi gia du an theo tUng ngay Nudecung chi la'y dung du cho mot ngay
cai no bang geS.Giua nha san la bep lira Iuon luon dohdng (j do, ca nha quay qulin tro chuyen, an u6ng va
ve't tich do chinh ho gay neri bang each lay Ilia d1%pvao nguc, hoac la'y than hong di vao va dung dao rachkhi trong nha co nguci chet dg vira to sir tuc t6i tiecthuong, vira bieu IQ tinh gan da cua minh
Ngoai ra con co cac nhac cu truyen thdng nhu Khinh
Khung, T'rung, dan Goong, dan gio, dan nude
ca gai day thi khom lung dung hai ban tay veS vao
dan tr6ng bap bung giua rung khuya, khien cho khach
giua rung dern Chau Phi"
234
Trang 109Quan sat cac v~t chung quanh trong dCii s6ngnguni dan tQc thieu sO', du khach nhan ra nhung hinhanh d~c thu Nhtrng hinh khfii, hoa van, mau s~c khongchi dugc the hien a hQi truong lang (thuong dugc goi
la nha Rang) con the hien tren mat vai the> c<1mtirdet va tren cac d5 dung dan lat bang may tre
Nhung tuong g6 trong nha m5 la bieu hien cua
nghe thuat dieu khac xuat h ie n kha srim va duocluu truyen nghiern tuc qua khong bie't bao nhieu dCii
va the' he
Kontum cling c6 mot sO'chua chien, nha tho g6,chung vien c6 kieri true dac thu duoc xay dung tUlau, canh cac nha rang truye n thong Cang di sauvao dCii s6ng cua ngirci Ba Na cung voi nguoi GiaRai, Xa Dang a Kontum, du khach cang ngac nhien,'tirn hieu bao di~u mci la chang nhung de md rQngkieri thirc ma c6 khi con phai hoc ho i, nghie n cuunhurigtmi vie't nhirng dong nay da ttj nhan ra eachnay hen 40 nam
Nha Rong la loai nha chi c6 (j cac lang dan tQcvung B~e Tay Nguyen, dien hinh la a hai tinh Kontum
va Gia Lai D6 la nha h('>icua lang, khong phai la nha
a. M6i lang dung mot ngoi nha san chung, kha cao (sancao va ch6t n6c cung mai cling that cao), duoc trangtri kha dep mat, xay dung ti mi, kien co, (j giira lang
Nha Rang dung lam noi dien ra cac su kien quantrong: Le te't, hQi lang, tie'p khach quy, cap cao, damcuoi, cau nguyen va cling la noi tu hop dang du danlang tU gia lang xuong toi cac tre trai gai
Nha Rang cua nguui Ba Na co sac net rieng, a
kien true tao dang va hoa van trang tri Nha Rang
235