NGUỒN GỐC TÊN HỌ TẠI TRUNG QUỐC doc

Đến thời Chiến Quốc 475-221, xã hội Trung Quốc chia thành nhiều tiểu quốc, các nhà lãnh đạo và dân chúng mỗi tiểu quốc lấy tên đất làm tên họ.. Đến khi Tần Thủy Hoàng 221-206 TCN thống n

NGUỒN GỐC TÊN HỌ TẠI TRUNG QUỐC

Các dòng họ Việt Nam mà dân gian gọi là bách tính xuất phát

do đâu và có tự bao giờ ? Ðể trả lời câu hỏi này, ta phải tìm hiểu nguồn gốc tên họ Trung Quốc vì hệ thống tên họ của ta

chịu ảnh hưởng hệ thống tên họ của Tàu

Trung Quốc là nước đầu tiên trên thế giới biết đến hệ thống tên họ Theo truyền thuyết, vua Phục Hy (2737-2852 TCN)

đã lập ra hệ thống tên họ và buộc người dân phải có họ để phân biệt các gia tộc, đồng thời để ngăn ngừa người cùng gia tộc lấy nhau Từ Phục Hy đến đời nhà Chu, dân Trung Quốc

có hai hệ thống được dùng song hành: tính và thị Ngày nay, tính hay thị đều được hiểu là tên họ, nhưng ngày xưa, tính và

thị được hiểu khác nhau

1 Hệ Thống Tính:

Theo tác giả Sheau Yueh J Chao[23], khi xã hội Trung Quốc còn trong thời kỳ mẫu hệ, nền kinh tế còn ở thời kỳ hái lượm, thì hệ thống tính được dùng trước hệ thống thị Tên họ, tức

tính lúc đó để chỉ nguồn gốc một người được sinh ra do người đàn bà nào Do vậy, chữ tính trong Hán tự được viết với chữ nữ và chữ sinh Chứng tích của hệ thống này còn lại tới ngày nay là các tên họ được viết với bộ chữ nữ Ví dụ: họ

Khương, họ Cơ, họ Doãn, họ Từ

2 Hệ Thống Thị:

Khi chế độ vương quyền được thành lập tại Trung Quốc thì

hệ thống thứ hai xuất hiện Thị trước hết để chỉ tên thị tộc Vào thời gian này, tên thị tộc đã có đặc tính cha truyền con nối, nhưng thị chưa biến thành tên họ vì mới chỉ lưu truyền

trong hoàng tộc

Đến thời Chiến Quốc (475-221), xã hội Trung Quốc chia thành nhiều tiểu quốc, các nhà lãnh đạo và dân chúng mỗi tiểu quốc lấy tên đất làm tên họ Đồng thời, nền kinh tế nông nghiệp phát triển, vai trò người đàn ông trở nên quan trọng,

do đó thị chiếm ưu thế và bắt đầu trở thành tên họ

Đến khi Tần Thủy Hoàng (221-206 TCN) thống nhất đất nước, quyền lực các tiểu quốc không còn, kinh tế Trung Quốc phát triển, con người bắt đầu định canh, định cư, và nhu cầu kế thừa tài sản trở nên quan trọng, thì hai hệ thống tính và thị trở nên đồng nhất Lúc này tính hay thị cũng chỉ

có nghĩa là tên họ

3 Các Nguồn Gốc Phát Sinh Tên Họ Tại Trung Quốc: Theo tác giả Sheau Yueh J Chao[24], qua thời gian

lịch sử dài trên 5000 năm, tên họ người Trung Quốc được

hình thành qua các nguồn gốc sau đây:

Lấy tên triều đại làm tên họ: Ta có thể kể các thí dụ: Hạ,

Thương, Chu, Tần, Hán, Ngô, Tấn, Đường, v.v…

Lấy tên nước làm tên họ: Khi người Tàu vượt sông Hoàng

Hà, đuổi người Miêu Tộc đi thì mỗi họ chiếm một chỗ do tộc trưởng cai quản, gọi là ông Hậu Các xứ nhỏ ấy có rất nhiều nên gọi là Vạn Bang và sau này trở thành các chư hầu Các ông Hậu chọn người lãnh đạo chung gọi là Nguyên Hậu và sau này trở thành Vương, tức vua Đầu đời nhà Chu (1122 TCN), số chư hầu có trên 1000 Đến thời Đông Chu (772 TCN), số chư hầu còn lại độ 100 Nhưng chỉ có khoảng 15 nước là đáng kể như: Tần, Tề, Ngô, Việt, Sở, Lỗ, Vệ, Yên, Triệu, Tống, Trần, Thái, Trịnh, Ngụy, Hàn Tên hàng trăm tiểu quốc trên đã biến thành tên họ Ví dụ Hạng Tịch tức Hạng Vũ có tổ tiên làm tướng nước Sở, được vua nước Sở phong cho ở đất Hạng nên đã nhận họ Hạng[25]

Lấy tên huyện làm tên họ: Thời xưa, đơn vị hành chánh của

Trung Quốc là châu và huyện Người ta đã lấy tên huyện làm tên họ Ta có thể kể các ví dụ: Sở Văn Vương cho Lưu Phú đất huyện Hồng tại Sơn Tây để cai trị và phong cho ông tước Hầu nên gọi là Hồng Hầu Hiện nay, con cháu còn cư ngụ tại

đây và nhận tên Hồng làm tên họ Họ Bi là tên một huyện ngày xưa, nay ở tỉnh Giang Tô Họ Trác là tên một huyện

ngày xưa và nay gọi là Trác quận

Lấy tên làng làm tên họ: Hác là tên một làng đời Hán và đã

trở thành tên họ Họ Hác có một giai thoại, trở thành tục ngữ của người Trung Quốc Đời Tấn, vợ của Vương Hồn là Chung thị, và vợ của Vương Trạm là Hác thị Hai chị em dâu

ăn ở rất hòa thuận nên khi khen cách ăn ở của hai chị em dâu, người Trung Quốc thường nói: Chung Hác Dương Kiên được cho ở đất Tùy, sau đó nhận tên Tùy làm tên họ và khi lên ngôi vua xưng là Tùy Văn Đế Nhương Hầu tên là Ngụy Nhiễm, em của Tần Chiêu Vương, được phong ở đất Nhương

và có tước Hầu nên gọi là Nhương Hầu Con cháu Ngụy Nhiễm đã lấy tên đất Nhương làm tên họ Ngày nay, đất

Nhương ở tỉnh Hà Nam

Lấy tên đất hoang làm tên họ: Đời Xuân Thu–Chiến Quốc,

để phát triển kinh tế nông nghiệp, nhà vua lấy đất hoang để phong cho một người Người đó triệu tập dân chúng để khai hoang lập ấp và cư dân lấy tên đất làm tên họ Loại tên họ này, khi viết ra Hán tự, đều có bộ ấp đi kèm Ấp có nghĩa là đất được người đứng lên chiêu dân khai khẩn lập ấp Rất nhiều họ của người Việt Nam có bộ ấp Ví dụ: họ Nguyễn, Trần, Đặng, Đào, Hàm, Thiệu, Châu, Kỳ, Quách Uất

Lấy tên thành làm tên họ Ngày xưa các vua chúa xây thành

quách để cư dân ở, chống ngoại xâm và dân cư đã lấy tên thành làm tên họ Ta có thể kể các họ sau đây: Phùng, Thôi,

Bảo, Dương, Bạch Mã, Mao, Miêu, Bình

Lấy tên dịch đình làm tên họ: Tại Trung Quốc vào đời Hán,

cứ 10 dặm đất được gọi là một đình, có người đình trưởng giữ gìn an ninh Trên tuyến đường giao thông qua địa phương

đó, người ta dựng một trạm gọi là dịch đình cho hành khách nghỉ chân Cư dân ở đó, nhận tên dịch đình làm tên họ Ví

dụ: họ Mã, Âu, Dương

Lấy phương hướng làm tên họ: Các họ như Đông, Tây,

Nam, Bắc, Tây Môn, Đông Môn, Đông Cung, Nam Quốc Tề Thần nối ngôi Tề Trang Công, cư ngụ phía đông của cung điện nhà Chu nên dân chúng đã chọn tên họ Đông Cung để

tưởng nhớ vị vua này

Lấy tên họ của các nhân vật lịch sử làm tên họ: Ví dụ: các

họ Diêu, Nhâm, Cơ, Tư, Phong

Nhận tên chính của danh nhân làm tên họ: Ví dụ họ Ngũ,

Kim, Thang, Phục, Kha, Cao, Dư, Liên, Lộ Theo sách Nguyên Hà Tính Toản của Lâm Bảo viết vào đời Ðường (618-907), người sáng lập họ Dư là ông Do Dư làm quan đời

Tần, con cháu nhân tên Dư làm tên họ

Dùng từ ngữ tôn kính làm tên họ: Các từ ngữ chỉ sự kính

trọng trong Hán tự biến thành tên họ: Tôn, Quân, Ông, Phủ,

Phụ, Quản, Thúc, Công v.v…

Dùng các từ chỉ thứ cấp trong gia đình làm tên họ: Ví dụ

các họ: Tôn, Bá, Thúc, Mạnh, Trọng, Quý

Nhận tên các bộ lạc xưa hay thị tộc làm tên họ: Ví dụ họ

Khương là tên một chủng tộc mà sử sách gọi là rợ Khương

Họ Di là một giống trong nhóm Bách Việt Họ Doãn là tên

chỉ người Hung Nô

Lấy tên chức quan làm tên họ: Ví dụ họ Tư Mã, họ Chúc,

họ Sử Thời chiến quốc, triều đình có 5 chức quan khởi đầu bằng chữ Tư: Tư Mã, Tư Đồ, Tư Không, Tư Sĩ, Tư Khấu Tư

Mã Nhương Thư giữ chức Tư Mã nên lấy họ là Tư Mã[26]

Họ Chúc: Đời xưa Trung Quốc đặt ra quan Chúc và quan Sử Quan Chúc có hai nhiệm vụ Một là cầu nguyện cho dân được hạnh phúc, hai là làm lịch, định ngày, tháng cho đúng

bốn mùa, xem sao trời để đoán cát hung Đời nhà Chu, quan Chúc cố vấn cho vua, nên sách Chu Lễ nói: Vương Điếu Tắc

Dữ Chúc Tiền, nghĩa là vua đi điếu, có quan Chúc đi trước

Họ Sử: Quan Sử coi việc nhân sự Đời Chu có các quan Đại

Sử, Tiểu Sử, Tả Sử, Hữu Sử, Nội Sử, Ngoại Sử Chúc và Sử

là hai chức vụ quan trọng, ai giữ chức vụ ấy được cha truyền con nối Do vậy, chức quan Chúc và Sử biến thành tên họ

Nhận tên chức vụ cao quý làm tên họ: Các họ đó là Vương,

Hoàng, Công, Hầu, Bá, Tử, Nam

Lấy tên vua ban làm tên họ:Vua chúa Trung Quốc xưa có

tục ban tên cho các công thần và dân chúng coi đó là một ân điển nên chọn tên vua ban làm tên họ: Ví dụ Thanh Thành Công được vua Thái Tổ nhà Minh là Chu Nguyên Chương ban cho tên Chu, nên ông này đổi tên thành Chu Thành Công Vua Đường Cao Tôn ban tên Lý cho ông Dự Úc, nên

ông đổi tên là Lý Nguyên[27]

Lấy tên nghề nghiệp làm tên họ: Ví dụ họ Ngư, Tiều, Canh,

Mục

Lấy danh từ chỉ kỹ năng chuyên môn làm tên họ: Ta có

thể kể các tên họ sau đây: Ở Trung Quốc có lớp người gọi là

Vu và Hích Vu là người con trai, Hích là người con gái Vu

và Hích làm nghề đồng bóng, thầy cúng, thầy pháp Họ có thế lực rất mạnh nên vua đặt chức Tư Vu Dân Trung Quốc xưa lấy từ Vu và Hích làm tên họ Họ Đồ tức đồ tể là người chuyên giết thịt súc vật Họ Bốc do bốc phệ, bói toán Họ Đào: người nặn và nung đồ gốm Những nghề này cần có kỹ năng chuyên môn nên dân Trung Quốc đã chọn các chữ này

làm tên họ

Lấy tên cây cối làm tên họ: Loại tên này rất dễ nhận diện vì

khi viết ra Hán tự các tên đều có bộ mộc Ví dụ họ Lâm: rừng cây, họ Lý: cây mận, họ Quế: cây quế, họ Sở : bụi gai, họ Lê:

cây lê

Họ Lý có liên quan đến cây mận

Lấy tên đồ vật làm tên họ: Ta có thể kể những ví dụ sau: họ

Xa: cái xe, họ Quan: cái mũ, họ Phù: cái thẻ làm bằng tre, họ Cung: cây cung

Thêm từ ngữ thân tộc để thành tên họ ghép: Các từ Tôn,

Bá, Mạnh, Trọng, Quý được thêm vào tên họ thành tên họ

mới để chỉ người đó là con cháu của ai Ví dụ họ Vương Tôn: cháu vua, Công Tôn: cháu của người có tước công Nguyên Bá: con đầu lòng của ông họ Nguyên

Lấy họ vợ ghép chung họ chồng thành họ mới của con: Ví

dụ ông họ Trương lấy bà họ Trần Con cái ông bà này mang

họ Trương Trần Loại họ này có nhiều ở Trung Quốc, nhưng không có đặc tính truyền thừa

Lấy từ ngữ có nghĩa xấu làm tên họ Các nhà lãnh đạo

Trung Quốc xưa có tục trừng phạt một phạm nhân bằng cách bắt người đó nhận tên họ có ý nghĩa xấu xa, độc ác Loại tên này, nếu viết ra Hán tự, đều có bộ trùng Ví dụ họ Mãng: con trăn, họ Phục: con rắn độc, họ Ác: độc địa