I NGUỒN GỐC NHÀ NƯỚC 1)các quan điểm khác nhau về nguồn gốc của nhà nước Học thuyết phi mác xít Thuyết thần học thế lực siêu nhiên > nhà nước > vĩnh cửu, bất biến vua là thiên tử, con trời thuyết gia.
Trang 1I.NGUỒN GỐC NHÀ NƯỚC
1)các quan điểm khác nhau về nguồn gốc của nhà nước
-Học thuyết phi mác xít:
Thuyết thần học: thế lực siêu nhiên -> nhà nước -> vĩnh cửu, bất biến vua là thiên tử, con trời
thuyết gia trưởng: nhà nước là 1 gia đình lớn hợp thành từ nhiều gia đình nhỏ trong xã hội
thuyết khế ước xã hội: là sản phẩm của 1 hợp đồng giữa những người chưa có nhà nước để bảo vệ lợi ích của các giai cấp hợp đồng -> nhà nước -> bảo vệ nhân dân (quyền lực thuộc về nhân dân)
thuyết bạo lực: là sản phầm của các cuộc chiến tranh
chiến tranh -> nhà nước (kết quả của những cuộc chiến tranh)
thuyết tâm lí: tâm lí đc bảo vệ -> nhà nước (tâm lí và nhu cầu đc bảo vệ)
=> Chưa lí giải đc hoàn toàn sự ra đời của nhà nước và bản chất giai cấp của nhà nước
-học thuyết mác lê nin: nhà nước là sản phẩm có điều kiện của xã hội khi tư hữu xuất hiện và phân hóa giai cấp
2)Nguồn gốc của nhà nước theo quan điểm chủ nghĩa Mác Lênin
-nhà nước là những biến đổi trực tiếp trong lòng xã hội nguyên thủy và cộng sản nguyên thủy
+ Xã hội công xa nguyên thủy
+ kinh tế: săn bắt, hái lượm, phân công lao động tự nhiên theo độ tuổi và giới tính -> phụ thuộc hoàn toàn vào thiên nhiên
công hữu về tư liệu sản xuất mội người đều hưởng như nhau
Trang 2Xã hội: thị tộc mẫu hệ -> thị tộc phụ hệ (không có giai cấp)
các thị tộc -> bào tộc -> bộ lạc (quyền lực xã hội)
Sự tan rã của chế độ thị tộc và nhà nước ra đời
lực tượng sản xuất phát triển -> kinh tế phát triển -> xuất hiện sản phẩm dư thừa -> xuất hiện giai cấp -> mẫu thuẫn xã hội ko đc điều
hòa -> nhà nước (giai cấp giàu lập ra nhà nước để thống trị và đàn áp các giai cấp khác)
=>nhà nước là sản phẩn và biểu hiện của mâu thuẫn ko thể điều hòa đc
KHÁC
KHÁI NIỆM NHÀ NƯỚC
Nhà nước là một tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị , một bộ máy chuyên làm nhiệm vụ cưỡng chế và thực hiện các chức năng quản lý đặc biệt nhằm duy trì trật tự xã hội , thực hiện mục đích bảo vệ địa vị của giai cấp thống trị
* NHÀ NƯỚC ra đời tồn tại và phát triển chỉ khi (dấu mũi tên 2 chiều)có 3 điều kiện+giai cấp +mâu thuẫn +đấu tranh
-và nhà nước ra đời, tồn tại và phát triển để làm gì?-> giải quyết mâu thuẫn bằng cách duy trì mâu thuẫn trong 1 giới hạn nhất định
Dấu hiệu đặc trưng của nhà nước
+ nhà nước là một tổ chức quyền lực chính trị công cộng đặc biệt , có bộ máy chuyên thực hiện cưỡng chế và quản lý những công việc chung của xã hội
+ Nhà nước thực hiện quản lý dân cư theo lãnh thổ
+Nhà nước có chủ quyền quốc gia(đường biên giới và quốc kì)
Trang 3+Nhà nước ban hành pháp luật và thực hiện quản lý bắt buộc với công dân
+ Nhà nước quy định các loại thuế và thực hiện thu thuế dưới hình thức bắt buộc
II.KHÁI NIỆM CỦA NHÀ NƯỚC
1 Các quan niệm khác nhau về nhà nước
-do chúa tạo ra, vua chính là nhà nước là con trời ,nhà nước là 1 gia đình mở rộng đc hình thành từ nhiều gia đình khác nhau, nhà nước là trọng tài xét sử công minh của xa hội,
Các quan điểm hiện đại cho rằng Nhà nước là một hình thức tổ chức của con người khi xã hội đã phát triển đến 1 mức nhất định là 1 tổ chức quyền lực công đặc biệt về quyền lực và chính trị, có bộ máy đặc biệt để cưỡng chế và thực hiện quản lí xã hội nhằm duy trì trật tự xã hội và bảo vệ địa vị của giai cấp thống trị
2 đặc điểm của nhà nước
Những đặc trung cơ bản của nhà nước nhằm phân biệt nhà nước với các cơ quan tổ chức xã hội khác
+) quyền lực công cộng đặc biệt: là quyền lực áp đặt tcho toàn bộ xã hội thông qua 1 hệ thống pháp luật
còn đc thể hiện qua các cơ quan cưỡng chế thi hành pháp luật
=> chỉ có nhà nước mới có quyền sử dụng vũ lực, có tính cưỡng chế răn đe
+) Phân chia dân cư theo lãnh thổ và biên giới quốc gia
không như chế độ thị tộc nhà nước quản lí dân cư theo từng vùng lãnh thổ quốc gia
Trang 4+) nhà nước nắm giữ và thực hiện chủ quyền quốc gia:
thể hiện qua quyền độc lập tự chủ trong việc thực hiện các chính sách đối nội, đối ngoại với các quốc gia khác -> sức mạnh cưỡng chế của nhà nước trong phạm vi lãnh thổ
+) Ban hành pháp luật và quản lí bắt buộc
là tổ chức duy nhất có quyền ban hành pháp luật và đảm bảo thực hiện pháp luật bằng bộ máy cưỡng chế
=> nhà nước và pháp luật luôn tồn tại song song với nhau
+)nhà nước quy định và thu thuế:
là đòn bẩy điều tiết các hoạt động kinh tế của nhà nước nhằm đảm bảo cho sự phát triển của nền kinh tế
trong trường hợp trốn thuế có thể dẫn đến truy tố trước pháp luật
Tóm lại nhà nước là tổ chức quyền lực công đặc biệt, tập hợp quản lí dân cư theo lãnh thổ, nắm giữ và thực hiện các chủ quyền quốc gia, ban hành và quản lí xã hội bằng luật pháp, thực hiện các mục đích xã hội của giai cấp thống trị
Chương 3: QUYỀN LỰC, BẢN CHẤT, CHỨC NĂNG, CƠ QUAN, BỘ MÁY, CƠ CẤU, HÌNH THỨC, KIỂU NHÀ NƯỚC.
1 QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC
Khái niệm quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp Theo đó, quyền lực nhà nước được hiểu là quyền lực của nhân dân trao cho các cơ quan nhà nước tổ chức và thực hiện trên thực tế
Quyền lực nhà nước có các đặc điểm cơ bản sau:
- Quyền lực nhà nước có quyền lực xã hội
Trang 5- Quyền lực nhà nước có quyền lực chính trị
- Quyền lực nhà nước là quyền lực công đặc biệt, có tính khách quan, tất yếu trong một giai đoạn lịch sử nhất định
- Quyền lực nhà nước mang tính giai cấp, tồn tại trong môi trường chính trị
- Quyền lực nhà nước cần hợp pháp và chính đáng
- Quyền lực nhà nước gắn liền với chủ quyền quốc gia và có tính tối cao so với quyền lực của các tổ chức khác trong xã hội
- Quyền lực nhà nước phải được tổ chức, thực hiện có hiệu lực, hiệu quả và phải có sự kiểm soát
- Quyền lực nhà nước có tính chất tuyệt đối, thực hiện chức năng tổ chức và quản lí hầu hết các lĩnh vực quan trọng của đời sống xã hội
2 Cơ cấu, phương thức và quy trình thực hiện quyền lực nhà nước
Cơ cấu của quyền lực nhà nước: gồm chủ thể, đối tượng quyền lực, quan hệ quyền lực và phương thức, điều kiện ( cơ sở ) đảm bảo cho quyền lực
- Chủ thể quyền lực nhà nước bao gồm NHÂN DÂN, NHÀ NƯỚC, CÁC CƠ QUAN NHÀ NƯỚC, CÁC TỔ CHỨC NẮM GIỮ QUYỀN LỰC
- Đối tượng quyền lực nhà nước gồm PHÁP NHÂN, THỂ NHÂN, CÁ NHÂN, NHÓM NGƯỜI, LIÊN DANH, TẦNG LỚP, GIAI CẤP XÃ HỘI VÀ
CẢ XÃ HỘI NÓI CHUNG
- Quan hệ quyền lực nhà nước là mối liên hệ giữa chủ thế quyền lực với các đối tượng quyền lực
- Phương thức thực hiện quyền lực nhà nước là NHÀ NƯỚC CÓ THỂ LÀ THUYẾT PHỤC, CƯỠNG CHẾ HOẶC KHUYẾN KHÍCH ( MANG LẠI NHỮNG LỢI ÍCH NHẤT ĐỊNH CHO ĐỐI TƯỢNG QUYỀN LỰC )
- Điều kiện để thực quyền lực nhà nước là những CƠ SỞ KINH TẾ, XÃ HỘI, TUYÊN TRUYỀN, TƯ TƯỞNG, SỨC MẠNH,…
Phương thức thực hiện quyền lực nhà nước
- Thuyết phục
- Cương chế
- Khuyến khích
Quy trình thực hiện quyền nhà nước:
- Chủ thể quyền lực nhà nước thể hiện ý chí ( đưa ra mệnh lệnh cho đối tượng quyền lực )
- Tổ chức thực hiện nội dung ý chí Nhà nước được thể hiện ở các mệnh lệnh mà chủ thể quyền lực đã được ban hành
- Kiểm tra theo dõi, giám sát việc thực hiện nội dung ý chí Nhà nước của chủ thể quyền lực và xử lí vi phạm xảy ra
Trang 63 Bản chất nhà nước
Tính xã hội của nhà nước
-Nhà nước là sản phẩm của xã hội có giai cấp
- Nhà nước là bộ máy trấn áp đặc biệt của giai cấp này đối với giai cấp khác
Tính giai cấp của Nhà nước
-Nhà nước là một tổ chức quyền lực công là phương thức tổ chức bảo đảm lợi ích chung của xã hôi
Sự thống nhất giữa tính xã hội và tính giai cấp của Nhà nước
- Là hai mặt cơ bản thống nhất thể hiện bản chất của bất kỳ Nhà nước nào
3 KHÁI NIỆM CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC VÀ BỘ MÁY NHÀ NƯỚC
3.1 Chức năng của nhà nước
Chức năng của nhà nước là những phương diện, loại hoạt động cơ bản của nhà nước nhằm thực hiện những nhiệm vụ đặt ra trước nhà nước
Nhiệm vụ của nhà nước là mục tiêu mà nhà nước hướng tới, là những vấn đề đặt ra mà nhà nước cần giải quyết Nhiệm vụ của nhà nước tuỳ thuộc vào bản chất và vai trò xã hội của nhà nước, vào điều kiện lịch sử của mỗi quốc gia qua từng giai đoạn cụ thể
* Phân biệt giữa chức năng của nhà nước và chức năng của cơ quan nhà nước
Chức năng của nhà nước như đã nêu, là những phương diện hoạt động cơ bản của nhà nước mà mỗi cơ quan nhà nước đều phải tham gia thực hiện ở những mức độ khác nhau
Chức năng của cơ quan nhà nước chỉ là những phương diện hoạt động của cơ quan đó nhằm góp phần thực hiện chức năng chung của nhà nước
Chức năng của nhà nước được chia thành chức năng đối nội và chức năng đối ngoại
Chức năng đối nội là những phương diện hoạt động cơ bản của nhà nước trong nội bộ của đất nước
Chức năng đối ngoại là những hoạt động cơ bản của đất nước với các quốc gia khác, dân tộc khác
Trang 7Các phương pháp cơ bản để thực hiện chức năng của nhà nước là phương pháp giáo dục, thuyết phục và phương pháp cưỡng chế
IV) CƠ QUAN, BỘ MÁY VÀ CƠ CẤU NHÀ NƯỚC
1)Cơ quan Nhà nước:
Khái niệm cơ quan Nhà nước: Cơ quan nhà nước là bộ phận cấu thành nên bộ máy nhà nước Đó là một tổ chức chính trị mang quyền lực nhà nước, được thành lập trên cơ sở pháp luật và được giao những nhiệm vụ, quyền hạn nhất định để thực hiện chức năng và nhiệm vụ của nhà nước trong phạm vi luật định
Đặc điểm của cơ quan nhà nước
Cơ quan nhà nước được thành lập và hoạt động theo một trình tự, thủ tục do pháp luật quy định
Cơ quan nhà nước có tính chặt chẽ và độc lập tương đối về cơ cấu tổ chức, về cơ sở vật chất - tài chính
Hoạt động của cơ quan nhà nước được đảm bảo bằng ngân sách nhà nước
Người đảm nhiệm chức trách trong cơ quan nhà nước phải là công dân mang quốc tịch của nhà nước đó
Cơ quan nhà nước có thẩm quyền mang tính quyền lực nhà nước
Phân loại cơ quan nhà nước
- Căn cứ theo chức năng pháp lý:
+ Cơ quan lập pháp: Quốc hội, Nghị viện
+ Cơ quan hành pháp: Chính phủ
+ Cơ quan tư pháp: Toà án
- Theo căn cứ pháp lý của việc thành lập
+ Cơ quan hiến định (cơ quan được thành lập theo quy định của Hiến pháp)
+ Cơ quan được thành lập theo các văn bản luật, văn bản dưới luật
-Những căn cứ khác:
+ Theo phương thức thành lập: Những cơ quan được bầu, bổ nhiệm, kết hợp giữa bầu và bổ nhiệm
+ Căn cứ theo chủ thể: cơ quan là một tập thể hay một cá nhân
Trang 82 Bộ máy nhà nước
2.1 Khái niệm: Bộ máy nhà nước là hệ thống các cơ quan nhà nước từ trung ương tới địa phương, được tổ chức và hoạt động theo quy định của pháp luật để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước.
Các yếu tố hợp thành bộ máy nhà nước là cơ quan nhà nước Các cơ quan nhà nước rất đa dạng Tuy nhiên, thông thường cơ quan nhà nước bao gồm 3 loại: cơ quan lập pháp, cơ quan hành pháp và cơ quan tư pháp
V HÌNH THỨC NHÀ NƯỚC
1 Khái ni m hình thức nhà nước ê : Là cách tổ chức quyền lực nhà nước và những phương pháp để thực hi n quyền lực nhà nước ê
- Hình thức nhà nước là m t khái ni m chung được hình thành từ ba yếu tố cụ thể : ô ê
+ Hình thức chính thể
+ Hình thức cấu trúc nhà nước
+ Chế đ chính trị ô
a) Hình thức chính thể: là cách thức trình tự để l p ra các cơ quan cấp cao của Nhà nước và mối quan h giữa các cơ quan đó với nhau.â ê
Để xác định hình thức chính thể của m t Nhà nước cần dựa trên các tiêu chí sau:ô
- Quyền lực tối cao của Nhà nước được trao cho ai ( cơ quan quyền lực cao nhất là m t t p thể hay m t cá nhân )ô â ô
- Trình tự, thủ tục trao quyền như thế nào
- Mối quan h giữa các cơ quan cấp cao của Nhà nước với nhau như thế nào.ê
Hình thức chính thể có 2 dạng cơ bản: Chính thể quân chủ và Chính thể c ng hòa ô
- Chính thể quân chủ là hình thức trong đó quyền lực tối cao của nhà nước t p trung toàn b ( hay m t phần ) trong tay người đứng đầu â ô ô nhà nước theo nguyên tắc thừa kế
+ Chính thể quân chủ : Người đứng đầu Nhà nước là Vua, Hoàng Đế, Quốc Vương …) và thông thường nắm theo nguyên tắc thừa kế và thường giữ chức vụ xuyên suốt
Trang 9Chính thể quân chủ có 2 biến dạng:
Quân chủ tuy t đốiê : người đứng đầu Nhà nước nắm giữa quyền lực tối cao của Nhà nước , toàn quyền quyết định các vấn đề đối n i đối ô ngoại của Nhà nước mà không có bất cứ sự chia sẻ
Quân chủ tương đối: Quyền lực của người đứng đầu bị hạn chế( cùng nắm giữ quyền lực tối cao với người đứng đầu Nhà nước còn có các
cơ quan khác
- Chính thể c ng hòaô với cơ quan nắm giữ quyền lực tối cao của nhà nước là m t tâp thể thường được bầu ra trong m t thời gian nhất ô ô định
Chính thể c ng hòa có 2 biến dạng quan trọngô
C ng hòa quý t cô ô : quyền bầu cử và ứng cử vào các cơ quan cao nhất của Nhà nước chỉ thu c về tầng lớp quý t c ô ô
Chính thể này chủ yếu tồn tại ở một số nhà nước chủ nô như Spart, La Mã…
C ng hòa dân chủô : Quyền bầu cử và ứng cử vào cơ quan cao nhất của Nhà nước thu c về Nhân dân ô
b) Hình thức cấu truc nhà nước: là cách cấu tạo Nhà nước thành các đơn vị lanh thổ và mối quan h giưa các đơn vị ê lanh thổ với nhau cung như mối quan h Trung ương với địa phương ê
- Câu trúc nhà nước có 2 loại cơ bản: cấu trúc đơn nhất và cấu trúc liên bang
Ngoài ra còn có cấu trúc Nhà nước Liên minh
- Nhà nước đơn nhất: Là nhà nước được cấu tạo từ các đơn vị lãnh thổ không phải là Nhà nước, có chủ quyền chung thống nhất chỉ do
m t cơ quan quyền lực cao nhất của Nhà nước nắm giữ, có h thống cơ quan quyền lực và quản lý thống nhất từ Trung ương xuống địaô ê phương , m t h thống pháp lu t thống nhất trong cả nước, tồn tại m t quy chế công dân.ô ê â ô
Các nhà nước đơn nhất tiêu biểu: Trung Quốc, Việt Nam, Triều Tiên, Hàn quốc, Nhật bản, Thái Lan, Pháp, Anh, Brunei Darussalam, Cu ba, Lào…
- Nhà nước liên bang: là Nhà nước được cấu tạo từ các đơn vị lãnh thổ là Nhà nước, bao gồm hai hay nhiều Nhà nước thành viên ( bang) tạo thành Nhà nước liên bang có hai hệ thống cơ quan quyền lực và quản lý; một hệ thống chung cho toàn liên bang và một hệ thống trong mỗi nước thành viên; có chủ quyền quốc gia chung của nhà nước liên bang và đồng thời mỗi thành viên cũng có chủ quyền riêng
Do v y, chủ quyền quốc gia của liên bang vừa do Nhà nước liên bang nắm giữ, vừa do các Nhà nước thành viên nắm giữ.â
Trang 10- Có thể nhận biết nhà nước liên bang qua các đặc trưng:
Tồn tại nhiều h thống chính quyền, m t h thống chính quyền lên bang và mỗi bang có m t h thống chính quyền riêng ê ô ê ô ê
Tồn tại nhiều h thống pháp lu t, m t h thống pháp lu t liên bang và mỗi bang có m t h thống pháp lu t riêng trên nguyên ê â ô ê â ô ê â tắc pháp lu t bang không được trái với pháp lu t liên bang.â â
Trong cấu trúc Nhà nước ( kể cả Nhà nước đơn nhất và Nhà nước liên bang) có yếu tố tự trị
Tự trị tức là trong lãnh thổ quốc gia, m t khu vực ( địa phương) nào đó được tự quản lý lấy m t số công vi c n i b của mình, Nhà ô ô ê ô ô nước Trung ương ít ho c không can thi p đến ă ê
Có 2 loại tự trị: tự trị về chính trị và tự trị về hành chính
- Tự trị về chính trị là m t Nhà nước tự trị ô
- Tự trị về hành chính là đơn vị hành chính tự trị
Ngoài ra còn tồn tại cấu trúc nhà nước liên minh
Nhà nước liên minh: là sự liên kết của nhiều Nhà nước thành viên nhưng không tạo thành m t nhà nước chung mà chỉ tạo nên m t số cơ ô ô quan chung để tiến hành m t số những công vi c chung vì mục đích chính trị, kinh tế hay quân sự ô ê
Hiện nay Liên minh châu Âu (EU) là một hình thức điển hình của nhà nước liên minh Liên minh châu Âu có nghị viện, có toà án, có đơn vị tiền tệ chung, tuy nhiên các thành viên trong liên minh vẫn là những quốc gia có chủ quyền độc lập
- Nhà nước đế quốc: là nhà nước hình thành trên con đường xâm chiếm của nhà nước này ( đế quốc) đối với nhà nước khác nhưng không tạo thành m t nhà nước chung mà chỉ tạo ra sự liên kết , phụ thu c của các Nhà nước bị xâm chiếm ( thu c địa ) vào Nhà nước ô ô ô
đế quốc
c) Chê đ chinh trị: Là tổng thể các phương pháp, thủ pháp trong vi c thực hi n quyền lực nhà nước ô ê ê
Chê đ chinh trị phân thành 2 loại chinh là : dân chủ và không dân chủ ô
- Chế đ dân chủ chính trị: có đ c điểm là ô ă
tổ chức b máy nhà nước bằng cách bầu cử tự do, bình đăng ô
Mở r ng quyền tự do dân chủ cho Nhân dânô
Đề cao giáo dục thuyết phục
Công khai hóa các hoạt đ ng của Nhà nướcô