Hàm Giang danh tướng liệt truyện pdf

Làm quan đến chức Điện tiền thị vệ Cẩm y hiệu điểm3 t-ớc Hùng sơn hầu, sau nhờ có con là Lộc Quận công có công lớn, nhà vua lại t-ởng nhớ đến công trạng của ông buổi đầu trung h-ng theo

Th- viện tỉnh hải d-ơng

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện

Liệt truyện các danh t-ớng làng Hàm Giang

Hải d-ơng

Ngô Đức Thọ dịch

Chế bản theo bản đánh máy của Th- viện tỉnh Hải H-ng

năm 1973

Hải d-ơng- 8/1998

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 2

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện

Đinh điền cùng với quan Nhập nội Thái uý Nguyễn Bặc dấy quân chống

cự, bị thất bại, đành phải chịu chết Con cháu lánh nạn di c- đến làng Hàm-giang lập thành quê quán mới Về sau, các đời xa dần, không biết rõ

ra sao Kể từ Thái Bảo Thạch quốc công Đinh Đàm, công thần đời Lê sơ truyền 6 đời đến sinh phong Đại v-ơng Lộc quận công Đinh Văn Tả là ng-ời đứng đầu bậc công thần đời Lê Trung H-ng Lại truyền đến 6 đời nữa đến Thái bảo Hàm xuyên quận công Đinh Nha Hành cuối đời Lê đem tộc thuộc theo vua Chiêu Thống l-u vong sang Bắc quốc (Trung Quốc)

Họ Đinh trải qua ba bốn trăm năm, đời nào cũng có ng-ời làm t-ớng, công trạng hiển hách mà lòng trung nghĩa một mạch nối truyền, ng-ời trong n-ớc hết lòng đề cao thán phục Đến ngày nay ng-ời nghe thuật chuyện vẫn cảm thấy uy nghiêm lẫm liệt xiết bao kính trọng, ng-ỡng mộ

Những lúc nhàn rỗi việc công, tôi th-ờng khảo cứu hành trạng của các vị nổi tiếng nhất qua các đời, sơ l-ợc xin nêu lên vài nét đại khái, làm thành một tập, lấy tên là "Hàm Giang danh t-ớng liệt truyện" để tiện xem

đọc và cũng là để tiện bày tỏ niềm khích lệ đối với những kẻ bề tôi trung nghĩa ở đời

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 3

Về phần sự tích, nếu tôi ghi đ-ợc đầy đủ tức là do có các tập thực lục (gia phả) và các bài văn bia ghi chép đời t- của mỗi vị ấy Còn về các cuộc hành quân, đánh trận, trù liệt cơ m-u thì ghi theo những điều lâu nay dân chúng Hàm-giang vẫn từng truyền tụng qua các đời Những vị nào muốn biết rộng hơn, có thể về tìm hiểu thêm ở làng ấy

Nay làm bài tựa

Ngày 20 tháng 10 năm Thành Thái thứ 3 (21-11-1891)

ĐINH GIA NGHI

Cử nhân khoa Bính Ngọ (1846) quyền Tri Phủ Lâm Thao kính ghi

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 4

Khai quốc công thần

Thái bảo Thạch quận công Đinh Đàm

Ông huý là Đàm, dòng dõi của quan Nhập nội thị vệ điện tiền chấp kim ngô đại t-ớng quân triều đình là Đinh Điền

Ông là ng-ời thông minh tài giỏi lại có dũng lực hơn ng-ời, ng-ời Minh mấy lần vời ra làm quan nh-ng ông đều từ chối ẩn c- nơi thôn dã để mai danh ẩn tích Khi đã cao tuổi, nghe tin vua Lê Thái Tổ dấy nghĩa ở Lam Sơn, ông bèn tìm đến xin theo, lúc bấy giờ ông 53 tuổi

Năm ất Tị (1425) vua Lê Thái Tổ sai ông dẫn đội quân kỳ đạo(1)

cùng với Thái uý Lê đem quân đi đánh miền Tân Bình, Thuận Hoá(2) Năm

Đinh Mùi (1427) ông đ-ợc hộ giá nhà vua cầm quân đi đánh các quận huyện phía Đông rồi đánh ra Đông Đô(3), tham dự trên d-ới 70 trận, đến

đâu thắng mau đến đó Khi ở trong quân, nhà vua th-ờng gọi ông là "lão t-ớng", nhân đó mới ban tên gọi là "Kỳ huân đại t-ớng quân" (vị t-ớng già có nhiều công lao) để tỏ ý tôn kính đặc biệt Ông đã ngoài 60 tuổi, nh-ng lần nào đem quân đi cũng đều lập đ-ợc chiến công

Sau khi bình định xong giặc Minh, ông đ-ợc xếp vào hàng "Khai quốc công thần", "Th-ợng trụ quốc th-ợng trật" (công thần dựng n-ớc, r-ờng cột bậc nhất), phong chức Tả doanh Đại đô đốc, t-ớc quận công

(1) Kỳ đạo: T-ơng tự nh- quân tinh nhuệ

(2) Tức miền Bình trị thiên ngày nay

(3) Nguyên văn viết là: "Xuất chinh Đông quận" Đông quận nghĩa là các quận phía đông nói chung Thời gian này nghĩa quân Lam sơn từ vùng căn cứ vùng núi ào ạt tiến công xuống đồng bằng tiến thẳng

ra Thăng long(lúc bấy giờ gọi là Đông đô)- Chúng tôi dịch nh- trên cho rõ ý

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 5

Đến năm 70 tuổi, ông về trí sĩ Sau khi mất đ-ợc tặng t-ớc Thái bảo Thạch quốc công Vua ban 30 mẫu ở bản quán để làm ruộng thờ cúng

đời đời

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 6

Tĩnh nạn công thần

Tham đốc Đức Giang Hầu

Thân phụ của Đức Giang Hầu(1) (1-3) là Đinh Phúc An (quan t-ớc

sự nghiệp không rõ) Buổi đầu giữ chức "Gia lệnh" ở cung tiềm đế(2) (2-3) của Gia v-ơng (sau lên ngôi tức là vua Lê Thánh Tông)

Năm Canh Thìn (1460) các đại thần là bọn Lê Xí(3) hợp m-u diệt trừ đ-ợc phe cánh của bọn Phạm Đồn, Phạm Ban phế truất Nghi Dân, đón Gia V-ơng lên ngôi hoàng đế (tức là Lê Thánh Tông), ông vâng lệnh góp sức vào việc vãn hồi chính thống, đến khi trong cung ngoài phủ phe đảng của Nghi Dân bị quét sạch hết, triều đình xét công phong cho ông giữ chức Điện tiền Cẩm y tả hiệu điểm

Năm Canh Dần (1470), vua Chiêm thành là Trà Toàn đem quân xâm lấn, quấy phá vùng Hoá Châu(4) (4-3) Vua Thánh Tông thân hành cầm quân đi đánh phía Nam, ông đ-ợc sung chức Tá dực t-ớng quân, hộ giá vua đ-a quân ra trận, cả phá quân giặc ở thành Trà Bàn bắt sống Trà Toàn Ông đ-ợc thăng chức Tham đốc, chỉ huy đội quân Thần Vũ tứ vệ(5)

(5-3) Sau khi mất ông đ-ợc xếp vào hạng "Tĩnh nạn công thần" (đại thần

có công dẹp loạn) Chức Đô đốc thiên sự Vua ban cho 11 mẫu 5 sào để làm ruộng tế tự Nay nhà thờ họ ở trên thửa đất ấy Khoảng niên hiệu Gia Long (nhà Nguyễn 1802-1819) Lô đất nằm vào trong khu vực tỉnh thành Hải D-ơng, còn lại chẳng qua chỉ là một rẻo quanh nhà thờ mà thôi(6) (6-3)

(1) Nguyên th- không chép tên thật của ng-ời này, có lẽ vì xa đời không biết rõ

(2) Nơi ở của hái tử tr-ớc khi lên ngôi gọi là cung "Tiềm đế"

(3) Tức là Nguyễn Xí, đ-ợc vua ban họ vua

(4) Hoá Châu Tức là Phủ Thừa thiên đời sau

(5) Tức là 4 đạo quân ngự vệ

(6) Xem chú thích cuối phần Trung H-ng công thần Đô đốc D-ơng Sơn Hầu Đinh Đam

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 7

Trung h-ng công thần

Đô đốc D-ơng Sơn Hầu Đinh Đam

Ông huý Đình, con của Đức Giang Hầu Khoảng đầu đời vua Lê Chiêu tông (1516-1522) đ-ợc sung chức Nội thị vào hầu ở cung tiên đế

Cuối niên hiệu Quang Thiện (1525), Mạc Đăng Dung tiếm ngôi vua, ông theo xa giá về Tây Đô ở Thanh Hoa (tức Thanh Hoá) Năm ất Dậu (1525) Mạc Đăng Dung đem quân vào đánh Vua tự cầm quân thân chinh đánh Đăng Dung ở làng Lạc Thổ, thất bại, bị Đăng Dung c-ớp bắt

về Đông Đô (tức Thăng Long) rồi bị giết

Ông cùng với hoàng thái tử tên là Ninh chạy sang Ai Lao ẩn lánh

Về sau hoàng tử Ninh đ-ợc bọn Trịnh Luy Liệu đón tìm tôn lên ngôi, tức

là vua Trang tôn nhà Lê Cơ nghiệp đời trung h-ng thực bắt đầu từ đó.(1)

Năm Quý Mão (1543) ông theo Thái s- Chiêu Huân Tĩnh công(2)

đem quân đi đánh thu phục các Hoan Diễn (Nghệ An), Gia Viễn (Ninh Bình) và Sơn Nam(3) đến đâu đều dẹp yên đến đó Sau ông bị bệnh phải trở

về sách Vạn Lại(4) là nơi vua đón bản doanh, rồi mất ở đó

Ông làm quan đến chức Cẩm y vệ, điện Tiền Đô hiệu điếm, chỉ huy đội Tả quân, t-ớc D-ơng Sơn hầu(5), sau khi mất đ-ợc truy tặng t-ớc

Đô đốc đồng tri, xếp vào hàng công thần trung h-ng

(1) Trang Tông đ-ợc lập làm vua năm Quý Tỵ(1533) đặt niên hiệu Nguyên Hoà

(2) Tức là Nguyễn Kim, ông tổ đầu nhà Nguyễn, đ-ợc suy tôn là "Triệu tổ tĩnh Hoàng đế"

(3) Trấn Sơn nam là miền đất thuộc Thái Bình, Hải H-ng nay

(4) Sách Vạn Lại

(5) Nguyên văn ở đây viết chữ D-ơng, không biết nhất trí với chữ D-ơng ở đầu truyện Có lẽ chữ thì

đúng hơn Phía đông của núi, về phía mặt trời mọc thì gọi là D-ơng

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 8

Đại v-ơng trung h-ng công thần

Thái bảo Hùng quận công Đinh Phủ

Ông huý Phủ, con của D-ơng Sơn hầu, thuở nhỏ đã học tập binh th- vũ l-ợc, tỏ ra xuất sắc Lúc đầu ông đ-ợc bổ chức chỉ huy quân cấm

vệ, theo hầu vua ở hành tại lúc ấy đóng ở Lam Sơn Năm Đinh Mùi (1547)

đem quan đi đánh dẹp các huyện miền Thiên quan Năm ất Mão (1555) cùng với Thái s- Lạng quốc công Trịnh Kiểm đem quân đi đánh quân Mạc Kính Điển Lúc bấy giờ Mạc kính Điển đem binh thuyền hơn trăm chiếc tiến đến cửa bể Thần Phù(1) chia quân các ngả vào xâm lấn Lạng quốc công Trịnh Kiên đ-a quân chặn đánh liền mấy lần thua bại, triều

đình lấy làm lo Ông mật tâu m-u l-ợc, xin cho quân mai phục dọc theo hai bờ sông Trịnh Kiên bèn nghe theo kế ấy

Quân Mạc quen đánh thắng không phòng bị ; bất ngờ bị quân triều

đình mai phục hai bên bờ sông nhất tề xông ra đánh, bị một phen đại bại, thây nổi lềnh bềnh đầy sông Quân triều đình bắt sống t-ớng Mạc là Kính

Điển ở chân núi Kim Sơn, thuyên chiến cùng súng đạn thảy đều bị thu

đoạt hết, quân giặc chạy trốn về Đông Đô Từ đó nhà Mạc càng ngày càng suy yếu, nhà Lê càng có cơ thu phục thành Thăng Long, sau ông mất tại hành doanh, đóng ở Yên-tr-ờng(2)

Làm quan đến chức Điện tiền thị vệ Cẩm y hiệu điểm(3) t-ớc Hùng sơn hầu, sau nhờ có con là Lộc Quận công có công lớn, nhà vua lại t-ởng nhớ đến công trạng của ông buổi đầu trung h-ng theo đi đánh dẹp các nơi, truy tặng ông chức Thái bảo Th-ợng trụ quốc th-ợng trật (hạng nhất), t-ớc Hùng quận công, đ-ợc xếp vào hàng công thần trung h-ng, về sau lại gia phong t-ớc hiệu là: "Hiên đạo chiêu ứng, phong công vũ l-ợc, hùng

(1) Cửa bể Thần Phù

(2) Tổng Yên Tr-ờng thuộc huyện Đong Sơn, tỉnh Thanh Hoá

(3) Tức là chức quan chỉ huy đội Cẩm y hầu vua tr-ớc điện

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 9

đoán nhân nghị, uy đức kh-ớc định, an quốc, l-ợng thiên chuân thế tuấn chiết văn ninh, ôn cung hoà hậu, anh nghị hùng đoán trung chính khoan

đang khoát đạt, thích huệ hiệu hoá thần công đại v-ơng"

(Nghĩa là vị đại v-ơng làm sáng đạo vua tôi, có công lớn m-u l-ợc giỏi, quả quyết, nhân hậu uy nghiêm, dùng uy đức mà đuổi lui kẻ địch khiến cho n-ớc đ-ợc yên, biết xét ý trời thuận lòng dân, sáng suốt hào hoa, ôn hoà cung kính, hoà nhã đôn hậu, anh dũng quả cảm, quyết đoán, thẳng thắn đúng mực, độ l-ợng bao dung rộng lớn, thông minh sáng suốt, biến hoá thần thông)

Chú thích số (6)-Tr.5 phần Tĩnh nạn công thần Tham đốc

Đức Giang hầu:

(6) Những sự kiện lịch sử liên quan đến sự việc trên nh- sau: Năm Kỷ Mão niên hiệu Diên Minh thứ sáu (1459) đời vua Lê Nhân Tông Lạng Sơn v-ơng Nghi Dân(con cả của vua Lê Thái Tông cùng bộ hạ là bọn Phạm Đôn, Phạm Ban (không rõ chức gì) đêm mồng 3 tháng 10 trèo thành vào hoàng cung giết chết Lê Nhân Tông và mẹ Nhân tông là bà Tuyên từ Hoàng hậu Nguyễn Thị An Ngày mồng

7 tháng ấy, Nghi Dân tự lập làm Hoàng đế, đổi niên hiệu là Thiên H-ng(1459) Nghi Dân vốn là con tr-ởng của Thái Tông (nh-ng vì mẹ là D-ơng Thị Bí mắc tội với Thái Tông , nên Nghi Dân không đ-ợc lập nên làm Thái tử Sau đó Thái Tông chết đột nghột ở Lệ Chi viên (V-ờn vải Bắc ninh) vào năm Nhâm Tuất (1442), theo di chiếu triều đình lập Thái tử Bang Cơ lên ngôi tức là Lê Nhân tông

Nghi Dân vì vậy mà khởi loạn, c-ớp ngôi

Sau đó nhửtuyện trên đã ghi, năm Canh Thìn(1460) bọn Lê Xí(tức Nguyễn Xí) diệt rừ phe

đabgr của bọn Phạm Đôn, Phạm Ban; truấ Nghi Dân, đón Thái tử T- Thành lên ngôi tức là Lê Thánh Tông(N.D.)

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 10

Binh phong đại v-ơng tân thị công thần

ông đ-ợc hiền quý, l-ng đeo ấn võ t-ớng, đảm đ-ơng trọng trách là nhờ nơi phúc địa ấy

Nguyên chú: có thuyết nói rằng ng-ời Tàu báo ơn nhà ông nên

mách bảo cho phần đất ấy Việc này thấy có nói ở sách "Hải D-ơng

nhân vật chí"

Ông có sức khoẻ lạ th-ờng , bắn giỏi nh- có phép lạ, thân thế ông th-ờng tỏ ra ngạo nghễ không chịu sống gò bó, hào kiệt bốn ph-ơng nhiều ng-ời theo về với ông Vì sự ấy, ông sợ liên luỵ đến thân bèn dẫn thuộc hạ về kinh tạ lỗi Chúa Trịnh giận bắt trói ông một ngày ở sân phủ chúa Sau đó một hôm đi qua tr-ờng bắn, thấy quân lính đang tập bắn,

ông c-ời mà bảo rằng:"Bọn bay thật kém cỏi, chỉ ăn hại cơm toi" Quan coi việc tập bắn nghe thấy ông nói nh- thế bèn bảo ông bắn thử xem tài nghệ thế nào Ông bèn nhẹ nhàng nâng súng bắn phát nào trúng phát ấy

(1) Tức là ch-a đầy một năm

(2) Kể từ đây họ Đinh lập nghiệp ở Hàm Giang

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 11

Tài lạ của ông đồn đại đến tai vua Nhà vua gọi đến cho yết kiến, nhân đó ông bèn tâu lên để hoàng th-ợng biết công trạng cha ông mình khi tr-ớc

Vua Thần tông Uyên hoàng đế nghe tâu xong, truyền rằng "Ông cha ng-ời trung nghĩa, ai nấy đều cùng biết Nay tuy phạm lỗi, nh-ng cho phép ng-ời đ-ợc theo việc binh để lập công Ng-ời hãy kính tuân lời dụ" Ngay hôm ấy ông đ-ợc thụ chức chỉ huy đội thị về theo hầu vua

Năm kỷ tỵ (1629) ông vâng mệnh theo chúa Trịnh(1) đi đánh dẹp phía Bắc, đ-ợc sung chức tiên phong, giao chiến với quân nhà Mạc ở Cao Bằng, chém đầu hơn nghìn tên Đầu đảng giặc là Mạc Kính Cung đem đại quân chặn đánh Thấy quân Mạc theo hậu vệ rất nghiêm ngặt, biết là Mạc Kính Cung ở giữa đám quân ấy Ông bèn giơ kiếm hô quân:"Hãy tiến theo ta" rồi thúc ngựa xông thẳng đến tr-ớc mặt Kính Cung Quân Mạc bị xô l-ớt chết không biết bao nhiêu mà kể Kính Cung trở tay không kịp, bị

ông bắt sống đem về Thăng Long Ba quân chỉ giao chiến một lần là thắng lợi, triều đình ghi công đầu cho ông, phong t-ớc Tài Lộc hầu

Năm Phúc Thái ất dậu (1645), con thứ của Thanh V-ơng(2) là công

tử Phù Hơn nổi loạn Hoàng th-ợng sai Thế tử Trịnh Tạc (về sau tức là chúa Trịnh L-ơng v-ơng) thân chinh đến đánh quân phản loạn ở Ph-ờng Phúc phố Ông giữ chức tiên phong, gặp quân phản loạn ở Ph-ơng Đình Ngang(3) quân phiến loạn vây kín mấy lớp Hai bên hỗn chiến không phân biệt đ-ợc bên nào là quân mình Trịnh Tạc bỏ lui tr-ớc, còn ông thì vẫn bị vây giữa trận Hai con trai của ông đều bị giặc giết Ông cả giận vung đao chém giết mở đ-ờng ra, liên tiếp chém rơi 18 thủ cấp, quân giặc kinh hoảng bỏ chạy

Trịnh Tạc thấy ông vẫn bình an, bèn đ-a quân quay lại cùng hợp sức đánh giặc, bắt sống đ-ợc Phù Hoa

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 12

Năm Đinh Hợi (1647) giặc hoành hành ở vùng bể Đông, nhà vua giao cho ông lĩnh chức Đô Tổng binh sứ đem quân ra trấn thủ ở miền Yên Quảng để tiện trấn áp Quân giặc tr-ớc sau đều bị giết bị bắt, vùng biển

Đông lại đ-ợc thanh bình

Năm Canh Dần (1650) niên hiệu Khánh Đức, Chiêu vũ hầu(1) đem quân ra đánh ngoài phía Bắc châu Bố Chánh(2) đánh úp chiến huyện Kỳ Hoan(3) T-ớng trấn thủ là Lê Hiện và Trịnh Tr-ợng chống cự không nổi, thanh thế quân Nguyễn làm chấn động khắp miền Hoa Diễn, vua sai Ninh-quận công chia quân giao chiến với Chiêu vũ hầu ở đất Kỳ Sơn Quân Nguyễn thua chạy, dân tình lại đ-ợc yên ổn

Năm Nhâm Thìn (1652) thân thần họ Trịnh là Tuấn quận công Trịnh Lãm ngấm ngầm chứa chấp những kẻ gian tà phản nghịch, tiếm hiệu là Tuyên Đức, Trịnh Lãm cho quân ẩn náu d-ới thuyền buôn đậu bên

bờ sông Nhị Hà, hẹn hễ thấy lửa cháy làm hiệu lệnh thì nhất tề xông vào

đánh phả phủ thành Bấy giờ ông mới ở Nghệ về, đ-ợc xung chức Thống

đốc thuỷ s- Đại đô đốc, chỉ huy các đội tuần tra Đêm ấy ông cho ng-ời

đi do thám biết đ-ợc hiệu lệnh của quân phản loạn bèn về cung tâu trình Vua lại sai ông kiêm giữ chức Đô đốc Thuỷ vệ Ông bàn đem quân chia

đ-ờng chặn đánh, bắt sống đ-ợc Tuyên Đức v-ơng Trịnh Lãm cùng với

đồ đảng hơn 1.800 tên D- Đảng của Tuyên Đức mất hiệu lệnh chỉ huy, thua bại chết đuối d-ới sông cả Kinh thành lại đ-ợc ổn định

Năm ất Mùi (1655) Niên hiệu Thịnh Đức, Ninh quận công Trịnh Toàn vâng mệnh đi trấn thủ Nghệ-an, ông cùng đi theo giữ chức Phó T-ớng (Phó trấn thủ) Về sau Ninh quận công mắc tội bị triệu về cung hạ ngục Một mình ông thay Ninh quận công ở lại giữ chức trấn thủ Nghệ-

an

(1) Chiêu Vũ Hầu: tên là Nguyễn Hữu Dật, t-ớng đốc chiến của quân nhà Nguyễn ở Đàng trong

(2) Nay thuộc Quảng Bình, phần bờ Bắc sông Gianh đén Đèo Ngang

(3) Tức huyện Kỳ Anh, thuộc Hà tĩnh, phía Bắc Đèo ngang

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 13

Năm Bính Thân (1656) Phổ chiêu hầu đem quân vào đóng ở làng H-ơng-lộc(1) huyện Thach Hà, giao chiến với quân Nguyễn ba lần đầu đại thắng

Năm Mậu Tuất (1658) niên hiệu Vĩnh Thọ, ông cầm quân đi đánh,

đại phá quân Nguyễn ở làng Tuần-Lễ

Năm Canh Tý (1660) Phú Quận công Trịnh Căn (sau là chúa Trịnh Khang v-ơng) giữ chức Thống lĩnh Nghệ an quân vụ Lê Hiến và Hoàng Giao giữ chức tả dực, Hữu dực, ông giữ chức Tiên phong, đánh bại quân của Chiêu Vũ Hầu ở địa phận hai làng An Điền và Phù-l-u, thu phục 7 huyện ở bờ Nam sông Gianh

Ông đ-ợc lệnh ở lại giữ chức Trấn Thủ Ông chia quân đóng đồn ở

bờ Bắc sông Gianh (nay hãy còn di chỉ của ba cái đồn ấy)(2) ở mỗi đồn

ông đều cho đặt một đạo quân mạnh đóng giữ Ông lại cho lập chợ để tiện thông th-ơng, ng-ời quanh vùng kéo đến tụ tập làm ăn buôn bán rất đông, dần dần trở thành một miền lấc thổ(3) Châu Bố Chánh từ ngày có chinh chiến giao tranh giữa hai miền Nam, Bắc (Đàng Trong, Đàng Ngoài) bị tàn phá trơ trụi, đến lúc bấy giờ ông cho canh phòng nghiêm ngặt, bên trong thì chăm lo vỗ yên dân chúng ở nơi biên thuỳ Nhờ vậy mà trăm họ

đ-ợc sống yên vui Ng-ời ta đều nói rằng:"Từ nay mới đ-ợc ngồi nóng chiếu"

Cũng từ đó Chiêu Vũ hầu lui quân về đóng ở phía bên kia luỹ Thầy Không đánh ra Bắc nữa

(1) Nguyên bản viết là làng D-ơng Phác Chữ "Phác" gần giống với chữ "Bộc" Đúng là làng D-ơng Bộc,

và tự dạng giống nhau nên nguyên bản chép nhầm Dịch giả là ng-ời cùng huyện ấy biết rõ Xin đính chínhlại để tiến hành tham khảo

(2) Có lẽ đây là thị trấn Ba đồn Nơi ấy có ba cái đồn do Đinh văn Tả lập ra nên đặt tên là Ba đồn (nay là thị trấn Ba Đồn ở gần soong Gianh thuộc Quảng Bình

(3) Nơi dân c- đông đúc, kinh tế phồn vinh

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 14

Ng-ời miền Nam (tức quân lính của chúa Nguyễn) có câu nói rằng:

"Phùng Ninh tốc chinh Phùng Đinh mạc hành"

(Nghĩa là: Gặp Ninh quận công thì đánh (1)

Gặp Đinh quận công thì chớ xuất hành)

Lại có câu rằng:"Giang Đông lão t-ớng anh hùng đáng"

(Viên t-ớng già ở đất Giang Đông thật xứng đáng bậc anh hùng)

Năm Đinh Mùi (1667) niên hiệu Cảnh Trị Trịnh v-ơng cất quân đi

đánh dẹp phía Bắc, ông đ-ợc sung chức Đốc xuất, đem quân theo đ-ờng Tung Cao Thất khê(2) Quân Mạc mấy lần thua bại lui về giữ châu Lăng Hiên Khâu, để trông cậy vào thế đ-ờng xa núi hiểm, quan quân triều đình khó đến đánh úp đ-ợc Ông chia binh các ngả, theo kiểu "xâu cá"(3) lặng

lẽ mà tiến lên núi, bất ngờ ập đến tr-ớc doanh trại, quân Mạc tan vỡ, quan quân chém giết hơn một vạn tên, bắt sống Huân quận công tên là Vĩnh cùng với đồ đảng, khí giới thu đ-ợc nhiều không kể xiết Mạc Kính Vũ cung bọn Mạc Trung Tín chạy vào vùng đèo núi đá Ngọc Thạch

Ông tiếp tục tiến đánh, bắt sống đ-ợc Trung Tín và vợ của Mạc Chiêu V-ơng(4) cùng với đại t-ớng Mạc Kính Liêu Th-ợng thu Trần Tung bộ hạ hơn 800 tên sau chuyến Bắc chinh lần ấy, ông đ-ợc phong hàm Thiếu bảo, T-ớc quận

Năm Mậu Thân (1668), vua xét công lớn của ông, lại cho thăng chức tả Đô Đốc, sung chức trấn thủ các phủ Cao-bằng, Lạng Sơn, Thái Nguyên đ-ợc tuỳ ngài xử lý các việc quân, dân trong hạt trong ba năm ở những miền biên cảnh ấy mọi sự đều đ-ợc yên bình

(1) Nguyên chú: Vì Ninh Quận công đi đánh th-ờng hay bị thua

(2) Nguyên chú: nay là huyện Thất Khê

(3) Nguyên văn là:"Ng- xuyên" xâu cá, có nghĩa là dàn quân đi dọc, theo sát nhau mà tiến

(4) Tức là vợ vua Mạc

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 15

Năm D-ơng Đức, Nhâm Tý (1672) Trịnh V-ơng phò giá Nam Chinh, sung Lê Hiến và ông giữ chức Chánh phó thống t-ớng Ông lĩnh

ba vạn thuỷ quân theo đ-ờng biển mà tiến về phía bên trái

T-ớng nhà Nguyễn là Chiêu Vũ Hầu giao cho bọn Thái Vũ hầu cầm quân giao chiến với quân của ông ở cửa sông Nhật Lệ(1), ông dàn quân theo thế trận "huyền pháp"(2) bốn mặt thay nhau mà bắn Quân Nguyễn của Chiêu Vũ Hầu đằng tr-ớc đằng sau đều bị đánh, phải tan ra chết đuối giữa biển Nam đến mấy vạn ng-ời, chiến thuyền bị quan quân nhà Lê thu đoạt hết Ông thừa thắng đ-a quân lên bộ đóng trại theo phép

"trùng luỹ"(3) để đợi dịp công phá luỹ Thầy Nh-ng quân Nguyễn ở trên luỹ Thầy bắn tên phóng đá xuống nh- m-a, quân của ông trong các trại tử vong rất nhiều, tình thế cơ hồ bị lâm vào giữa vòng vây hãm Còn về cánh quân đ-ờng bộ do Lê Hiến chỉ huy thì đã mấy tháng đánh thành Trấn Ninh mà không thắng nổi, sau lại bị quân của Chiêu Vũ Hầu đánh thua,

đại quân phải rút về Ông hết sức giải vây để lấy đ-ờng rút Nhân thế, nhà vua sai Lê Hiến ở lại đóng giữ ở huyện Hà Trung, gởi ông sang đ-ờng bộ theo phò xa giá trở về Khi về đến Kinh đô Thăng Long vua uý lạo ông rằng: "Khi tiến thì dẫn đầu, khi lui thì rút cuối, khanh thiệt biết làm tròn chức vụ, vả lại xem cung cách của khanh bày đặt thế trận rất có cơ m-u,

kẻ địch không thể ngờ tr-ớc đ-ợc" Hồi đó nhà vua xếp ông vào hàng Tán trị công thần (bề đôi có công giúp việc trị) hàm Thái phó, T-ớc Lộc quận công

Năm Vĩnh Trị (Bính thìn) 1676, Vua Lê Hi Tông Ch-ơng Hoàng

đế giao cho ông giữ chức Bắc Chinh Đại đô đốc cùng với các phó t-ớng là Hán quận công, Vĩnh quận công lĩnh 3 vạn 5 nghìn quân bộ lên đánh Cao Bằng Lúc tr-ớc Mạc Kính Vũ thua bại, chạy trốn sang Bắc Quốc (Trung Quốc), đổi tên là Nguyễn Thanh Nguyễn Thanh (Mạc Kính Vũ) đem

(1) Cửa sông Nhật lệ

(2) Ch-a rõ binh th- nói "Huyền pháp" là thế trận gì, heo nghĩa của từ thì đây là phép bầy kỳ trận(trận lạ)

(3) Trùng luỹ nghĩa là đắp thêm một lớp hào luỹ nữa để bao vây luỹ của đối ph-ơng

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 16

vàng hối lộ cho quan trấn thủ biên giới nhờ tâu lên vua Thanh xin trả lại cho nhà Mạc bốn châu ở biên giới(1), xin nhận làm phiên thần Nhờ đó Kính Vũ lại trở về chiếm cứ miền biên giới, tiếm nguỵ x-ng vua, thay đổi niên hiệu để chống cự mệnh lệnh của triều đình (Lê) Dân địa ph-ơng(2) ở dọc sông đều bị Kính Vũ hiếp chế, bộ hạ của Kính Vũ đến năm, sáu vạn ng-ời Kính Vũ lại dựa vào Ngô Tam Quế là kẻ bề tôi phản loạn của nhà Thanh để gây thêm thế lực, thanh thế m-ời phần hung ác Quan quân triều

đình đã mấy phen tiến đánh mà không thắng đ-ợc

Trịnh V-ơng(3) bàn bạc với đình thần rồi tâu lên vua Hi Tông rằng:" Quận công Dinh Văn Tả là viên t-ớng đủ tài trí, dũng lực, các quan văn võ ở triều không ai sánh bằng Nay bệ hạ muốn đánh phá diệt trừ kẻ

địch mạnh để cứu giúp cho dân chúng một ph-ơng, ngoài Đinh Quận Công ra thì không ai đảm đ-ơng đ-ợc"

Vua nghe lời tâu của Trịnh v-ơng, lại giao cho ông cầm quân đi

đánh họ Mạc

Bấy giờ ông ở trong quân đã lâu, già trẻ xa gần chẳng ai không biết tiếng Vả lại mấy năm tr-ớc ông đã từng trấn giữ vỗ yên miền biên giới, rất đ-ợc lòng dân Nay nghe tin ông lại cầm quân lên đánh nhà Mạc, dân chúng tranh nhau chạy đến giúp việc quân T-ớng sĩ Mạc thấy đều khiếp

sợ, kẻ thì chạy trốn, kẻ ra xin hàng, tan ra đến đơn nửa số

Ông tiến quân đến huyện Thấy-Tuyền (tức Thất-khê) bắt sống

đ-ợc t-ớng Mạc là bảo Quận công và Vũ Quận công ở Lãng Khâu cùng

700 tên đồ đảng Mạc Kính vũ chạy vào núi Lũng Bàn tụ tập quân sĩ chiếm cứ những nơi hiểm yếu không dám ra giao chiến nữa Ông đốc xuất các t-ớng từ bốn phía ập vào đánh thành, đại phá quân Mạc, chém rụng

(1) Tr-ớc nhà Mạc đã thua chạy sang Trung quốc, coi nh- mất hết đất rồi, Đây nói "Xin vua Thanh trả lại cho 4 châu, có nghĩa là vin vào uy thế vua Thanh để trở về n-ớc, coi nh- vua Thanh lấy của vua Lê trả lại cho nhà Mạc 4 châu, chứ không phải là vua Thanh cắt trả lại cho những châu mà các đời vua trức

đã xâm chiếm của Việt nam

(2) Nguyên văn là "Thổ dân", nghĩalà dân địa ph-ơng, chứ không phảilà ng-ời Thổ Có sách h-ờng dịch lầm chữ "Thổ dân" là ng-ời Thổ

(3) Tây Đô v-ơng Trịnh Thạc

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 17

đến hơn hai vạn thủ cấp, bắt sống đàn ông, đàn bà hơn mấy nghìn ng-ời Súng ống, bò ngựa, báu vật, l-ơng thảo thu đ-ợc nhiều vô kể

Mạc Nguyên Thanh (tức Kính Vũ) trốn thoát, tụ tập tàn quân chống cự với ông ở sông Ban giang; lại một lần nữa bị ông đánh bại Nguyên Thanh chạy sang đất Long Châu (thuộc Trung quốc) Toàn hạt Cao bằng đều đ-ợc yên định

Tin thắng trận báo về triều, vua Hi Tông vui mừng bảo Trịnh V-ơng rằng: "Khôi phục đ-ợc miền đất các đời tr-ớc ch-a khôi phục

đ-ợc, nếu không phải là bậc t-ớng anh hùng thì làm sao đánh nổi? Phen này nên có lễ đặc cách gia phong để báo đáp bậc nguyên huân" Hồi đó hoàng th-ợng tấn phong ông hàm Thái Tể, tiếp sau lại gia phong T-ớc Trung Đẳng đại v-ơng(1) đ-ợc phép lập quân doanh(2) và dùng ấn triện riêng

Năm Nhâm Tuất (1682) niên hiệu Chính Hoà(3), con Mạc Kính Vũ

là Mạc Kính Quang lại m-u toan xâm phạm biên giới Quan trấn thủ biên giới của ng-ời Thanh đ-a th- sang hẹn triều đình cùng đem quân phối hợp tiễu trừ Hoàng th-ợng sai ông cùng với Nguyễn Hữu Đăng đ-a quân

đi đánh dẹp Từ đó nhà Mạc bị diệt hẳn

Cơ nghiệp Trung h-ng kể từ vua Lê trang tôn truyền nối mấy đời vua Kính tông, tuy đã trở về Đông đô (Thăng Long) nh-ng họ Mạc vẫn chiếm cứ bốn châu ở phía Bắc, đến bấy giờ mới bị ông diệt hẳn, thiên hạ lại quy về một mối Vua Hi Tông nghĩ ông giúp việc triều đình đã lâu, lại

có công lớn, khi ngự triều đều đặc cánh giữ lễ kính trọng đối với ông, đặt

ông ở vị thứ chỉ kém một mình chúa Trịnh, cho phép đ-ợc ngồi hầu

Những khi ông vào yết kiến, hoàng th-ợng th-ờng chỉ gọi ông là

"lão t-ớng" chứ không gọi tên huý

(1) Khôngphải ng-ời trong tôn thất Lê, Trịnh thì ất ít ng-ời đ-ợc phong t-ớc v-ơng Tr-ờng hợp của

Đinh Tả do có công lớn nh- đã nói ở trên đ-ợc phong t-ớc v-ơng khi đang tại chức, vì vậy mà gọi là

"Sinh phong đại v-ơng"

(2) Doanh: Dinh thự riêng Quy chế đời Lê chỉ ng-ời có t-ớc v-ơng mới đ-ợc lập dinh riêng

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 18

Về sau ông đ-ợc gia phong là "Th-ợng tể" th-ợng trật, sinh phong th-ợng đẳng Đông D-ơng, anh tài đại l-ợng, thần vũ anh uy dũng đoán , thịnh ninh nhân trí, hiển ứng chiêu huệ, bảo quốc an vĩnh triệu m-u, diễm h-u thuần hỗ, sùng huy hậu huống, thịnh đức diễn khánh, tuy phúc diên trạch đại v-ơng"(1)

Vua Hi Tông đã cấp cho ông ba trăm mẫu đất để làm gia sản truyền đời(2), Hoàng th-ợng lại cho phép ông đ-ợc lập sinh từ(3) ở bản quán, chiểu theo đúng nh- quy chế của V-ơng phủ và đ-ợc quyền sử dụng đinh phu các xã Hàm Giang, Hàm Th-ợng, Bình Lao cùng một tổng Bình Lâu Ngày tết, ngày sinh hằng năm đ-ợc th-ởng lễ vật tế t-

Ngày mồng 4 tháng 5 năm ất sửu niên hiệu Chính Hoà thứ 6 (1685) ông mất ở nhà riêng tại kinh đô, thọ 87 tuổi

Vua Lê Hi-tông cùng chúa Trịnh D-ơng-v-ơng thân hành đến lễ viếng, ban tiền tuất cho họ nội họ ngoại tiền 600 quan, bạc 100 nén, the lụa màu 50 cuốn, lại sai quan bộ lễ về quê quán làm lễ tang, nghi thức mai táng theo đúng lễ tang của nhà chúa Hoàng th-ợng ban tên thuỵ cho ông

là "Vũ dũng"

Sang đầu xuân năm sau, quan bản hạt vâng mệnh làm lễ tế tại mộ, sau đó r-ớc linh vị về thờ ở đền

Ông là bậc trí dũng kiêm toàn(4) vâng mệnh vua dẹp giặc, nổi danh

khắp trong thiên hạ, từng thờ 6 triều vua (từ niên hiệu Vĩnh Tộ đến

niênhiệu Chính Hoà) (5) ngôi thứ ở bậc th-ợng tả, thật hiếm ng-ời có uy

(3) Nguyên bản chép là Mậu tuất niên hiệu Chính hoà Sự thực thì niên hiệu Chính hoà(1680-1705) không có năm Mậu tuất, việc nói đây là năm Nhâm tuất(1682) niên hiệu Chính hoà thứ 3, chứ không phải năm Mậu tuất, xin đính chính lại

(1) Nghĩa là bậc tể t-ớnghạng nhất, đ-ợc phong t-ớc v-ơng khi còn sống, anh hoa tài giỏi nh- vầng d-ơng mới mọc đằng đông, m-u l-ợc to lớn thần kỳ, uy nghiêm quả quyết, sáng suốt đủ điều nhân điều trí, làm sáng tỏ ơn đức của vua, giữ n-ớc an toàn vĩnh viễn, đề x-ớng m-u kế

(2) Nguyên chú: Số ruộng này gồm 170 mẫu ở các xã trong bản tổng, và 130 mẫu ở các xã Cổ Bi tỉnh Bắc ninh

(3) Đền thờ sống, lập khi đang sống, hàng năm ngày tết lễ, ngày sinh đ-ợc làm lễ tế

(4) Nguyên bản chép là:"Công trí dũng kiêm mệnh toàn dĩ thảo tặc " Hiển nhiên đâylà chép ng-ợc thứ

tự hai chữ "mệnh" và "toàn" Đúng phải là: "Công trí dũng kiêm toàn, mệnh đi thảo tặc "ở đây xin đính chính lại

(5) Đó là 6 đời vua

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 19

đức danh vọng, công trạng to lớn , phúc lộc tuổi thọ dồi dào nh- ông Ng-ời đ-ơng thời ví ông nh- Quách Phần D-ơng(1)

Năm Tân Sửu (1661) niên hiệu Vĩnh Thọ, vua Lê Thánh Tông ban ngự th- 4 chữ đại tự "Trí dũng ninh trung" sơn son thiếp vàng

Năm Quý Hợi ( ) niên hiệu Chính Hoà, van ban ngự th- 6 chữ

đại tự "Sinh phong th-ợng đẳng đại v-ơng" hai tấm biên trên đều treo ở

đền thờ ông

Chúa Trịnh Khang v-ơng ban câu đối, viết:

"Tiết việt quyền long, triêu túc t-ớng, Phiên viên trách trọng, quốc nguyên huân"

ở triều quyền cao, làm t-ớng giỏi

Ngoài biên chức nặng lập công cao



Phụ lục

Sách Hải-d-ơng nhân vật chí chép rằng: Danh t-ớng Đinh Văn Tả

(có sách ghi là Đinh Văn Tá) dòng dõi Đinh Tiên Hoàng, quê quán ở làng

Hàm giang, huyện Cẩm giàng Ông là ng-ời ngang tàng phóng túng, bị triều đình đòi về trách hỏi Một hôm đi qua tr-ờng bắn, nhân ghé vào xem bắn thì ông c-ời nói rằng:"Bọn bay vô tài, nuôi ăn tốn cơm thôi?" Quan

(1) Quách Phần D-ơng: tức là Quách Tử Nghi danh t-ớng đời Đ-ờng, có công dẹp loạn Ân, Sở, trung h-ng nhà Đ-ờng, đ-ợc phong t-ớc Phần D-ơng v-ơng

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 20

coi việc tr-ờng bắn nghe nói vậy bảo ông bắn thử xem sao Ông bèn nhẹ nhàng nâng súng, bắn phát nào trúng phát ấy Quan chấm thi phải nhận

ông là xạ thủ kỳ tài Triều đình nghe tin cho ông giữ chức điển binh thuộc hàng võ quan Năm Phúc Thái thứ 4 (1646), ông có công tố giác âm m-u tiếm loạn đ-ợc thăng chức Tham đốc Khoảng niên hiệu Vĩnh Thọ (1658-1661) đ-ợc thăng chức Đô Đốc Đồng Tri, t-ớc Lộc Quận công Năm Cảnh Trị thứ 5 (1667) Trịnh v-ơng cất quân đi đánh họ Mạc ở Cao Bằng,

ông chỉ huy đốc chiến, bắt đ-ợc quan t-ớng nhà Mạc là bọn Mạc Kinh Liêu, Th-ợng th- Trần Tung, tất cả 10 tên, sau đó ông đ-ợc lệnh ở lại trấn thủ châu Thất tuyền(1) Năm sau ông đ-ợc thăng chức Tả Đô Đốc, đặc cách tấn phong hàm Thiếu bảo Hồi bấy giờ Mạc Kính Vũ đổi tên là Nguyên Thanh, xin vua Thanh can thiệp để nhà Lê trả đất Cao Bằng cho

họ Mạc, nhân đó chiếm lấy vùng ấy

Năm Vĩnh Trị thứ hai (1677) vua Hi-tông lại sai ông đi đánh Cao Bằng, quân Mạc thua to Mạc Nguyên Thanh chạy trốn sang đất Long Châu (Trung Quốc), ông dẹp yên đ-ợc 4 châu (Cao Bằng), thắng trận trở

về kinh Đến năm thứ sáu niên hiệu Chính Hoà (1685)(2) ông mất Sau khi mất đ-ợc tặng hàm Thái bảo đặc phong phúc thần

Con trai là Đinh Văn Cần đánh đao giỏi vào bậc nhất đ-ơng thời không ai địch nổi, làm quan đến t-ớc quận công

Cháu là Đinh Văn Thể, dũng cảm giỏi việc binh Khoảng đầu niên hiệu Cảnh H-ng (1740) đ-ợc phong chức quận công, sang chức Thống lĩnh binh tặc đại t-ớng quân, đi đánh giặc Câu(3), mất năm Cảnh H-ng thứ

12 (1751) Sau khi mất đ-ợc tặng chức Đô Đốc

Cháu Viền Tôn (cháu gọi bằng cố) là Đinh Tích Nh-ỡng giữ chức Trấn thủ Hải D-ơng hồi cuối đời Cảnh H-ng, tới Liễn Trung Hầu: Năm

(1) Tức là huyện Thất Khê

(2) Nguyên bản chép: Năm thứ 6 niên hiệu Vĩnh Trị là nhầm Vĩnh trị không có năm thứ 6 Lộc quân công Đinh văn Tả mất năm thứ 6 niên hiệu Chính hoà(1685) nh- bản chuyện ở sáchHàm Giang danh t-ớng liệt truyện đã chép ở trên Điều đó cũng đúng nh- các sách sử khác đã ghi, x "Lịch triều tạp kỷ", Q1, tr 102

(3) Tức là Nguyễn Hữu Cầu(Quận He), ng-ời huyện Thanh Hà, Hải d-ơng lãnh tụ khởi nghĩa nông dân

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 21

Bính Ngọ (1786) có chiếu triệu về giữ chức chỉ huy đội quân cấm vệ, thăng t-ớc Liễn quận công Ông cha mấy đời liền đánh giặc dẹp loạn nổi danh trong thiên hạ Cuối đời nhà Lê, quân Tây Sơn gây phiến động, các danh t-ớng đất Hàm Giang theo xa giá phò vua (Lê Chiêu Thống) lánh sang Trung Quốc, giữ vẹn lòng trung nghĩa với triều đình

Xét: Đinh Văn Cẩn tức Cẩn quận công, tên huý là Giai(1) là cháu

thứ của đại v-ơng Lộc quận công Còn ng-ời mà sách Hải D-ơng nhân

vật chí chép là Đinh Văn Thế, tức là Phác quận công, tên huý là Phục,

cháu huyền tôn của đại v-ơng Đinh Văn Tả vậy mà sách trên (Hải D-ơng

nhân vật chí) đều chép là cháu cả thì không chính xác

Lại xét: Bà mẹ của Đinh Văn Tả, thuở hàn vi, về dựng nhà ở gần

bến sông Hàm Giang Một hôm có ng-ời khách qua đ-ờng vào xin nghỉ trọ sáng hôm sau ra đi bỏ quên túi bạc ở đầu gi-ờng Ng-ời ấy đã đi đ-ợc mấy dặm, chợt nhớ vội quay lại tìm Bà đem túi bạc ra trả lại đủ số Khách xin xẻ một nửa túi bạc đó để hậu tạ, bà nhất định từ chối không chịu nhận Ng-ời khách cảm động tr-ớc tấm lòng quý hoá của bà, đem đi tìm huyệt đất quý để đáp tạ

Thế đất nơi ấy hình thon nh- l-ng hổ, con cháu họ Đinh nối đời

đ-ợc phong t-ớc quận công ấn t-ớng, quyền cao chức trọng là nhờ đ-ợc mặt đất phát phúc nơi ấy Mấy điều trên so với gia phả thì có hơi khác, xin ghi lại đây để đợi khảo cứu

Lại xét: Sách Hải D-ơng nhân vật chí mục Hiền mẫu (mẹ hiền)

chép rằng:" Bà Nhũ Mẫu làng Hoạch Trạch bắt đ-ợc vàng, bà Vũ Mẫu ở làng Mộ Trạch bắt đ-ợc vóc lụa, bà Đinh mẫu ở làng Hàm Giang bắt đ-ợc bạc đều đem trả lại cho nguyên chủ, nhờ vậy mà con cháu đời sau đều

đ-ợc hiển quý" Xem thế thì đủ biết ng-ời có lòng lành ắt đ-ợc báo đáp không sai

(1) Nh- vậy tên thực của ng-ời này là Đinh Văn Giai, còn Cẩn là tên t-ớc vua ban

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 22

Sách Hoàng Việt địa d- chí (1) nói rằng Hàm Giang là đất có nhiều

võ t-ớng nổi tiếng Đinh Văn tả giữ chức Điền binh thời Lê Trung H-ng lập công to đứng đầu các bậc công thần Con cháu về sau nối đời đều

đ-ợc phong t-ớc quận công, đánh giặc dẹp loạn nổi danh trong thiên hạ T-ơng truyền họ Đặng ở Hàm Giang nối đời làm quan nh- thế thì có lẽ ở Hàm Giang có họ Đặng mấy đời làm quan, còn dòng họ nối đời làm t-ớng võ cầm quân đánh giặc, dẹp loạn là nói về họ Đinh ở Hàm Giang

T-ơng truyền đền thờ ông rất linh thiêng cảm ứng, thấy nhiều điều

kỳ lạ, điện các lung linh, xung quanh cây cối um tùm chẳng khác gì một khu rừng nhỏ Sáng sáng từng đàn cò trắng hàng ngàn hàng vạn con bay

đến đậu trong lùm cây ấy, ngoài ra không thấy có loài chim nào khác cả Lại có hai con rắn to dài hơn tr-ợng, vây vàng mào đỏ th-ờng hay tr-ờn cuộn trong lùm cây ấy, dân làng không ai dám đụng chạm, đến ngày giỗ

ông, hai con rắn ở đâu xuất hiện hai bên Long ngai trên bàn thờ nh- chầu hai bên bài vị Thủ từ dần dần thuần hoá đ-ợc hai con rắn ấy, th-ờng ném

thịt bạc nhạc cho ăn Khi mới khởi công đắp thành (thành tỉnh Hải

D-ơng, đắp đầu đời Gia-long.- ND), có kẻ nào xâm phạm đến đền thờ

liền nhổ ra máu t-ơi mà chết, thiệt mạng đến mấy trăm ng-ời Quan trấn thủ là An Giang hầu Trần Công soạn lễ vật đến đền cầu khấn xin phù hộ, sau đó dân phu mới đ-ợc bình yên vô sự Đến ngày nay trông ngôi đền ấy vẫn uy nghi lẫm liệt nh- x-a

Lại nghe t-ơng truyền rằng tr-ớc cửa đền ông có một chiếc chiêng thần là chiếc chiêng lúc sinh thời ông dùng để điều khiển hiệu lệnh khi đi chinh phạt

Chiêng ấy phát tiếng kêu rất rền, tiếng chiêng uy nghi lẫm liệt vang xa ngoài m-ời dặm, ng-ời làng mỗi khi nghe chiêng khua đều giật mình kinh hoàng Con cháu đời sau hoặc các t-ớng của triều đình tr-ớc khi cầm quân đi đánh giặc th-ờng đến làm lễ bái yết d-ới đền, th-ờng

(1) Tác giả: Phan Huy Chú

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 23

nghe tiếng chiêng kêu ầm ầm nh- tiếng sấm động, sau đó xuất chinh thế nào cũng thắng trận Về sau trải qua bao cơn Binh hoả, chiêng ấy không biết bị thất lạc khi nào, ng-ời ta th-ờng nói ở đền thờ ông có chiếc chuông

có lẽ chính là nói đến chiếc chiêng ấy vậy

Tả t-ớng quân D-ơng Trung hầu Đinh Văn Sơn

Ông huý sơn, con thứ ba của Khuê trạng công, bản tính kiên c-ờng dũng cảm, giỏi quyết đoán Lúc đầu ông theo anh ruột là th-ợng t-ớng Liễn Quận công(1) cai quản đội quân mộ nghĩa, mấy lần thăng cấp đến chức Chỉ huy đồng tri Năm Đinh Mùi niên hiệu Chiêu Thống (1787), ông theo đại t-ớng ng-ời họ là Hàm Quận công(2) đem quân về bảo vệ hoàng thành Hồi bấy giờ Hàm Quận công và Liễn Quận công đi đánh giặc ở Hải D-ơng, mới dẹp yên đ-ợc tàm tạm, thì gặp lúc Nguyễn Hữu Chỉnh lại

đem quân ra Bắc m-ợn tiếng phù Lê diệt Trịnh Vua Chiêu Thống cho rằng hai ông đều dòng dõi thế thần, bèn hạ chiếu chỉ đặc cách triệu hai

ông về kinh để phó thác việc tôn phù Liễn Quận công nói riêng với Hàm Quận công rằng:" Tr-ớc đây chúng ta cố sức xin vua phong v-ơng cho nhà chúa(3), nay Chỉnh đuổi nhà chúa đi, tự mình đến ở trong chính phủ(4), Chỉnh xin vua triệu chúng ta về kinh là rắp m-u để khống chế chúng ta

đó Vả lại bọn ta lẽ nào để cho cơ nghiệp 200 năm của họ Trịnh phút chốc

để vỡ tan tành? ý ta vẫn muốn bảo toàn đ-ợc cả hai họ đó"

Hàm Quận công Nhã Hành can rằng:" Ơn sâu nên ghi nhớ nh-ng

việc đại nghĩa thì không thể không đem hết sức ra mà làm Ông (Đinh

(4) Chính phủ: toà đại sảnh ở phủ chúa Trịnh, ng-ời đ-ơng thời gọi là chính phủ Hữu Chỉnh đến phủ ấy,thi thố quyền hành chẳng khác gì chúa Trịnh lúc tr-ớc

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 24

Văn Sơn) cũng hết sức can ngăn, nh-ng cuối cùng Liễn Quận công cũng

không dứt quyết Ông (Đinh Văn Sơn) bèn đem hết quân bản bộ theo Hàm

Quận công về kinh bái yết nhà vua Hoàng th-ợng hết mức ôn tồn dụ bảo, phong cho Hàm Quận công chức Đốc lĩnh hộ vệ binh mã đại sứ, phong

cho ông (Đinh Văn Sơn) chức điện tiền chỉ huy sứ, các chức phẩm khác

theo thứ bậc cũng đều đ-ợc thăng chức chờ đợi sai phái (Tháng 10)(1)

T-ớng giặc là Vũ Nhâm(2) đem các h-ớng tiến về kinh đô Thăng Long

Hàm Xuyên Quận công (Đinh Nhã Hành) vâng mệnh dẫn đội kỵ binh(3)

đến đóng ở đền Vũ Xuyên để chế ngự địch, còn ông vẫn ở lại bảo vệ nhà vua ở kinh thành

Cánh quân chính do Nguyễn Hữu Chỉnh chỉ huy bị tan vỡ(4), Chỉnh trốn thoát chạy về, kinh thành một phen xao xác "giặc" thừa thắng, tung quân khắp bốn phía vây hãm kinh thành Ông phò vua Chiêu Thống chạy

ra khỏi thành(5), theo đ-ờng ra bến đò Thang-mộ qua bên kia sông rồi chạy về miệt Kinh Bắc, Lạng Giang Lúc tr-ớc, vua cho rằng ông là em

ruột của Quận Liễn (Đinh Tích Nh-ỡng) nên có phần nào dè dặt nghi

ngờ(6), đến bây giờ mới thấy ông là ng-ời hết lòng trung thành nh- vậy mỗi lần nhắc đến tên ông, vua đều cảm động hiện ra sắc mặt, đ-a tay gạt n-ớc mắt Rồi đó vua tự tay viết sắc phong chức "Phụng thần tả t-ớng quân" hầu việc bảo vệ vua ở nơi hành tại Không bao lâu nghe tin Hàm Quận công Nhã Hành cùng với Hàm Viết Tuyển chia quân thuỷ lực đôi

đ-ờng bảo vệ đ-ợc miền đất Sơn Nam(7) nhiều phen thắng trận, thanh thế

có phần chấn phát, nhà vua bao xiết vui mừng Hồi đó vua ngự giá dời

(1) Năm Đinh Mùi (11-1787)

(2) Tức Vũ Văn Nhậm, t-ớng cầm đầu quân Tây sơn ra Bắc trừng trị Nguyễn Hữu Chỉnh

(3) Đội qân tinh nhuệ nh- sau này gọi là đội quân biệt động

(4) Theo Lê Quý kỷ sự quân Nguyễn Hữu Chỉnh thua to ở bờ bắc sông Thanh quyết

(5) Nguyên văn là:"Công dực đế xuất thành", với nghĩa cụ thể là cõng vua trên l-ng(dực) mà chạy ra khỏi thành

(6) Đinh Tích Nh-ỡng là ng-ời từng ra sức xin Chiêu Thống lập Trịnh Bồng làm chúa Sau vua và chúa hục hặc với nhau, Chiêu Thống lo ngại anh em Nh-ỡng vì trung thành với họ Trịnh mà phản lại mình

(7) Nguyên r-ớc Tuyên đóng giữ ở huyện Nam Châu tức vùng Nam Trực, trực ninh, Nam định cũ(N.D), bấy giờ Tuyền đốc quân thuỷ đến đóng ở sông Vị Hoàng(Nam định)(N.D.) Còn Hàm quận công Nhã Hành thì đóng ở huyện Ngự Thiên nay thuộc Thái Bình(N.D.) để làm tế lực cậy lẫn nhau

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 25

hành tại về phía Đông(1) Đến khi tiếp đ-ợc tờ biểu của Hoàng Viết Tuyển gửi tới, vua đ-a quân sang phía Nam để hội với quân

của Tuyển (2) Trên đ-ờng đi ông từng xông pha gian nguy hiểm trở, khi tiến thì v-ợt lên đầu, khi lui thì rút sau hết Trong quân, ông th-ờng cùng với Hoàng Việt Tuyển, em họ là Đông Lĩnh Hầu (em thứ 3 của Hàm Quận công) và thổ hào Trần Quang Châu đều nổi tiếng là những viên chỉ huy dũng cảm

Đến trận Vị Hoàng, quân triều đình (Lê) tan vỡ Ông và vua Chiêu Thống lạc nhau, Ông một mình lén quay lại Hải-đ-ờng Năm Mậu Thân(3) Hàm Quận công dấy nghĩa ở Hoa Phong(4), thanh thế vang động Tây Sơn

đem đại quân binh thuyền đến đóng ở bên sông Bạch Đằng để tiến đánh, Hàm quạn công Nhã Hành sai ông đem 50 chiếc thuyền, cùng với Trữ Vũ Hầu (em thứ sáu của Hàm Quận công) chia hai phía tả hữu đón đánh, Hàm Quận công dặn rằng:" Tả quân, hữu quân, bên tiến tr-ớc, bên tiến sau xa cách không đều, phải đợi cánh bên hữu(5) đến kịp rồi cùng tiến

đánh khép vào khiến cho đội hình quân "giặc" đầu đuôi bị cắt lìa không

đóng dựa vào nhau đ-ợc Thanh thế sự nghiệp trung h-ng cốt nhất ở mỗi

cử động, lúc này không đề phòng thì sẽ chuốc lấy thất bại"

Ông vâng lệnh dẫn quân đi, vừa tiến vào sông Bạch Đằng ngó thấy chiến thuyền của "giặc" đậu đằng xa, ông đã vội dốc sức chèo thuyền xáp tới

Có viên quân hiệu(6) th-a rằng:" Tiến ngay nh- thế e rằng làm trái t-ớng lệnh"(7) Ông đáp:"Không có gì phải quá lo lắng!" Trong trận đại chiến ở kinh đạo tr-ớc, một mình ta bị hàng vạn quân giặc bao vây mà ta còn giết

(1) ở chuyện Đinh Nhã Hành đã nói rõ: Lúc này Chiêu Thống lánh về huyện Thanh Hà Hải D-ơng(Lê Quý kỷ sự cũng chép nh- vậy)

(2) Theo Lê Qúy kỷ sự thì Chiêu Thống từ huyện Thanh hà đễn Chí linh, qua Thuỷ đ-ờng(sau này làThuỷ nguyên) rồi đi đ-ờng biển vào sông Vị Hoàng(Nam định) để uý lạo quaan Tuyển Việc này cũng nói trong chuyện Đinh Nhã Hành(Hàm xuyên quận công)

(3) Tức năm 1788

(4) Hoa Phong là tên huyện đời Lê, đời Nguyễn gọi là huyện Nghiêu phong, sau đổi là Cát Hải tức là vùng đảo Cát Bà

(5) Tả quân tiến tr-ớc, Đinh Nhã Hành dặn tả quân phải chờ hữu quân tới rồi mới cùng tiến

(6) Quân hiệu là một chức vụ chỉ huy trên cấp uý, d-ới cấp t-ớng, tá

(7) Viên quân hiệu ấy nhắc lại lệnh của Đinh Nhã Hành đã dặn cánh quân tả hữu phải chờ nhau cùng tiến

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 26

giặc bảo vệ đ-ợc vua Nay có t-ớng có quân ta sợ gì bọn chúng!" Nói

đoạn không đợi Trụ vũ hầu, một mình dẫn quân tiến lên đánh tr-ớc Quân giặc hăng hái đánh trả, quân ông không địch nổi, kết cục bị tan vỡ Quân

sĩ cùng đi trong thuyền với ông đều tử trận, ông một tay vung kiếm, một tay cầm lái l-ợn thuyền chống cự Thuyền ông vì thế chỉ dập dành giữa lòng sông không thể tiến lên đ-ợc Quân giặc thấy ông bị nguy khốn liền khua thuyền l-ớt tới, thấy thuyền giặc đến gần chỉ còn cách một tr-ợng(1),

ông bèn buông lái, khua kiếm tung ng-ời nhảy sang mũi thuyền của

"giặc", tả xung hữu đột, liên tiếp chém đầu 13 tên, đoạt lấy thuyền ấy Quân "giặc" từ bốn phía xáp tới, tình thế rất quẫn bách Ông ngửa mặt lên trời kêu lớn rằng:"Nhà Lê mất rồi chăng? Ta nguyện cùng mất theo!" Nói xong nhảy xuống sông tự tử Trụ trung hầu đem quân đến, thấy quân ông

đã thua bại, quân lính mất tinh thần, nhân thế cũng bị tan vỡ theo Trực Trung hầu trở về xin chịu tội Hàm Quân công than rằng: "Ng-ời vậy, cũng là do trời vậy(2), ta còn biết làm thế nào !" Hồi đó Hàm Quận công dời quân về đóng ở Vân Đồn

Ông ta cậy khoẻ khinh địch, đến đây thua bại chịu chết nh-ng bình sinh ông là ng-ời rất đắc lực trong các lần chiến trận Ai nấy đều lấy làm th-ơng tiếc ông Mùa đông năm ấy(3) thu phục đ-ợc kinh thành, vua Chiêu Thống sai lập đàn chiêu hồn làm lễ h- táng(4), ban cấp nghi lễ tử tuất rất trọng hậu, về sau ông th-ờng hiển linh

(1) 1 tr-ợng- 10 th-ớc ta = 3m30, khoảngcách là một ng-ời nhảy giỏi có thể nhảy qua đ-ợc

(2) Nguyên văn: Nhân dã, diệc nhân dã Đây là cách nói tắt để nói ý m-u việc tại ng-ời, nh-ng thành sự

do trời

(3) Mậu thân (1788)

(4) Lễ chôn cất giả vì không tìm thấy thi hài

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 27

Năm Cảnh H-ng Tân Mão (1771), ông thi đậu tam tr-ờng (tú tài), lúc ấy mới 21 tuổi Chí ông muốn chuyên về đ-ờng học thuật, nh-ng thời buổi bây giờ lắm loạn lạc, ông nghĩ mình dòng dõi thế gia, phải nên chung nỗi vui buồn với n-ớc nhà(1), ông bèn ném bút theo đòi việc quân Hồi đó ông đ-ợc thụ chức hàng võ ban đ-ợc thăng chức An Trấn xứ H-ng hoá, t-ớc hầu

Tháng 5 năm Bính Ngọ (1786), Nguyễn Chỉnh(2) đ-a "giặc" Tây Sơn ra, kinh s- (Thăng Long) đại loạn Các bọn giặc c-ớp ở các huyện Sơn Vi, Bất Hạt, Tam Nông cũng đem quân thuỷ bộ mấy nghìn ng-ời

đánh thành để h-ởng ứng với quân Tây Sơn T-ớng giữ thành là Trung Hầu bỏ thành chạy tr-ớc, một mình ông lấy lòng trung nghĩa khuyến khích quân dân, từng mấy phen phá tan quân giặc, thành trì lại đ-ợc giữ yên, ông lên giữ chức Trấn Thủ

Nguyễn Huệ (sau là Quang Trung) biết rằng mấy lần thay lệnh vua

Lê triệu vời, nh-ng ông đều từ chối lấy cớ rằng giặc giã ch-a yên ch-a thể

(1) Chí về triều đình nhà Lê

(2) Nguyên chú: Ng-ời làng Hội Thống, Nghệ An, đậu h-ơng cống.-Đây tức là Nguyễn Hữu Chỉnh Trong bài này có một số sự kiện liên quan đến nhà Tây Sơn, tác giả viết theo quan điểm phong kiến chính thống gọi là "ngụy Tây sơn"(giặc Tây sơn), chúng tôi cứ dịch nguyên văn để ng-ời nghiên cứu tiện dùng khi tham khảo

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 28

về kinh đ-ợc Đến khi Nguyễn Huệ về Nam ông mới về kinh, đ-ợc cải bổ giữ chức Hiệp trấn Hải D-ơng Bấy giờ có "giặc" My dấy loạn, quan chính trên là Liên Trung công (anh con bác của ông) giao cho ông thay mặt xử lý các công việc sự vụ ở trấn đ-ờng, tự mình đem quân đi đánh dẹp Liên trung công phá tan quan giặc ở sông Ng- mã (thuộc xã Lai Cách), giặc My thu thập d- đảng chạy xuống làng Đặng-xá(1)

Mùa xuân năm Đinh mùi ( ) ông (Đinh Nhã Hành) đến tận nơi

hiểu dụ, quân giặc thảy đều ra hàng tất cả 2 vạn 3 nghìn tên, dân chúng

đều tỏ lòng biết ơn

ở Kinh s-, nhà vua đang lo lắng về việc Nguyễn Mậu Nhĩ ở phủ Chúa Trịnh gây biến m-u toan phế truất vua, sai sứ đi triệu Nguyễn Hữu Chỉnh về bảo vệ kinh đô (Chỉnh trốn theo Nguyễn Huệ về Nam, bấy giờ

đang đóng giữ Nghệ An) Một mặt vua lại sai gọi Liễn Trung công; biết tài sức mình không địch nổi với Chỉnh bèn cáo ốm đ-a quân tuỳ tòng về

đóng giữ ở làng Hàm Giang Chỉ một mình ông dẫn đội quân thân tín(2)

hơn vạn ng-ời về kinh bảo vệ hoàng đô Chẳng bao lâu Nguyễn Hữu Chỉnh bỏ Yến đô v-ơng(3) chạy về phía bắc Vua Hiển tông phong cho Chỉnh t-ớc Bằng quận công, nắm chính quyền chỉ huy quân 6 vệ Ai nấy

đều khuất phục d-ới quyền Chỉnh, riêng ông thì không tỏ ý kính trọng(4) Chỉnh cũng biết nh- thế, nh-ng vì ông là ng-ời có tiếng tăm nên cũng

đành phải bỏ qua

Tháng M-ời Bính Ngọ (1786) t-ớng Tây Sơn là Nhậm (Vũ Văn Nhậm) lại đem quân ra Ông cầm quân đóng giữ ở đồn Vũ Xuyên (thuộc huyện ý-yên, Nam Định) Bấy giờ các đạo đều đã tan rã, một mình ông

đảm đ-ơng trấn giữ một phía Quân số cũng ít ỏi

(1) Nguyên văn chỉ viết:" tầu hạ Đặng" đây có lẽ chép sót một chữ "Xá" là làng Đặng Xá

(2) Nguyên văn "Tử đệ binh"(đội quân con em)

(3) Tức Trịnh

(4) Nguyên văn:"Công độc bất vi lễ", có thể hiểu nghĩa là không chịu lạy Chỉnh

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 29

Nguyên chú: Chính binh 500 tên quân thân tín, cùng với thủ hạ của

Thân Vũ hầu 50 tên, thủ hạ của Lê quýnh 50 tên Lê Quýnh về sau giữ chức Bình-Ch-ơng (Tể t-ớng) Ông cho đắp luỹ để cố thủ, trong một tháng, trận lớn trận nhỏ giao chiến với quân Tây-sơn hơn ba m-ơi trận, giết 3000 tên, cuối cùng quân Tây Sơn không dám đến đánh nữa

Khi nghe tin Kinh thành thất thủ, vua Chiêu Thống lánh lên phía Bắc Ông biết nh- thế là tuyệt đ-ờng tiếp viện, bèn cho lui quân về huyện Ngự-thiện(1) đề x-ớng việc nghĩa, đắp thành quanh huyện lỵ để cố thủ Sau đó ông đem quân đi đánh Tiên-lữ, phá đ-ợc cả 24 đại đồn rồi đóng quân ở huyện ấy Đốc t-ớng thuỷ đạo Trấn Sơn Nam là Hoàng Việt Tuyển(t-ớng bộ hạ của Chỉnh) cũng đánh tan đ-ợc chiến thuyền giặc ở cửa sông Luộc, thanh thế vang động, dân chúng đều cho rằng chẳng mấy chốc quan quân sẽ thu phục đ-ợc Kinh thành

Bấy giờ vua Chiêu Thống lánh xuống Hải D-ơng, sai gọi ông đem quân về bảo vệ Ông phúc tâu nói rõ địa thế xung yếu cần phải cầm binh chống giữ Hoàng Viết Tuyển cũng xin cho ông đ-ợc ở lại để phòng giặc phía ấy Vua -ng thuận, nhân đó sai sứ vâng mệnh đem sắc chỉ và ngự th-

đến tận nơi tấn phong cho ông chức đại t-ớng, t-ớc quận công

Chiếu th- của vua Chiêu Thống đại l-ợc nh- sau:

"Khanh nêu g-ơng đại nghĩa vua tôi Lúc tr-ớc c-ờng tặc đến xâm phạm, khanh đem đội quân thế cô của mình ra sức mà chống chọi, bên ít bên nhiều không địch nổi, trẫm thụ lòng bỏ quá cho khanh Nay khanh lại cùng với Quan quận công , Hoàng Việt Tuyển chung sức giết giặc, bảo vệ miền Sơn Nam cho trẫm, nêu g-ơng trung nghĩa cho 4 ph-ơng Khanh xuất thân cửa t-ớng ở đất Hải Đông, danh vọng lẫy lừng, nay trẫm dừng chân ở nơi đây, vẫn muốn gọi khanh về giúp rập Song, nghe lời trong th- tâu của khanh thì gần đây việc bố trí quân cơ đã gây đ-ợc thanh thế, thật

là một cục thế to lớn đối với cơ nghiệp trung h-ng Nay phong cho khanh

(1) Huyện Ngự Thiện nay là huyện H-ng Nhân (Thái Bình)

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 30

chức "Sơn Nam bộ đạo bình khấu đại t-ớng quân" t-ớc Hàm quận công Khanh hãy sớm lập công trạng thu phục những miền đất đã mất để xứng

đáng với tấm lòng của trẫm hết sức mong mỏi khanh làm tròn trách phận Lão mẫu của khanh ở nhà trẫm vẫn để tâm sai ng-ời chăm lo cấp đỡ cho khanh đ-ợc yên lòng đánh giặc Tận trung chí hiếu, duy chỉ bậc quân tử mới có thể vẹn toàn

Kính tuân"

Lúc bấy giờ ông 37 tuổi

Ông ứa lệ đáp tạ trung sứ(1) nói rằng: " Nhã Hành tôi bất tài, lạm giữ trọng trách, giám đâu không tận tâm giúp rập để báo đáp ân đức của Hoàng th-ợng Nhã Hành tôi nghĩ rằng cái thế trung h-ng ngày nay không giống nh- khi vua Thái tổ sáng nghiệp nhà Lê Lúc bấy giờ nhân vì thiên hạ căm ghét quân Minh đã lâu, nên thành công đ-ợc dễ dàng, ngày nay, kể từ khi Nguyễn Chỉnh đem quân giặc vào lấy tiếng phò giúp triều

đình, trên d-ới sinh lòng nghi ngờ

Các bậc cựu gia thế tộc, túc t-ớng nguyên huân đều bị Chỉnh giết hại không sót một ai Vì thế cho nên giặc Tây Sơn ra lần nữa, chỉ mới

đánh đ-ợc một trận mà quân t-ớng triều đình đã tan rã cả, xã tắc lâm nguy Cái tội của tên Chỉnh lừa dối triều đình dẫu chu di cũng ch-a đáng tội Nguyện xin bệ hạ năng hối lầm lỡ tr-ớc, răn cấm thói tệ cũ mà bỏ qua những điều lỗi nhỏ của kẻ thần hạ để chiêu dụ vỗ yên hào kiệt bốn ph-ơng, công bố chính đạo để thu hút lòng ng-ời, khiến cho kẻ đã đi quay trở lại, kẻ đã theo giặc lại về với triều đình Đ-ợc nh- thế thì cơ ghiệp trung h-ng mới có thể m-u toan đ-ợc Nếu không làm nh- vậy thì cái thế của ta hiện nay thiệt cũng khó lầm"

Bấy giờ nhà vua đang phải bôn ba lánh nạn, nh-ng vẫn giữ lòng đố

kị hẹp hòi, cho nên nhân đó ông muốn nói để viên trung sứ tâu lại với vua Vua cho lời nói của ông là lẽ phải bèn xuống chiếu bố cáo cho thiên hạ

(1) Trung sứ: Sứ giả đi truyền mệnh vua gọi là Trung sứ

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 31

biết lòng thành của vua Từ đó phần đông các bậc hào kiệt lại có lòng theo

về, thế lực càng mạnh lên ít nhiều

Mấy tháng sau, vua Lê Chiêu Thống đến quân doanh Vị Hoàng(1)

để uý lạo quân sĩ Tr-ớc đó đã sai đắp đàn tế ở bên bờ sông Thận Giang Vua đi qua hàng quân vừa đi vừa vái chào để tỏ ý tôn trọng Hoàng Việt

tuyển đ-ợc phong làm th-ợng t-ớng, ông (Đinh Nhã Hành) đ-ợc phong

làm Đại t-ớng Ai nấy thụ phong đã xong, vua bèn hỏi đến kế sách đánh giữ thế nào; Tuyển tâu xin vua lui hành cung về Thanh Hoá nằm trên

đ-ờng ra đ-ờng vào của giặc, chi bằng mời Hoàng th-ợng trở về phía

Đông Bắc để tiện việc hiệu triệu dân chúng cung đốn binh l-ơng

Vua tôi đang bàn tính ch-a quyết thế nào, bỗng nghe tin t-ớng giặc là Vũ Văn Nhậm đ-a ba trăm chiến thuyền đến đánh Vua truyền mệnh cho ông ở lại đóng giữ ứng phó đ-ờng bộ (trên bờ sông Thiện Giang) Ông từ huyện Ngự Thiên đi đ-ờng bộ đến yết kiến vua, không có thuyền, nhân đó vua sai ở lại đóng giữ

Hoàng Viết Tuyển thấy quân Nhạm đang tiến đến, chiến thuyền của Nhậm che kín mặt sông, khiến sợ bỏ trốn tr-ớc tiên, quân lính theo nhau tan rã hết Bấy giờ ông đóng quân trên bờ , nghe lính báo tin không thấy thuyền rồng (của vua) đâu nữa, bèn nhảy xuống chiến thuyền con xông pha giữa khói lửa tìm kiếm hồi lâu mới thấy vua ngồi trên chiếc đò con đang trao đảo cơ hồ sắp bị sóng n-ớc lật nhào Ông kêu to gọi vua cho đò quay về h-ớng Đông Vua nói:" Khanh mau đến cứu trẫm", ông quay thuyền chèo theo con đò, đỡ hoàng th-ợng lên thuyền Vua vừa b-ớc qua mạn thuyền thì con đò trúng đạn úp ngay

Ra đến biển, Hoàng Việt Tuyển lại lần nữa xin r-ớc vua về Thanh Vua Chiêu Thống lại sai trở về huyện Ngự Thiên chỉnh đốn quân sĩ để tính chuyện về sau Ông can gián mấy lần vua không nghe lời, cuối cùng

ông đành gạt n-ớc mắt mà từ biệt

(1) Nguyên bản chép: "Vị đây là quân doanh Vị Hoàng(Nam định) ử đoạn sau đã nói rõ là Vị Hoàng

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 32

Vua Chiêu Thống cùng với Hoàng Việt Tuyển trên đ-ờng về Thanh đến cửa thần phủ thì Tuyển ra hàng giặc, bị giặc chém đầu Vua lại phải đi lén quay ra vùng Kinh-môn, Nam-sách

Ông vòng đ-ờng biển về đến sông Ngữ Mạn thấy các t-ớng bộ khúc(1)là Ôn trung hầu và Ph-ợng trung bá (đều ng-ời huyện Nam Châu(2)) đều đã bỏ trốn cả Hai ng-ời gặp ông giữa đ-ờng, khóc mà kể cho

ông biết rằng quân bộ không có cứu viện nên cũng tan rã, đ-a nhau chạy

về huyện Ngự Thiên, bị giặc bắt hết Ông cùng với bọn Ôn trung hầu Ph-ợng trung bá nhắm h-ớng Đông trở về Lại họp quân dấy nghĩa đánh thắng quân Tây Sơn mấy lần, tiếng đồn gần xa vang dậy Vua Chiêu Thống sai trung sứ từ Kinh Bắc (bấy giờ vua đã di chuyển đến vùng này)

đ-a chiếu th- ngự bút đến tận nơi uý lạo rằng:

"Khanh một lòng trung nghĩa, dẫu vạn lần nguy hiểm cũng không phai mờ Trầm dừng c-ơng ngựa nơi đây đ-ợc dân chúng Hải D-ơng tin yêu chăm sóc hết mức chu đáo nh-ng vì đ-ờng xa địa thế cách trở, tình thế khó đón l-ờng nh-ng mọi việc trong quân khanh hãy tuỳ nghi xử trí, cốt sao mau lập đ-ợc chiến công Khanh thật vất vả vì việc quân, trẫm có lời thăm hỏi, chúc khanh mạnh giỏi an khang, ngày t-ơng chiến không còn bao xa, khanh hãy gắng lên!"

Ông tiếp đ-ợc chiếu mới hay hoàng th-ợng hãy còn, bèn cùng với viên trung sứ đi lén về miệt Ph-ợng Hoàng, Bảo Lộc để yết kiến hoàng th-ợng Chào hỏi xong, vua cầm tay ông khóc mà nói:" Trầm bị tên Tuyển lừa dối, xuýt nữa thì không thể trở về gặp khanh đ-ợc nữa Nay trẫm đã sai bọn Trần Danh án sang nhà Thanh xin quân cứu viện Khanh nên mau trở về tuỳ tiện mà xếp đặt công việc, chiêu tập vỗ yên dân chúng

để kịp thời cử sự"

Ông vâng mệnh trở về ngay Bấy giờ là mùa xuân tháng ba năm Mậu Thân (1788) huyện trong bản trấn đều đã lọt vào tay quân Tây Sơn

(1) T-ớng d-ới quyền của chánh t-ớng gọi là t-ớng bộ khúc

(2) Nam Chân là tên huyện đời Lê, nay là phần đất hai huyện Nam Trực, Trực ninh tỉnh Nam định cũ

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 33

Ông đem lòng trung nghĩa mà khích lệ, quân sĩ vui vẻ tuân theo Quân ông chạm trán với địch, giao phong hơn m-ời mấy trận khi đ-ợc khi thua Sau vì thế cô phải chịu thua bại Ông khóc mà nói với t-ớng sĩ rằng:

"M-u việc ở ng-ời mà thành việc ở trời, nay trời không giúp nhà Lê nữa ta còn biết làm sao"

Quân sĩ nghe nói chẳng ai ng-ời không rơi n-ớc mắt Ông bèn thu thập tàn binh đ-ợc hai nghìn bảy trăm ng-ời bỏ đồn Phù l-u(1) xuống thuyền rời bến Lại đến dấy nghĩa huyện Hoa Phong(2) ng-ời theo h-ởng ứng rất đông Hào kiệt ở đất Hà Nam cũng đem quân về quy phục Quân

ông giao chiến với quân Tây Sơn thắng trận mấy lần Sau đó ông đ-a quân

về sông Đằng Giang Trong một lần cầm cự dằng dai giữa quân hai bên, t-ớng cùng họ với ông là D-ơng Trung hầu sơ xuất khinh địch đại quân lại một lần nữa bị tan rã Em ông là Thận Vũ hầu nói rằng: " Quân hết, thế cô, ta nên lén về quê nhà rồi sẽ trù tính m-u kế khác" Ông khóc đáp rằng:" Nghĩ từ khi n-ớc loạn đến nay, anh em ta mấy lần gi-ơng cờ nghĩa

mà ch-a đ-ợc thành công nay đem chiếc thân trở về bản quán, còn mặt mũi nào mà trông thấy các bậc phụ lão đất Giang Đông"(3) Sau đó ông kéo quân đến châu Vạn Ninh, lại dấy nghĩa lần nữa Một mặt thì trông chờ viện binh ở xứ Bắc Hào mục là Phạm Đình Tuấn, Phạm Thuỷ Lan(4)

đem quân đến theo ông Ông đóng ở Vân Đồng, chiến thuyền có đến hơn

ba trăm chiếc, quân có hơn hai vạn ng-ời Tin thắng trận lại dền vang

Bấy giờ vua Lê Chiêu Thống đang ở huyện Lạng Giang nghe tin bèn sai sứ đến phong cho ông chức Đông đạo thống lĩnh thuỷ bộ ch- doanh bình khấu đại t-ớng quân, và uỷ cho ông tiện đ-ờng lên Khâm

Châu tiếp đại quân của thiên triều (tức quân nhà Thanh- Ng-ời dịch) từ

Long-môn sang Chiếu th- ngự bút của Chiêu Thống viết:

(1) Nguyên chú: Thuộc huyện Thuỷ đ-ờng, nay đổi là huyện Thuỷ Nguyên

(2) Huyện Hoa Phong (đời Lê) tức là huyện Nghiêu Phong đời Nguyễn, nay là vùng đảo Cát Bà

(3) Giang Đông nói đây là mỹ từ, tức Hải Đông(Hải D-ơng)

(4) Nguyên chú: Phạm Đình Tuấn ng-ời châu Vân đồn, Phạm Thuỵ Lan ng-ời châu Vạn ninh nay thuộc huyện Móng cái

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 34

"Khanh dấn thân vì n-ớc, xông pha trải bao gian nan nguy hiểm, cuộc thế dẫu vạn lần thay đổi cũng không sờn lòng tài năng của khanh,

đạo đức trung chính của khanh không chút hổ thẹn với gia thế, trẫm rất vui lòng Nay quân giặc đang chiếm cứ kinh thành, hãm hại dân chúng muôn vạn trạng Trẫm lo cho muôn dân ngày ngày nhón gót nghểnh cổ

trông đợi thiên triều (Thanh) phái quân đến, dân manh lệ ở nơi thôn dã

cũng không ai không nóng lòng chờ mong Khanh nhớ nên chuyển đạt cái

ý ấy cho quân thiên triều biết để họ mau sang biên giới Chẳng qua không ngoài một tháng quân giặc tất phải tự tan rã Nếu để chậm trễ khí thế của giặc đ-ợc nuôi d-ỡng thì phải dùng đến binh đao ồ ạt rất phiền phức Khanh đảm đ-ơng việc n-ớc, khanh nên gắng sức!"

Tháng 9 (năm Mậu Thân 1788) ông đến Liêm Châu nói có việc

khẩn cấp xin gặp Tôn đại nhân (tức Tôn Sĩ Nghị) (1) Bấy giờ đã có quốc th- gửi sang, kèm theo cả tờ dụ gửi cho ông nh- sau:

"Bộ binh của thiên triều nay đã qua biên giới, hiền hầu hãy mau

đ-a quân trở lại để hiệp sức dẹp giặc Thuỷ quân của thiên triều cũng đã tầng tầng lớp lớp kín mặt sông, sớm muộn ắt sẽ đến nơi Hiền hầu không

đ-ợc chậm trễ"

Ông đ-ợc tin bèn dẫn binh thuyền về tiến đánh thu phục thành An- quảng T-ớng trấn thủ của Tây Sơn là Hoàng Khắc Tuy ra tr-ớc cửa quan xin hàng Phó t-ớng là Thuận Hoá Hầu(2) chạy về Đông triều bị quân ông

đuổi theo bắt đ-ợc Khắp nơi h-ởng ứng về nh- trẩy chợ, cả thẩy đến bốn năm vạn ng-ời, chiến thuyền không đếm xuể

Hồi đó ông đ-a quân thắng tiến về Hải D-ơng Em ông là Đông Lĩnh hầu tr-ớc đó đã khởi binh lấy lại đ-ợc thành Hải D-ơng(3) Đông

(1) Bấy giờ Tôn Sĩ Nghị giữ chức Tổng đốc L-ỡng Quảng

(2) Thuận Hoá hầu, t-ớng Tây sơn, ch-a rõ họ tên thật là gì, chờ tra cứu thêm

(3) Nguyên văn viết: Công đệ Đông Lĩnh hầu tiến đi binh phục Liễu Đông, rõ ràng đoạn này nói việc

Đông lĩnh hầu lấy lại đ-ợc thành Hải D-ơng (sau giao lại cho Anh là Đinh Nhã Hành đóng giữ) nh-ng ch-a biết vì sao nguyên bản lại viết Liễu Đông Có lẽ tác giả dùng Liễu Đông làm mỹ từ để nói đất Hải D-ơng(Hải Đông, Giang Đông) chăng? Hoặc chữ Liễu chỉ là chữ đệm, mà tiếp đó viết thiếu chữ Hải (Hải Đông)? Xin ghi đây để chờ tra cứu Dẫu sao thì đây cũng là nói việc ở thành Hải D-ơng

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 35

Lĩnh hầu thấy quân của anh mình đông hơn, bèn giao ấn trấn thủ lại cho

ông rồi đ-a quân lên Kinh Bắc phò xa giá vua Lê trở về Thăng Long Kinh thành lại đ-ợc thu phục

Tháng 11 (năm Mậu Thân-1788), ông vâng mệnh đem chiến thuyền đến đậu ở bến sông Hàm Giang, để bảo vệ kinh đô, khí thế trong quân rất hăng hái Tôn Sĩ Nghị từng đến điểm duyệt không ngớt lời khen ngợi Nhân thế vua Chiêu Thống ban dụ khen th-ởng ông nh- sau:

"Đinh t-ớng quân x-ớng nghĩa đánh dẹp(2) giặc Tây Sơn, thắng trận nhiều lần Tấm lòng trung dũng ấy thật là đáng khen ngợi Nay tái

phong cho khanh chức đại t-ớng quân, ban cho một lá đại hồng kỳ (cờ

đỏ), đợi dịp cùng quân của thiên triều tiến binh dẹp giặc v.v "

Ông đóng quân ở Hàm Giang đã lâu vẫn không thấy quân Thanh hành động gì cả Ông bèn về kinh yết kiến Tôn Sĩ Nghị Ông nhắc lại với Tôn mấy lần rằng:" N-ớc Nam nhờ có quân Thiên triều sang cứu viện, chỉ

đánh một trận là thu phục đ-ợc Kinh thành, nh-ng quân Tây Sơn còn nguyên vẹn cả, nhổ cỏ không trừ tận gốc thì tr-ớc sau nó cũng mọc lại mà thôi Nay đại nhân xuất quân sớm ngày nào thì bản quốc đ-ợc nhờ ơn thiên triều sớm ngày đó"

Trở về ông vào cung tâu lại với hoàng th-ợng Chiêu Thống cũng không quyết ý thế nào Bấy giờ Chiêu Thống cùng với tể thần là bọn Lê Quýnh(3) cho rằng quân Tây Sơn -a trốn xa, không lo hậu loạn nữa, ngày

đêm lúc nào cũng chỉ lo tính những việc ơn oán trong thời gian đi lánh nạn Còn việc n-ớc thì bỏ không bàn luận đến Ông th-ờng rập đầu can ngăn, vua cũng không lấy làm điều

(2) Nguyên bản chép: Đinh t-ớng công x-ớng nghĩa vàng Tây(chú: Tức Tây sơn Nguyễn Huệ) Rõ ràng chữ vàng là chữ chép sai Đây chính là chữ "chinh" nghĩa là đánh dẹp (Chinh phạt), nh-ng vì có một bên giống chữ "vàng" nên ng-ời chép vô ý chép nhầm

(3) Dạo r-ớc kinh thành bị vây hãm, Lê Quýnh theo Thái hậu lánh sang nhà Thanh (T.Q) đến lúc này

đ-ợc phong chức Bình ch-ơng (tức là tể t-ớng-ND)

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 36

Tháng 12 năm ấy (Mậu Thân 1788) triều đình xét công ban th-ởng, xếp ông vào hạng Tĩnh nạn công thần (công thần dẹp loạn), phong hàm Thái bảo, t-ớc Hàm Xuyên quận công, lãnh chức trấn thủ trấn Sơn Nam,

đ-ợc phong ruộng thực ấp một huyện là huyện Nam Chân Ông từ chối không nhận chức trấn thủ Sơn Nam, tâu rằng:" Thần tuy ngu dốt nh-ng vẫn ch-a nguôi chí diệt giặc báo thù Sau khi nghỉ ngơi cho lại sức chỉ muốn cầm quân tiền phong đi dẹp giặc, đó là lòng mong mỏi của thần"

Chiêu Thống dụ rằng: " Quyền binh ở nơi thiên triều cả, trẫm không dám quyết đoán, khanh hãy đi nhận chức, để sau sẽ suy nghĩ thêm cũng không muộn"

Cực chẳng đã, ông phải đến giữ chức trấn thủ Sơn Nam, đêm ngày

lo lắng vì nỗi quân Tây Sơn thế nào cũng lại kéo ra, mấy lần dâng sớ mà không thấy hoàng th-ợng dụ đáp Ông lại về kinh yết kiến Chiêu Thống, mật tâu rằng:

"Quân thiên triều sang cứu viện chỉ cốt để tr-ơng thanh thế mà thôi Hoàng th-ợng muốn tự c-ờng há lại không có chí diệt giặc rửa thù, tr-ớc sau cứ ỷ lại vào ng-ời ta, còn mình không lo tính gì cả hay sao? Ví bằng Tôn đại nhân không chịu ra quân, xin hoàng th-ợng cho thần đ-a quân nghĩa sĩ bản bộ đi tr-ớc đánh giặc để đ-ợc chết vì v-ơng sự, khỏi khiến cho kẻ kia chê c-ời rằng n-ớc Nam ta không ng-ời"

Rốt cuộc chiêu Thống cũng không dám quyết đoán, ông lui ra phẫn chí than rằng:" Muôn đắng nghìn cay mới có đ-ợc ngày hôm nay, nh-ng nay thế là hết, còn mong gì phục quốc nữa"- Hồi đó ông dâng sớ xin từ chức để trở về với ruộng v-ờn Tờ sớ của ông nh- sau:

"Thần hổ thẹn mang thân dòng dõi thế gia, may mắn đ-ợc đội ơn tri ngộ Từ buổi triều đình gặp b-ớc gian nan, bọn man tù(1) gây chiến, thần hết Đông sang Tây, vâng mệnh chuyên đi đánh dẹp Cờ nghĩa bao phen lập dựng, b-ớc chân gian nan vào ra giữa chốn vạn tử nhất sinh

(1) Man tù: Tù tr-ởng mọi rợ, chỉ anh em Tây sơn dấy quân khởi nghĩa

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 37

Thần có mẹ già tuổi ngoại lục tuần Cay đắng trăm chiều, quạnh hiu muôn nỗi Vậy mà thần không thể phụng d-ỡng sớm chiều, thần suy xét mà tự lấy làm th-ơng cảm Trải vài năm chinh chiến, thắng bại tuy cũng có từng lúc, nh-ng thành công thì ch-a thấy có

"Nay kính đ-ợc thiên triều nghĩ đến (Thanh) n-ớc Nam ta có lòng kính thuận nên đã cất quân sang cứu viện, một trận chiến khôi phục lại kinh thành Quân thiên triều đã dẹp tan quân giặc, lấy lại đ-ợc kinh s-, các đại thần tại chức cũng không phải hiếm Thần lạm giữ một phần công trời mà đ-ợc dự phần nơi t-ớng khẩn, giữ chức trấn quan

"Thần thực lấy làm hổ thẹn, trộm xét mà thấy đau lòng Hào kẻ gặp khi biến loạn, trong tay có quân mà không giữ đ-ợc thành, quân Tây Sơn kéo đến thì chạy theo Tây Sơn, quân Tây Sơn bị dẹp thì lại về giúp rập cho triều đình nh- bọn Đan H-ơng hầu(1) thật không biết bao nhiêu mà kể hết Nay những kẻ ở trấn ngoài, thần cũng đ-ợc dự chung hàng với bọn

ấy, sự đó khiến cho thần xấu mặt lắm

"Thần lại nghĩ rằng một dải đất Sơn Nam bốn phủ khác nào bức bình phong, trên tiếp với kinh thành, d-ới liền với Nam Hải, việc phòng thủ không thể đ-ợc trễ nãi lúc nào Thần là kẻ bất tài, vậy mà đ-ợc cai quản một miền đất thanh nhàn nh- thế, thiệt lấy làm thẹn Sợ rồi mai đây góp thẹn càng nhiều, không khỏi chí xa tr-ờng rong ruổi thì thần tài hèn không kham nổi trọng trách

"Thần cúi xin bệ hạ thu lại chức vụ của thần, cho thần đ-ợc lại về nơi v-ờn ruộng để phụng d-ỡng mẹ già đến lúc trăm tuổi, ngàn năm đ-ợc h-ởng trọn phúc ấm thái bình ý nguyện của thần nh- thế là đ-ợc thoả"

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 38

chức Ngày hôm sau vua dẫn ông cùng với các quan đại thần đến yết kiến Tôn Sĩ Nghị xin cho tiến quân Tôn Sĩ Nghị nể lời phải -ng thuận

Vua về cung phong ông giữ chức Tiết chế các xứ thuỷ bộ ch- quân(1) đ-ợc tuỳ nghi hành sự Hoàng đệ là Lê Duy Chỉ giữ chức phó thống lĩnh, Lê Quýnh giữ chức Tổng lý l-ơng h-ớng điều độ quân nhu hẹn ngày cũng xuất quân tiến đánh Tây Sơn

Cách mấy ngày, Tôn Sĩ Nghị lại sắc kế chiêu hàng(2) thúc vua thu hồi ấn kiếm, sai ông trở về trấn thủ Sơn Nam nh- cũ

Đến cuối tháng chạp năm ấy (Mậu Thân 1788) có lệnh ban xuống rằng:" Quân sĩ theo việc chinh chiến đã lâu nay đã vào tiết cuối năm chuẩn cho phép tạm đ-ợc trở về thăm gia đình Sang năm mới vào ngày khai xuân phải sớm tề tựu ở quân doanh để chờ điều khiển"

Quân ông đông ng-ời mà l-ơng thực ít ỏi; nhân đó nhiều ng-ời xin

về quê, số ở lại quân doanh chỉ còn lại độ hơn nghìn ng-ời mà thôi Ông thấy cơ sự ngày càng sa sút nh- vậy, không nén nổi bực tức bèn đ-a binh thuyền về đậu ở bến sông Nam X-ơng, không lên trấn sở nữa Bấy giờ là ngày 19 tháng Chạp

Đầu tháng giêng năm ất Dậu ngày mồng 5 (30-1-1789) Nguyễn Huệ đích thân cầm quân ra Bắc Quân Thanh ở kinh thành Thăng long thua bại, vua Chiêu chạy theo Tôn sĩ Nghĩ chạy lên cửa Nam Quan Tiếp

đó thuỷ quân của Nguyễn Huệ cũng tiến đến Trong một lúc ông không kịp kêu gọi quân lính, chỉ đem số quân hiện có lúc ấy xuống năm chục chiến thuyền dàn trận giữa sông cầm cự với thuỷ quân Tây Sơn Sau mấy ngày l-ơng thực hết cạn, quân ông thua bại phải chạy xuống sông Ngô

Đồng Bộ t-ớng của ông là bọn Tuấn trung hầu nghe tin quân Tây Sơn kéo

ra liền đ-a quân đến cứu viện, gặp nhau ở đấy hợp lại chỉ đ-ợc hơn 200

(1) Tức là chức Tổng t- lệnh quân đội

(2) Nguyên văn:" hựu hoặc chiêu hàng chi kế Câu này hơi tối nghĩa: Lúc bấy giờ quân Ngô Thì Nhậm

đóng ở phía nam núi Tam điệp(Ninh bình) mà quân Nguyễn Huệ ở Phú Xuân ch-a ra, không rõ ai đã

"chiêu hàng" Tôn Sĩ Nghị

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 39

quân Quân Tây Sơn đuổi theo , ông đốc thúc quân sĩ ra sức mà đánh Một ngày đâm giết quân địch rất nhiều, lấy lại đ-ợc chiến thuyền hơn 10 chiếc

Ông nói với Tuấn trung hầu rằng: "Ta tuy thắng đ-ợc một trận nhỏ, nh-ng quân yếu t-ớng ít, thế rất khó khăn Muốn chống cự đ-ợc lâu dài phải tạm lui ra vùng Diêm Hộ hoặc Giang Bình(1) đợi tập hợp đ-ợc đại quân và nghe ngóng tin tức hoàng th-ợng rồi hãy đem quân trở về."

Đến khi đem quân đến địa ph-ơng nói trên, hào mục quanh vùng nghe tin cả mừng đem đại binh l-ơng đến cung đốn khoản đãi theo về với

ông(2)

Quân Tây Sơn nghe tin bèn phái đại quân chiến thuyền đến đuổi

đánh Ông đốc quân chống cự, mấy ngày liền không phân thắng bại, đến khi l-ơng cạn lại bị thua hại tan rã Ông ngẩng mặt lên trời kêu lớn:" Kẻ bầy tôi này đã dốc kiệt sức rồi!" Nói song bèn nhảy xuống sông Tả hữu bèn vớt ông lên thuyền cứu cho hồi tỉnh rồi lui về động Bắc vọng Sau đó

ông đem gia quyến v-ợt biển lên phía Bắc theo vua Chiêu Thống Vừa mới đến Khâm Châu thì thân mẫu ông là quận phu nhân Nguyễn Thị (con gái của Ngọ Đình hầu họ Nguyễn, đậu tiến sĩ, ng-ời làng Phúc Khê, tỉnh H-ng Yên) qua đời Số đi theo ông cả nam nữ tất cả 78 ng-ời Tổng đốc Quảng Đông là Phúc An Khang cho phép đ-ợc ở công quán để đợi tâu về triều Sau đó ra sao sẽ xử trí Đ-ợc ít lâu Phúc An Khang khuyên ông cạo

đầu và đổi y phục theo cách ăn mặc của ng-ời Thanh Ông nói rằng:" Tôi

là kẻ cô thần ở đất kiều ngoại(3) không may n-ớc mất vua bôn, phải đem gia quyến tòng vong, cốt để m-u việc thu phục n-ớc nhà, nào phải tính chuyện an c- mãi ở đây đâu? Hà tất phải theo tục của ng-ời quý quốc làm gì?"

(1) Nuyên chú: Diêm hộ thuộc huyện Thuỵ Anh, Giang Bình thuộc huyện Vạn ninh

(2) Nguyên chú: Khi tr-ớc ông ừng dấy nghĩa tại đây nên dân chúng vẫn nhiều ng-ời luyến nhớ

(3) Kiều ngoại: ở ngoài biên giới, tức là nói Việt nam ở ngoài biên giới Trung quốc

Hàm giang danh t-ớng liệt truyện 40

Phúc An Khang bao nhiêu lần khuyên ép, bảo rằng phải chịu nh- thế thì vua tôi mới đ-ợc đoàn tụ cùng nhau Ông nói:" Kẻ bề tôi không dám tiếc thân, thân còn chẳng tiếc thì một dúm tóc nhỏ có tiếc làm chi!

Có điều là hiện giờ ch-a biết tin tức của quốc dân ra sao nên không dám phụng mệnh"

Hai tháng sau Phúc An Khang lại nói với ông rằng:" Thiên triều sớm muộn cũng sẽ cất quân sang lần nữa Quý quốc v-ơng hiện đang ở Yên Kinh, đã vâng mệnh cạo tóc rồi, ngài cũng nên vâng lệnh làm theo nh- thế để tiện việc sau này theo giúp việc quân"

Ông thấy ng-ời Thanh hứa đ-a quân sang phục thù trong lòng khôn xiết vui mừng đáp rằng:" Nếu là việc lợi cho xã tắc thì tôi có tiếc gì

mớ tóc Chỉ mong đại nhân nhớ câu: " Nhất ngữ thiên kim" (một lời

vàng), giữ lời xin chớ lừa dối chúng tôi"

Khang nói:" Nay có chiếu dụ đây, xin đón ngài di chuyển đến c- trú tại Thủ bị đ-ờng ở Toàn Châu"(1) Ông ngạc nhiên biến sắc mặt, bây giờ mới biết bị Phúc An Khang lừa dối, bèn đ-ơng điện cật vấn rằng: "Lời nói hãy còn bên tai sao đại nhân nhẫn tâm tráo trở nh- thế?" Khang làm thinh không đáp rồi hô quân áp vực ông lên xe cùng chở đi với già trẻ lớn

bé trong nhà Vài ngày sau Phúc Khang An cũng theo đến Toàn Châu

Nguyên việc này là do Phúc Khang An với Hoà Thân (tể t-ớng nhà Thanh, thân thần của vua Càn Long) đều nhận của hối lộ của Nguyễn Huệ, cùng nhau tâu gian rằng vua tôi nhà Lê tình nguyện cắt tóc xin nhập tịch làm dân nhà Thanh , không có ý định trở về n-ớc Nam nữa Lúc đầu vua Thanh không biết sự thật cho nên mới ban dụ ấy, một mặt thì ra lệnh bãi bỏ hết thảy những kiến nghị đ-a quân sang đánh n-ớc Nam Lúc ấy

ông ở Toàn Châu buồn rầu ảo não lại ở vào tình cảnh bị ng-ời Thanh cai

(1) Thủ bị đ-ờng: là nhà làm việc của quan thủ bị, một chức quan võ d-ới cấp đô ti, thuộc hạng ngũ phẩm Hiển nhiên Phúc An Khang nói câu này sau khi Đinh Nhã Hành đã nghe lời y cạo tóc, nên ở câu d-ới mới nói "ngạc nhiên biến sắc" Câu nói của Khanglấp lửng cho thấy sẽ giam lỏng Đinh Nhã Hành

ở nhà quan thủ bị Toàn Châu Toàn Châu tức là huyện Toàn thuộc phủ Quế Lâm tỉnh Quảng Châu