Phân tích văn bản viếng lăng bác

Văn bản Viếng lăng Bác Từ thuở sinh thời, lãnh tụ Hồ Chí Minh vị cha già kính yêu của dân tộc vẫn thường hay nói “Miền Nam trong trái tim” và luôn khẳng định vào thời điểm khi đất nước được thống nhất.

Văn bản: Viếng lăng Bác

Từ thuở sinh thời, lãnh tụ Hồ Chí Minh-vị cha già kính yêu của dân tộc vẫn thường hay nói: “Miền Nam trong trái tim” và luôn khẳng định vào thời điểm khi đất nước được thống nhất, hai miền Nam Bắc sum họp, Người sẽ đến thăm đồng bào miền Nam yêu dấu Ấy vậy mà khi miền Nam được hoàn toàn giải phóng, vào ngày hội non sông-ngày toàn đất nước được thống nhất, Bác đã ra đi mãi mãi trong giấc ngủ ngàn thu, để lại trong lòng dân tộc một nỗi tổn thất hết sức to lớn Để rồi khi lần đầu tiên được ra Bắc viếng lăng Người, trước dòng người đến thăm vô tận, nhà thơ Viễn Phương-một cây bút chủ lực trong lực lượng văn nghệ giải phóng thời kỳ chống Mỹ cứu nước, đã cho ra đời một trong những tác phẩm thơ cảm động và sâu lắng nhất viết về Bác Đó là bài thơ “Viếng lăng Bác”

Tác phẩm “Viếng lăng Bác” được sáng tác vào tháng 4 năm 1976, một năm sau khi đất nước ta hoàn toàn được thống nhất và trong thời điểm lăng Bác lần đầu tiên vừa được khánh thành Với một nỗi xúc động trào dâng cùng với dòng cảm xúc dạt dào khi đứng trước lăng của Người, Viễn Phương đã lấy cảm hứng để viết nên bài thơ đầy sâu sắc ấy Dòng cảm xúc của ông suốt tác phẩm được gói gọn trong một chuyến viếng thăm lăng Bác với sự kết hợp tài tình giữa cả không gian lẫn thời gian khiến cho bài thơ thêm uyển chuyển, nhẹ nhàng

Mở đầu bài thơ là cảm xúc bao trùm của tác giả chứa chan bao nhiêu niềm xúc động thiêng liêng, lòng thành kính, sự biết ơn, đau xót dành cho Bác:

Con từ miền Nam ra thăm lăng bác

Đã thấy trong sương hàng tre bát ngát

Ôi hàng tre xanh xanh Việt Nam

Bão táp mưa sa đứng thẳng hàn

Không như những nhà thơ khác sử dụng những câu thơ mỹ miều để miêu tả cuộc viếng thăm, ở câu thơ đầu “Con từ miền nam ra thăm lăng Bác” như một lời kể ngắn gọn cho biết tác giả đến từ miền Nam-là người con nơi tuyến đầu Tổ Quốc, nơi đã có biết bao nhiêu xương máu đổ xuống trong mấy chục năm qua Nơi ấy trong tim Bác từ thuở sinh thời đã luôn là một niềm nhức nhối, day dứt về sự chia cắt của đất nước Hai từ “miền Nam” như nhấn mạnh hơn sự xa xôi trong khoảng cách địa lý giữa hai đầu Tổ quốc Sự thực là Người đã ra đi, nhưng tác giả Viễn Phương lại sử dụng từ “thăm” thay cho từ

“Viếng”.”Viếng” là sự chia buồn với thân nhân người đã mất còn “thăm””lại là đi xa trở về, từ xa đến thăm để gặp gỡ, trò chuyện với người còn sống Cách nói giảm nói tránh ấy đã làm giảm bớt nỗi đau thương mất mát đồng thời khẳng định hình ảnh Bác còn sống mãi trong lòng dân tộc Việt Nam Việc sử dụng từ “thăm”kết hợp với lối xưng hô”con””đã gợi ra sự thân mật, gần gũi như một người con về thăm cha, thăm người thân ruột thịt, thăm nơi Bác nằm, thăm nơi Bác ở để thỏa lòng mong nhớ bấy lâu nay Tình cảm mà tác giả dành cho Bác cũng chính là tấm lòng của toàn dân và của biết bao thế hệ sau này Có

lẽ chính vì vậy mà mặc dù tác giả ko sử dụng một biện pháp tu từ nghệ thuật nào trong câu thơ đầu nhưng vẫn mang đến nhiều cảm xúc dồn nén, giàu sức gợi cảm mãnh liệt Khi đến trc lăng Bác, hình ảnh đầu tiên mà Viễn Phương cảm nhận, quan sát và có ấn tượng đậm nét là hình ảnh hàng tre trong sớm mai trc lăng Người:

Ôi hàng tre xanh xanh Việt Nam

Bão táp mưa sa đứng thẳng hàng

Cây tre từ bao đời nay đã trở thành một loài cây biểu tượng cho dân tộc ta, cho tinh thần bất khuất của cha ông ta Từ thời Thánh Gióng cầm tre đuổi giặc, tới những cây chông, cây gai vót nhọn làm cản bước quân thù Cây tre cứ thế đi vào đời sống tinh thần của người Việt Từ láy “xanh xanh”và “bát ngát” đã khắc họa hàng tre bao trùm một không gian rộng thoáng và yên tĩnh Hình ảnh hàng tre ko chỉ mang ý nghĩa tả thực mà còn kèm theo hàm ý ẩn dụ, biểu tượng to lớn cho người dân Việt Nam “Bão táp mưa sa”ở đây là những khó khăn, gian nan, vinh quang và cay đắng mà nhân dân ta phải trải qua trong suốt thời kì dựng nước và giữ nước “Đứng thẳng hàng”là tinh thần đoàn kết chiến đấu, không chịu khuất phục trước kẻ thù để giành lại độc lập tự do cho dân tộc dưới sự lánh đạo của Đảng và lãnh tụ Hồ Chí Minh Bằng việc sử dụng thán từ “ ôi” kết hợp với cảm nhận dáng tre “đứng thẳng hàng” đối lập với

“bão táp mưa sa” đã tượng trưng cho phẩm chất tre bền bỉ, dẻo dai, cứng cáp đồng thời thể hiện khí thế kiên cường, bất khuất của dân tộc ta vượt qua những thử thách, gian lao để đi đến thắng lợi vinh quang Trong thời khắc ấy, tác giả cảm nhận đc những hàng tre kia như toàn thể dân tộc đang nghiêm trang, thành kính canh giấc cho Người, cùng đoàn kết thực hiện lí tưởng của Người Trong 3 khổ thơ tiếp theo có đầy ắp những hình ảnh ẩn dụ đẹp và trang nhã mà trước hết trong số đó là hình ảnh của Bác được đi liền với hình ảnh bất tử, vĩnh hằng của vũ trụ, thiên nhiên:

Ngày ngày mặt trời đi qua trên lăng

Thấy một mặt trời trong lăng rất đỏ

Từ láy “ngày ngày” ở đầu câu đã diễn tả sự liên tục bất biến của thiên nhiên và vĩnh viễn hóa, bất tử hóa hình ảnh của Bác trong lòng người và giữa thiên nhiên vũ trụ Viễn Phương đã sử dụng một hình ảnh ẩn

dụ tuyệt đẹp là “Mặt Trời” để nói rõ cảm xúc của bản thân khi đứng trước lăng Bác: làm cho hình ảnh của Người như được nâng lên sánh ngang hàng với hình ảnh bất tử mang tầm vóc vũ trụ là “Mặt trời” Mặt Trời ở đây là một mặt trời thực- một mặt trời của thiên tạo, là nguồn cội của mọi ánh sáng rực rỡ, kì

vĩ và vĩnh hằng nhất thế gian Giống như mặt trời của thiên nhiên đem lại ánh sáng và sự sống cho muôn loài, Bác đã đem đến ánh sáng lý tưởng CM và sắc đỏ tương lai cho dân tộc Trong thơ ca đã có không ít tác giả sử dụng hình ảnh của mặt trời để so sánh với Bác Như Tố Hữu cũng đã từng nói:

Người rực rỡ một mặt trời cách mạng Còn đế quốc là loài dơi hốt hoảng

(Sáng tháng năm)

Nhưng ở đây, với Viễn Phương vẫn là hình ảnh ấy, mà lại mang một màu sắc riêng biệt vô cùng Nếu như mặt trời ngoài kia mỗi ngày đều đỏ rực, thì mặt trời trong lăng đây cũng đỏ rực sắc màu của chính mình Mặt trời-Bác Hồ tỏa ra tình thương hơi ấm bao la trong lòng người dân Việt Nam: “Người ghét sự chói chang nhưng chính Người là nguồn ấm nóng/Là vầng hồng đánh dẹp bóng đêm lui” Sự nghiệp mà Bác tạo dựng nên cũng vì thế mà trở nên trường tồn bất tử hệt như ánh thái dương Cách ví như vậy cũng đã phần nào thể hiện công lao vĩ đại của Người và thể hiện tấm lòng biết ơn, thành kính cuả dân tộc ta khi

có Bác Hồ

Hình ảnh dòng người đi viếng lăng bác cũng được nhà thơ miêu tả hết sức độc đáo và đầy ấn tượng” Ngày ngày dòng người đi trong thương nhớ

Kết tràng hoa dâng bảy mươi chín mùa xuân

Điệp ngữ “ngày ngày” lại một lần nữa được lặp lại để thể hiện hình ảnh dòng người đều đặn đến thăm lăng Bác mãi trở thành một điệp khúc của lòng kính yêu Hình ảnh ẩn dụ “tràng hoa”không chỉ tả thực những bông hoa tươi thắm kết thành những tràng hoa dâng lên Người để thể hiện sự kính yêu, thương

tiếc mà còn là một hình ảnh ẩn dụ của tác giả Đó chính là những đóa hoa thật sự của đời, là đàn con mà Bác đã cố công tạo nên suốt khoảng thời gian Bác sống trên đời, và vào giây phút ấy họ-những dòng người bất tận đang ngày ngày đến thăm lăng Bác, kết nối thành những tràng hoa nở rộ dâng lên một cuộc đời bảy mươi chín mùa xuân đã hiến trọn cho sự nghiệp giải phóng dân tộc Thủ pháp điệp cấu trúc

“Ngày ngày đi qua trên lăng”và “ngày ngày đi trong thương nhớ” đã để lại một hiệu quả thẩm mĩ đặc biệt khiến cho thời gian như ngưng đọng lại và tình yêu mà toàn dân tộc Việt Nam dành cho Bác sống mãi

Khi bước vào trong lăng, không khí như ngưng kết cả không gian lẫn thời gian khiến cho cảm xúc của Viễn Phương như trào dâng:

Bác nằm trong giấc ngủ bình yên

Giữa một vầng trăng sáng dịu hiền

Vẫn biết trời xanh là mãi mãi

Mà sao nghe nhói ở trong tim

Hai câu thơ đầu đã diễn tả chính xác, tinh tế sự nghiêm trang, yên tĩnh và ánh sáng trong trẻo, dịu nhẹ của không gian bên trong lăng Bác Cách nói giảm nói tránh “giấc ngủ” đã thể hiện nỗi niềm đau xót Bác chưa thật sự đi xa đâu Đúng vậy, cả cuộc đời Người là một chuỗi ngày dài không hề ngơi nghỉ Chỉ vào giây phút này Người mới có thể hoàn toàn được bình yên an giấc Bao quanh giấc ngủ của Bác là một

“vầng trăng sáng dịu hiền”.Hình ảnh ẩn dụ “vầng trăng” gợi ra hình ảnh Bác thanh cao, tâm hồn bác cao đẹp, nhân hậu, trong sáng và những vần thơ tràn ngập ánh trăng của Người Sự liên tưởng thật thú vị

“ánh trăng” ấy còn thể hiện sự am hiểu của tác giả về Bác Bởi trăng đã từng vào thơ Bác trong nhà lao, trên chiến trận Tuy vậy, Người chưa bao giờ thảnh thơi để ngắm trăng đúng nghĩa Khi thì “trong tù không rượu cũng không hoa”, khi thì “việc quân đang bận” Nhưng giờ đây trăng đã về bên Bác để bầu bạn và canh cho giấc ngủ ngàn thu của Người Hai câu thơ sau thể hiện nỗi niềm thương tiếc, đau đớn đến tột cùng của Viễn Phương Trời xanh là một hình ảnh ẩn dụ sâu xa: Bác sẽ còn mãi với non sông đất nước như trời xanh vĩnh hằng Bởi vì Người đã hóa thân vào thiên nhiên xứ sở, vào đất nước dân tộc:

“Bác sống như trời đất của ta” Cấu trúc “Vẫn mà sao”cho thấy sự đối lập trong lí trí và tình cảm của Viễn Phương Dù lí trí vẫn luôn trấn an lòng mình rằng Bác vẫn sống đấy, vẫn còn dõi theo Tổ quốc mãi mãi như màu xanh thanh bình trên nền trời Tổ quốc độc lập nhưng con tim ta vẫn nhói đau vì một sự thật đau lòng Cụm động từ “nghe nhói trong tim” với ẩn dụ chuyển đổi cảm giác “nghe nhói” kết hợp cùng hình thức câu cảm thán của nhà thơ làm hiện rõ nỗi đau đớn, nỗi đau vượt lên mọi lý lẽ, mọi lập luận lí trí Bác mãi hiện diện trên mỗi phần đất, mỗi thành quả, mỗi phần tử tạo nên đất nước này Nhưng mà Bác mất thật rồi, ta không còn có Bác trong cuộc đời thường này Mất Bác, cái thiếu vắng ấy liệu có thể nào bù đắp được? Tổ quốc ta đã thật sự không còn Bác dõi theo từng bước chân, không còn được Bác nâng đỡ mỗi khi vấp ngã Bác ra đi, nỗi đau ấy liệu có từ ngữ nào diễn tả hết? Nỗi đau như hàng ngàn mũi kim đâm vào trái tim thổn thức ấy không chỉ riêng mình tác giả mới có mà còn là của hàng triệu trái tim người dân Việt Nam đối với Bác Hồ kính yêu

Khổ thơ cuối cũng chính là tâm trạng đầy tiếc nuối của tác giả khi phải rời xa lăng Bác:

Mai về miền Nam thương trào nước mắt

Muốn làm con chim hót quanh lăng Bác

Muốn làm đóa hoa tỏa hương đâu đây

Muốn làm cây tre trung hiếu chốn này

Câu thơ “Mai về miền Nam thương trào nước mắt” hệt như một lời giã biệt Ở câu thơ này tác giả không sử dụng nghệ thuật nào, chỉ là lời nói giản dị, là tình thương sâu lắng tự tấm lòng nhưng lại làm cho ta hết sức cảm động Tác giả thay mặt cho nhân dân miền nam bày tỏ niềm tiếc thương vô hạn với vị cha già dân tộc Động từ “trào” cho thấy niềm xúc động không thể và cũng không muốn dừng những giọt nước mắt bịn rịn, luyến lưu ấy Điệp ngữ “muốn làm” kết hợp với những hình ảnh đẹp của thiên nhiên

“con chim”, “đóa hoa”, “cây tre” thể hiện mong ước mãnh liệt, thiết tha, khát khao, cháy bỏng, chân thành của tác giả trc anh linh của Người: muốn làm con chim nhỏ để góp tiếng hát làm vui những bình minh của bác, muốn làm đóa hoa tô điểm sắc hương không gian quanh Bác, muốn làm cây tre xanh tỏa bóng dịu nhẹ, để làm khuây, làm vui người cha già đã hy sinh suốt cuộc đời cho sự nghiệp giải phóng dân tộc Kết cấu đầu cuối tương ứng được thể hiện qua hình ảnh ẩn dụ “cây tre trung hiếu”-biểu tượng cho

sự thủy chung, gắn bó với con đường và sự nghiệp mà lãnh tụ Hồ Chí Minh đã lựa chọn, đồng thời cho thấy mong muốn được bồi đắp tâm hồn và phẩm chất để sống sao thật xứng đáng với tình thương của Người Câu thơ trầm xuống như để tình cảm lắng đọng trong niềm thành kính biết ơn và ý nguyện trung thành của không chỉ của tác giả, đồng bào miền nam mà còn của toàn thể dân tộc dành cho người cha già kính yêu