Những vấn đề lý luận và thực tiễn về vấn đề giáo dục học: Phần 2

Nối tiếp nội dung phần 1, phần 2 cuốn sách cung cấp cho người đọc các kiến thức: Lý luận giáo dục, lịch sử giáo dục, quản lý giáo dục, tổng kết kinh nghiệm tiên tiến và điển hình giáo dục, quyền trẻ em và giáo dục mầm non,... Mời các bạn cùng tham khảo nội dung chi tiết.

Phần IV

LÍ LUẬN BIÁ0 DỤC

15 - GDHMSVØ.

Một vến đề cốt löi và nên tủng

của công túc gido dục

còn được ý thức đúng đắn

1 NIỀM TIN (HOẶC ĐỨC TIN) CỦA CON NGƯỜI

Một hiện tượng dang chủ ý là liên tục trong thời gian từ

1980 đến I986, các Hội nghị bộ trưởng giao dục các nước xã

hội chủ nghĩa đêu dành vị trí trung tâm trong chương trình nghị

sự để bàn các biện pháp tăng cường giáo dục thể giới quan cộng sản chủ nghĩa cho HS Và, duoc SEV bảo trợ, một hội đông chuyên gia câc nước xà hội chủ nghĩa da được thành lập dé chuyên nghiên cứu vân đề 'Hình thành thé giới quan Marx-Lenin cho hs” Nhiều hội nghị quốc tế xa hội chủ nghĩa, nhiều cuộc

hội thảo song phương đa được tiên hành với những kết quả quan

trọng“? Cũng trong thời gian này, nhiều công trình nghiên cứu

cơ bản của Viện Hàn lâm KHGD Liên Xô đã xuất bản”) đó là chỉ mới nói trong giảo dục pho thong

Vi sao giáo dục thê giới quan lại được coi trọng như vậy? Chúng tôi đã cô dịp lí giải văn để đó và đã khẳng định là "việc hình thành thế giới quan khoa học Mác~Lênin cho học sinh phải được coi là cốt lõi vả lä cơ của toàn bộ công tác giảo dục của nhà trưởng phố thông XHCN''””” “Mot van dé co tinh quy luật

là bắt cứ một bước phát triển nào của nhà trưởng XHCN (dủ là

cải cach, cải tiên, hay đói mới, cải tô) cũng đêu đôi hỏi nâng

chất lượng và hiệu quả của việc giáo dục thê giới quan cộng sản

cho HS Trong hoàn cảnh phát triển phức tap, day mau thuần của thế giới ngày nay, khi chủ nghĩa xa hội đang đổi mới va phat

huy sức sống mạnh, việc giáo dục thế giới quan Mắc - Lênin cảng phải được đặc biệt coi trọng và cân được cải tiên về nội dung và phương pháp” Trong một số tài liệu”) cùng đã vạch thêm nhiều khía cạnh cy the cua van dé đó

Một khía cạnh quan trọng của vẫn để này cản được lý giải thêm là niễm tin của con ngươi xa hội chủ nghĩa Và chính niêm tin do, niém tin cộng sản chủ nghĩa la nhân lôi của thế giới quan

227

khoa học, thế giới quan Mác - Lênin 'Niêm tin cộng sản chú

nghĩa là một phẩm chất của ÿ thức, phẩm chất này thể hiện ở

lòng tin vững chắc, vao tinh dung dan của lỉ tưởng cộng sản chủ nghĩa, lòng mong muốn thực hiện trên thực tế li tưởng đỏ trong

quả trình lao động, hoạt động xã hội, sự tuân thủ triệt để các nguyên tắc và chuân mục của đạo đức cộng sản chủ nghĩa trong

đời sông hàng ngày

Con người xã hội chủ nghĩa trước hết là con người có niềm tin chân chính sâu sắc, vững vàng, mạnh mẽ vẽ cai chan, cải thiện, cải mĩ của xa hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa, về li

tưởng và những nguyên tắc của chủ nghĩa cộng sản, khoa học

Niém tin đó trở thành một bộ phận quan trọng của đời sống lí trí và tỉnh cảm của con người, chỉ phối mạnh mê nề nếp suy nghĩ và phương thức ứng xử của con người đem lại nguôn hạnh phúc hay nội khổ đau, vinh dự hay tủi nhục cho con người, khi đức tin đó được sang tỏ hoặc bi mat mát, bị xúc phạm Niềm tin đó quyết định phương hướng nhận thức và hành động và có khả năng động viên toàn bộ sức mạnh trí tuệ, ÿ chí và thể chất của con người, để bảo vệ hoặc dành thắng lợi cho nó trên lĩnh vực ý thức cũng như trong cuộc sống hiện thực" Niém tin là

những trị thức, tư tưởng đã trở thành động cơ hành động của

con người và quyết định thái độ của họ đổi với hiện thực Sự

có mặt của niềm tin gắn liên với việc thừa nhận và sự thẻ nghiệm trực tiếp về tính chân hy của chúng và với nhu câu thực hiện chúng trong cuộc sống

Từ đó, có thể nhất trí với nhau rằng, nếu một nền giáo dục

mà không hoàn thành nhiệm vụ tạo được cho thiêu niên và thanh niên niễm tin dung đắn, sâu sắc, vững vàng thì khó cô thể nói đến chất lượng và hiệu quả của nền giáo dục đó!

2 CẦN ĐẨY MẠNH VIỆC GIÁO DỤC NIỀM TIN KHOA HỌC CỦA THÊ

GIỚI QUAN CỘNG SẢN CHỦ NGHĨA

Thực ra, ai cũng có niêm tin, dir dung hay sai, tién bo hay

lạc hậu tự giác hay mù quảng, sau sac hay mo ho, vững vàng hay dao động Và ngay niềm tin đúng đăn, tiên bộ cùng có

228

thé la niém tin khoa học hoặc niêm tin thong thuong Niém tin

thông thưởng mà một con người co được là do tôn tại xã hội,

do hoàn cảnh sống, do ảnh hướng của môi trường, và do ảnh

hưởng cúa người thân, v.v Quả kinh nghiệm bản thân, những nỗi khô đau, mát mát, hoặc mừng vui mà sự áp bức bóc lột, xâm lãng nô địch hoặc cách mạng giải phóng đã đem lại cho

mỗi người, qua tri thức thu lượm được một cách rởi rạc, ngẫu nhiên, lập trưởng, quan điểm, niêm tin của một cả nhân cung

được hình thành, hình thành ở mức độ kinh nghiệm thông thường

Niềm tin đó có một giá trị nhất định trong giai đoạn này va da

định hướng đúng đản hành động con người, tạo nên nghị lực

lớn lao để vượt khỏ nhằm đạt mục dích đã định

Song, khi đi vào giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xa hội trên

cả nước, khi những nhiệm vụ quả khử không còn đủ sức định hưởng cho mục tiêu mới, khi lí tưởng mới của xã hội chưa đủ thời gian để được thể nghiệm sâu sắc trong cuộc sóng của mỗi con người, khi hoàn cảnh đói hỏi phải sắp xếp lại các thang giả trị xa hội để tạo nên động cơ mới dap ứng đòi hỏi mới, thì những niễm tin thông thưởng liên bị ngỡ ngàng, lung lay, chao đảo, mềm yêu, mở nhạt và thậm chi tat lim, de thay vao đó là

sự hoang mang, chan ngan, bi quan, that vọng cua tam trang da

mat niêm tin

Lúc này, chỉ có niềm tin khoa học mới đủ bản lĩnh đứng vững trước thử thách của thơi cuộc ‘Trinh độ khoa học của

tin cộng sản chủ nghĩa là sự hợp nhát (hợp kim) của kinh nghiệm thực tiễn và trí thức lí luận Trình độ đó của niém tin được đặc trưng bởi toàn bộ dẫu hiệu của ÿ thức khoa học: đi sâu vào bản chat cua hiện tượng, hiểu rõ các môi quan hệ và quan hệ giữa

chúng; tiếp thu có phê phân các tư tưởng khác nhau; phát hiện

và gạt bỏ có luận cứ các quan điểm sai trải với chủ nghĩa

Mác-Lểnin (!, Lúc nay, cân tiên hành giảo dục thể giới quan khoa học Mấc -Lểnin một cách nghiêm túc, có hệ thông và có phương phập

Giao dục thê giới quan khoa học cho hs không chỉ vạch ra

cho hs thay được búc tranh chân thực, chính xác, tong the của

229

thể giới, thông qua hệ thong biêu tượng, khải niệm, phạm tru, củng với quy luật vận động của tự nhiên, xã hội và tâm lí con

người Việc lãm đó hết sức quan trọng và cân thiết, nhưng chưa

đủ Giáo đục thế giới quan khoa học con phải dân tới sự hình thành quan điểm, niềm tin, thải độ của hs đối vơi thế giới đó dựa trên kết luận rút ra tử sự thật khách quan, đê tử đỏ có được quyết tâm cải tạo thê giới theo lợi ích của nhân dân lao động, của loài người Giáo dục thẻ giới quan là giao duc việc trí giác thế giới, hiểu biết thê giới cảm nhận thê giới để có quyết tâm

và bản lĩnh cải tạo thê giới

Sức mạnh của niêm tin khoa học, của thê giới quan khoa học Mấc Lênin là ở chỗ vũ trang cho con người hiểu biết các quy luật phát triển xã hội, tạo cho con người khả năng dự bão tương lai, giúp con người định hướng đúng đắn trong các tình huống đổi thay phức tạp, tạo cho con người niêm tin vững chắc vào

mục tiêu da vạch ra, quyết khắc phục khó khăn để đạt mục tiêu

đó Càng tiến vào thởi kì quả độ, cảng triển khai công cuộc xây

dựng chủ nghĩa xa hội, cảng phải tăng cường việc giảo dục thế giới quan khoa học Mấc—LÊnin cho thế hệ trẻ và nhân dân lao động

3 KHÓ KHĂN HIỆN NAY TRONG VIỆC GIÁO DỤC THÊ GIỚI QUAN MÁC~LÊNIN, "HỈNH THANH NIEM TIN CONG SAN CHO HS

Niềm tin liên quan đền các lĩnh vực khác nhau của hiện thực

và đụng chạm đến mọi mặt của đời sống xã hội: chính trị - xã

hội, pháp quyển, đạo đức, khoa học, văn hoá - thắm mĩ và lao

đồng nghề nghiệp (ưong đõ cô niềm tin sư phạm) Đôi với hs

phô thông, việc giáo dục niêm tin chính trị - xã hội (mà quan

trọng là niêm tin vào các thể chế chính trị, kinh tê và văn hoa

của xa hội xã hội chú nghĩa, vào đường lỗi và sach lược của

Đảng cộng sản) và niêm tin đạo đức xã hội chủ nghĩa có y nghĩa

đặc biệt quan trọng

Trong những nằm gắn đây, niêm tin xã hội chủ nghĩa của một bộ phận lon HS bị yêu ớt mơ nhạt, thậm chỉ con bị mát

230

mat, lan lon, Viéc giao duc niém tin trong nha trưởng đem lại ít kết quả, có lúc, có nơi bị buông lỏng Ở một số HS, thay vào tâm trạng hoang mang, dao dong, mat niém tin là những niễm tin lâm lạc, ở trình độ tâm lí thông thưởng

Rõ ràng, nguyên nhân chủ yêu là thời gian qua công tác tư tưởng, công tác giảo dục niêm tin, giáo dục thế giới quan cộng san chủ nghĩa cho HS trong cac trường làm không tốt thiểu kiên

tr, thiếu hệ thống, và làm theo lỗi cũ, hình thức, mặc dù hoàn cảnh xã hội đã biển đổi và tạo nên khó khăn khách quan đặc biệt Điêu dang quan tâm hơn cả là tổn tại xã hội, những diễn

biên của chính sách và chủ trương trong lĩnh vực kinh tế, chính

tri, xa hội, nhiêu bậc thang gia trị đang được xã hội sắp xếp lại,

những dư luận và tâm trạng băn khoăn, hoài nghỉ trong xã hội, không con phù hợp với hệ thông quan điểm "chính thông' đã và

đang tôn tại mà chưa được đổi mới, không con khả năng tiếp

tục luận cử và khẳng định một số lí tưởng và nguyên tắc đã ngự trị hàng chục năm qua Thêm vào đó, trên bình diện lí luận -

khoa học, một số quan niệm về nguyên tắc đang được bàn luân,bỗ sung, sửa đối, Tóm lại, tính chân lí của một số quan niệm và nguyên tắc, một số khia cạnh của lí tưởng đang bị thử thách, không còn được thừa nhận về giá trị vĩnh hằng nữa và không còn tạo nên những rung động, thôi thúc trong việc bảo phô

biển, thực hiện như trước Các dâu hiệu đặc trưng cho niém tin khoa học đã mờ nhạt Và ngay niém tin thông thường ở trạng

thai tam li xã hội cũng không tôn tại rộng và phỏ biến

Chưa bao giờ như thời kì này, cần mạnh công tác nghiên

cứu khoa học xã hội, công tác tổng kết lí luận, phải đổi mới công tắc tuyên truyện giảo dục về thế giới quan Mác-LÊnin và niễm tin cộng sản chủ nghĩa, để tạo cho xã hội mot y thức mới

và phố biên phủ hợp voi xu thé phat triển thời đại và đất nước Chi co van dụng sảng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác-Lênin đề giảnh những thẳng lợi trong lĩnh vực y thức - lỉ luận và trong lĩnh vực thực tiễn cách mạng: thi mới vũ trang cho những người làm công tác giảo dục những chan |i va dao lì được phục hưng

231

của chủ nghĩa Marx-Lenin, méi lam cho ho nhìn thấy rõ hơn những giả trị mới mẻ của lí tưởng và nguyên tắc xây dựng xã

hội mới, mới làm cho họ lập lại niêm tin sâu sắc và vững chắc

vào hệ tư tưởng của chủ nghĩa Máe-Lênin đang phát triển Đây

là điều kiện tiên quyết đế làm được việc gião dục niềm tin cho

HS

4 16 cHttc ToT QUA TRINH GIANG DẠY VA GIAO DUC HS ĐỄ ĐÀO

FAO NHŨNG CON NGI! OD NEM TIN XA HỘI CHỦ NGHĨA VỮNG

mà trị thức mang tính thế giới quan đa được khải quát tử đó

Nếu các thành tựu mới nhất về khoa học tự nhiên và toán học, các khoa học xã hội và Ki thuật không được đưa vào chương trình va giao trình, nêu những sự kiện mới mẻ, nông bỏng trong đời sống chính trị, kinh tế, xa hội, văn hoá của thế giới và trong nước tả không được phân tích trong các bài giảng, nêu cuộc đâu

tranh và thay ; thế cÃI Tiời Vaal trong các lĩnh vực hoạt động

xã hội không được người học quan tâm và thảo luận, tôm lai, nếu các nguyên lí cơ bản và hiện đại trong chương trình học

thiểu sy kết hợp với thực tiễn sôi động của đởi sống xa hội hiện

đang diễn ra, thì không thể xây dựng được cho HS niễm tin khoa học về chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản Đây là đặc điểm quan trọng của việc giáo dục thê giới quan Mắc -Lênin

Thế giới quan khoa học của chủ nghĩa Mác-LÊnin, niễm tin

cộng sản chủ nghĩa đöỏi hỏi phải được xây dựng trên cơ sở tri

thức sâu và rộng của các lĩnh vực hiện thực tương ứng, trên cơ

sở trì thức mới nhất về bản chất và quy luật của các quả trình đang diễn ra trong tự nhiên và nội dung dạy can được cải tiến theo hướng này đề tạo thuận lợi cho công tắc gião dục niêm tin

xã hội chủ nghĩa

232

Song, nêu trị thức nói trên, mặc dủ đã được đói mới, bó sung, lại được lĩnh hội một cách hình thức, HS hiểu không rõ, không đây đủ, không sau, HS nhở thuộc lỏng từng câu, chữ thì

trí thức do không cỏ tac dụng chút nào đến việc hình thành the

giới quan và niêm tin Tri thức thê giới quan khoa học phải được chính người học rút ra, khải quát hoá và hệ thông hoả trong quả trình hoạt động nhận thức tích cực và độc lập của bản thân Trong, quả trình thảo luận, tranh luận để bảo vệ chân lí, bảo vệ quan điểm của mình, phê phân những sai lâm, trong quả trình vận dụng để giải quyết các vấn để của nhận thức và thực tiễn, thì trí thức đó mới trở thành niễm tin được Nói một cách khác, phải thay đổi phương pháp dạy và học theo hướng tích cực và độc lập lĩnh hội, tạo điều kiện dạy học gắn chặt lí luận với thực tiễn, kết hợp tiếp thu tranh luận và vận dụng, thì trí thức khoa học mới chuyển thành niễm tin khoa học!

Tuy nhiên, như thế vẫn chưa đủ "Niềm tin phải được xây dựng trên cơ sở kinh nghiệm bản thân mỗi người, do kết quả hoạt động của họ, trong thực tiễn ứng xử của họ Chính những

kinh nghiệm riêng đã làm nảy sinh ở mỗi người những tỉnh cảm

và rung cảm nhật định, như thai độ đổi với hiện thực chung quanh" Do đó, cùng với việc học tập các môn học và các hoạt

động nhận thức khác, cản đặc biệt quan tâm đến việc tổ chức

các hoạt động thực tiễn của HS, do tập thể HS tự quản, được lanh đạo về mặt sư phạm, đế HS thể nghiệm được những xúc cảm tích cực, những kinh nghiệm trong quả trình đầu tranh khẳng

định những niềm tin (chính trị, đạo đức, .) trong thực tiễn cuộc sống thông qua các hoạt động học tập, lao động công tac xa

hội, sinh hoạt tập thể, v.v

Trong việc giao duc niém tin khoa học vê chủ nghĩa xã hội

cho hs, các phương tiện văn học nghệ thuật cùng với các yêu

tỏ thấm mĩ và trang nghiêm trong nghỉ thức và lễ hội co ÿ nghĩa

to lon Đặc biệt, nêu trẻ được tăm mình trong bầu tâm lí, quan

hệ, nếp sông và khung cảnh của gia định phù hợp với thể giới

quan cach mang thi tac dung giao duc niém tin vé chu nghĩa xã

233

hội cảng mạnh mẽ va sâu sắc Điều nảy đói hoi một quá trình hết sức lâu dài và công phu trong việc cải tạo lỏi sông cũ và xây dựng lỗi sống mới của toàn xã hội phù hợp với các nguyên tắc và lí tưởng nói trên dé tử đó thâm sâu vào Idi song của tung

gia đình

Chú thích:

(1) Tổng thuật Hỏi nghị V của Hội đồng chuyên gia các nước xã hội chu nghĩa, tử

21-27/XI/1986, Moskva Tư liễu Viên KHGD Việt Nam

(2) Tuyển tập báo cáo của các nhà KHGD Bulgarl, Hungarl, CHĐC Đức, Balan, Tiếp Khắc, Liên Xô, Viện Hân lâm KHGD LX M-1986,

(3) E Monoszon, R Pravdik, RM Rogova, "Hình thánh thế giới quan khoa hoc cho HS’ công trình nghiên cuu tap thé cua LX va Tiệp Khắc, Giáo đục học -M 7985

(4) E Monoszon va R M Rogova, “Các vấn để l luận và phương pháp luận của việc hình thành thế giới quan công sản chủ nghĩa cho HS”, Giáo đục - M 1986

(6) Tuyển lập báo cáo cua các nhã KHGD LX Viễn han kim KHGD LX M- 1987

(6) Ha Thế Ngữ NGGD số 9-1987

(7)_ Hà Thế Ngữ Giáo dục học, SGK dùng cho ĐHSP, Giáo đúc - H, 1988

(8) Hà Thế Ngữ Thông in KHGD số 13

(9) Nguyễn Xuân Đảm chủ biển Tư Uều Viến KHGD 1885

(10) Tử điện Giáo dục công sản Chinh tị - M1984 tr 375-76

(11) Từ điển Tâm li học Giảo duc hoc - M1983 1 375: 76

(12) Hà Thế Ngữ Tu tw thie dén mm tin’ NOI san Trường Đang cao cập Nguyễn Ai Quốc

số 1-1987

234

Nhung nội dung co ban

VE THE GIO1 QUAN CAN GIAO DUC

CHO HOC SINH PHO THONG HIEN Nay"?

ột yêu câu có tính chất tuyệt đổi vẻ chất lượng giáo dục trong nhà trưởng xã hội chủ nghĩa là hình thành vững chắc những cơ sở của thê giới quan khoa học Maác-Lênin cho học sinh Không làm tốt việc nay thi khong ndi dén mot nén giao

dục toàn điện, đên nhân cách phát triên hài hoà, đến tinh chat

nhà trưởng xã hội chủ nghĩa Vi vậy, trong mục tiêu đào tạo của trưởng phó thông cơ sở cũng như các loại trường phd thông

trung học đều có nêu trước tiên nhiệm vụ cơ bản này

Mot van dé co tinh quy luật và bat cứ một bước phát triển nào của nhà trưởng xã hội chủ nghĩa (dù đó là cải cách, cải tiến,

hay hoàn thiện, củng có) cũng đeu đỏi hỏi phải nâng cao cỉ

lượng và hiệu quá của việc giao dục thể giới quan cộng sản chủ nghĩa cho học sinh Trong hoàn cảnh phát triển phức tạp, đầy mâu thuẫn của thê giới ngày nay khi mà chủ nghĩa xa hội đang

được đổi mới, và phât huy sức sống mạnh mẽ của nỏ, việc giảo

dục thể giới quan Mác-Lênin càng phải được coi trọng đặc biệt(1)

và cân được cải biên về nội dung và phương pháp

Trong việc tiếp tục triển khai cái cách giáo dục phải quan

tâm hơn nữa đến việc làm cho toàn bộ nội dung giáo dục mới

(thể hiện trong chương trình, sách giao khoa và sách hướng dẫn

cũng như trong hoạt động giảng dạy trên lớp và hoạt động giáo dục ngoài lớp) thám nhuân sâu sắc những quan điểm và những

li tưởng của chú nghĩa Mác-Lénin và góp phan đặc lực hình thành cho học sinh những quan điểm và lí tưởng đó Thật là một

ÿ nghĩ không đúng nếu cho rằng để dạy môn học một cách

chính xác, làm cho học sinh năm được trí thức một cach tự giác,

vững chắc và có hệ thống thi tắt nhiên' se phát huy tác dụng

*1 Xett tạp chỉ Thông tín KHGD Số 13/1988

235

giao duc thể giới quan của món học! Quả trình hình thành thê giới quan cho học Sinh đòi hỏi phải có những tác động chuyên biệt, có ý thức, cỏ mục đích, có phương pháp của nhà sư phạm, trong đó nội dung cơ bản của thế giới quan cộng sản chủ nghĩa phải là một đối tượng lĩnh hội riêng biệt của hoạt động học, một

đôi tượng truyện đạt riêng biệt của hoạt động dạy, mặc du qua trình này nhất thiết phải dựa vào, đoàn kết, hoà nhập với quả trình truyền thụ và chiêm lĩnh tri thức khoa học cũng như quả

trình tố chức và thu nhận những kinh nghiệm sống

Điều này đỏi hỏi người giáo viên, một mặt phái nắm vững

nội dung khoa học của môn học và nội dung văn hoá của hoạt động, năm vững phương pháp tô chức việc lĩnh hội môn học và hoạt động: mặt khác, phải nắm vững nội dung cơ bản của thể giới quan cộng sản chủ nghĩa, mi liên hệ giữa nội dung môn

học và nội dung thế giới quan, phương pháp hinh thành cho học

sinh thé giới quan thông qua việc chiếm lĩnh môn học và hoạt

động

Việc nắm vững nội dung gião dục thể giới quan đôi hỏi phải

có nhận thức đúng đấn vê bản chat va cau trúc của thể giới quan Thể giới quan là hệ thống những quan điềm về thê giới khách quan và về vị trí của con người trong thế giới, vẻ quan

hệ của con người đói với hiện thực xung quanh và đối với bản

thân Thể giới quan còn bao gồm cả những niêm tin, những li

tưởng, những nguyên tắc nhận thức và hành động, những định hướng gia tri của con người do những quan điểm nói trên quy định (2) Thể giới quan không phải là tắt cả những quan diem

và những biểu tượng vẻ thế giới xung quanh, mà chỉ bao gdm những khải quát cao nhật của chúng, Nói cách khác, thê giới quan là sự hiểu biết chung về thể giới, con người và xã hội, sự hiểu biết đo quy định những định hương chinh trị-xã họi, triết học, tồn giáo đạo đức, thâm mĩ; l¡ luận-khoa học của con người Trong thẻ giới quan khoa học phan ảnh tắt cả các hình thức của

ÿ thức xã hội (tiết học khoa học, đạo đức, phâp quyền vv ) duoi dạng những khải quát, những nguyễn tác (3)

236

Thế giới quan cộng sản chủ nghĩa là một thê giới quan kiểu

mới mang tỉnh chất triệt dé khoa học, chủ nghĩa quốc tê và chủ

nghĩa nhân đạo, với hạt nhãn của nö là triệt học Mấc ~Lênin,

(chủ nghĩa duy vật biện chứng và lịch sử) Thê giới quan mới đó giữ vị trí thống trị trong xa hội xã hội chú nghĩa và vị trí cốt lõi

trong công tác giao dục tư tướng, chính trị và đạo đức cho thé

hệ trẻ cũng như nhân dân lao động Mội dung cơ bản của thê

giới quan Mác-Lênin thể hiện tập trung ở những khải niệm cơ bản và những quan điểm chủ đạo của triết học Mác ~ Lênin, của kinh tế chính trị học Mác-Lênin và của chủ nghĩa cộng sản

khoa học, là những bộ môn hợp thành học thuyết Mác — Lênin

Về triết học, đõ là những khải niệm cơ bản và những quan

điểm chú đạo sau:

- Tính vật chất của thế giới và tinh quy luật khách quan của

sự phát triển thế gi

- Vận động là hình thức ton tai cla vat chat;

- Tinh thứ nhất của vật chất và tính thứ hai của ÿ thức;

- Mối liên hệ phổ biển của các hiện tượng, sự biên đổi về

lượng và chất trong tự nhiên và xã hội:

-Phát triển là đấu tranh giữa các mặt đổi lap:

-Tính nhận thức được của thế giới và của những tỉnh quy luật

- Sản xuất vật chất là cơ sở phát triển xa hội;

- Đâu tranh giai cấp là động lực phát triển của xã hội có giải cập:

Vai trò quản chúng và cá nhân trong lịch sứ:

- Nhân dân-lực lượng quyết định sựp phát triển xã hội;

-Cách mạng xã hội và động lực của cach mạng:

237

- Y thức xa hội, cac hình thục cua no va vai tro cua chung

trong đời sống xã hội;

- Tính không dung hợp giữa khoa học và tón giảo;

_ = Vai trỏ lãnh đạo và tỏ chúc của Đăng cộng sản trong sự biến đổi cách mạng xã hội

Vẻ kinh tế chính trị học, đỏ là những khải niệm cơ ban và những quan điểm chủ đạo sau:

- Tính chất đối kháng của những quan hệ giữa lao động và

tư bản trong xã hội tư ban:

- Chiếm đoạt thặng dư giá trị là bản chất của bóc lột chủ

- Các quy luật phát triển kịnh tế của chủ nghĩa xa hội:

- Những đặc điểm kinh tế của chủ nghhĩa xã hoi dang qua

độ lên chủ nghã cộng sản;

Sự hợp tác và quản lí kinh tế giữa cäc nước xã hội chủ nghĩa

Và các nước đang phát triên

Về chủ nghĩa xa hội khoa học đô là những khải niệm cơ bản

và những quan điêm chủ đạo sau:

- Thăng lợi của cuộc cach mạng xã hội chủ nghĩa tháng Mười

vĩ đại mở đâu một thời đại mới của sử toàn thế gi

Hệ thông xã hội chủ nghĩa thế giới - nhân tô quyết định sự phát triển hiện nay của loài người:

- Chủ nghĩa để quốc la kẻ thu chính của các dân tộc, đâu tranh cho hoà bình tự do và độc lập dân tộc:

Quả trình cách mạng thê giới và những nguyên tắc của

Lênin về sự tôn tại hoà binh:

238

Đâu tranh giải cáp va đâu tranh hệ tư tưởng trong điều kiện

tôn tại hoà bình giữa các nước co chế độ xã hội kinh tê khác nhau;

- Những ưu việt của chủ nghĩa xa hội (tổ chức chính trị và kinh tế, cấu trúc xã hội, lôi sống của con người, nén van hoa tinh than) so voi chu nghĩa tư bản;

- Xây dựng cơ sở vật chất kĩ thuật của chủ nghĩa xã hội, xây

dựng quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa, giáo dục con người mới xã hội chủ nghĩa là những tiên đề cơ bản để xáy dựng chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản;

- Đảng cộng sản là trí tuệ, vinh dự và lương tâm của thời

đại chúng ta, là hạt nhân của hệ thống chính trị của xã hội xã hội chủ nghĩa

Đại hội lan thử VI của Đảng cộng sản Việt Nam, tống kết kinh nghiệm [anh đạo cách mạng xã hội chủ nghĩa trong cả nước

trong thởi gian qua, tham khảo những kết luận sảng tạo của Đại

hội lần thứ XXVII của Đảng cộng sản Liên Xô, đa nhân mạnh và phat triển một số vận để cơ bản của chủ nghĩa xa hội Đó là các khải niêm, các tư tưởng như:

- Thời kì quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta, một

nước tiên thăng lên chủ nghĩa xã hội tử một nền sản xuất nhỏ;

- Chặng đường đâu tiên là một bước nhỏ trong bước qua độ lớn:

- Nội dung cơ bản của đường lôi cách mạng trong thời kỉ quả độ là nắm vững chuyên chính vô sản, phát huy quyền làm chủ tập thể của nhân dân lao động, tiễn hành đông thời ba cuộc

cách mạng, thực hiện công nghiệp hoã xã hội chủ nghĩa;

- Vai trỏ của cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật trong việc tạo thành bước phát triển nhảy vọt của lực lượng sản xuất và day nhanh quá trình quốc tế hoà các lực lượng sản xuất

Những vấn để toàn câu đang dat ra trước các dân tộc và cộng đồng nhân loại:

239

- Hinh thức đâu tranh dé củng tôn tại hoa binh giữa hai hệ

thống xã hội đối lập trên thế gi

- Vận dụng đúng đắn quy luật vẻ sự phù hợp giữa quan hệ san xuat voi tinh chat và trình độ lực lượng sản xuất đề thúc đây sự phát triển của lực lượng sản xuât;

- Phát huy yêu tố con người trong chủ nghĩa xã hội và coi

Cùng với các quan điểm về triết học kinh tế chính trị học và

chủ nghĩa xã hội khoa bọc, nội dung giáo dục thế giới quan cộng sản chú nghĩa còn bao gồm những lí tưởng đạo đức vả thắm mĩ của chủ nghĩa cộng sản Lỉ tưởng chính tị-xã hội, la sy phan anh một cách chuyên biệt hiện thực trong ý thức con người hoặc một

nhóm người về một mô hinh, một hình tượng hoàn hảo Lí tưởng

là phần hợp thành của thế giới quan, quy định trực tiếp mục đích sống của con người

Li tưởng chính trị xã hội là hình tượng về một xã hội được

tổ chức cao của những người lao động tự do, bình đẳng và giác ngộ, của những người làm chủ trực tiếp tắt cá những của cải xã

¡ về một xã hội trong đó mọi người đều được phát triển tự

do va day đủ mọi năng lực của mình và được vận dụng tự do

va day đủ những nang lực đó, xa hội trong đó thực hiện nguyên

tắc làm theo năng lực, hưởng theo nhu cau’

L¡ tưởng đạo đức là hình tượng một nhân cách hoàn thiện

có đấy đủ những phẩm chat dao đức cao cả: lỏng trung thành

240

với chủ nghĩa cộng sản, ý thức cao đổi với nghĩa vụ xã hội, tính nguyên tắc, trung thực, khiêm tồn

Lï tưởng thẩm mĩ là hình tượng về cai cao cả, cải đẹp dựa

trên cơ sở của quan niệm vẽ sự phát triển toàn diện và toàn vẹn

các sức sáng tạo của con người, kết hợp hài hoà trong bản thân

người đó sự phong phu tinh than, sự trong sang đạo đức và sự

hoàn thiện cơ thể

Những quan niệm và những lỉ tưởng nói trên, được xảy dựng

trên hệ thống những tri thức khoa học hiện đại về tự nhiên, xa

hội và tư duy con người mà học sinh lĩnh hội trong các môn học,

kết hợp với những kinh nghiệm mà học sinh thê nghiệm trong

quá trình hoạt động thực tiễn (lao động sản xuất, hoạt động xã

hội ) và sinh hoạt tạo thành những niềm tin khoa học (cộng sản

chủ nghĩa), niêm tin cộng sản chủ nghĩa đó 1a pham chat của ÿ

thức, biểu hiện sự tin tưởng mãnh liệt và vững chắc vào sự đúng

dan của những tư tưởng và những lí tưởng cộng sản chủ nghĩa, sẵn sảng bảo vệ những niềm tin do, khi có sự đối lập trong sự

nhận thức và tình cảm, ÿ nguyện khẳng định những niềm tin do trong hiện thực bằng những hanh động thực tế Những niêm tin khoa học tạo nên nhân lõi của thê giới quan khoa học

Đến lượt nó, những quan điểm, lí tưởng và niềm tin nói trên lại quyết định tính chất và nội dung các nguyên tắc nhận thức

và hành động của con người trong mọi lĩnh vực hoạt động, đặc

biệt quyết định việc con người kiên quyết giữ đúng các nguyên tắc và các chuẩn mực đạo đức cộng sản chủ nghĩa

Đại hội thứ VỊ của Đảng ta đã nhắn mạnh những nguyên tắc quan trọng trong lãnh đạo vả tö chức mọi mặt trong xã hội ta như “lay dan làm góc xảy dựng và phát huy quyền làm chủ tập

thể của nhân dân lao động", 'xuất phát tử thực tế, tôn trọng và

hành động theo quy luật khách quan, kết hợp sức mạnh của dân tộc và với sức mạnh của thởi đại; 'thưởng xuyên phê bình

tự phê bình, bảo đảm tính cong khai, nói thằng, nói thật °

đồng thời đã nhắc nhở căn bộ và nhân dân phải thực hiện những nguyên tắc đạo đức cách mạng như: tỉnh thân yêu nước và yêu

chủ nghĩa xa hội, tỉnh thản quốc tê vô sản và quốc tê xã hội

chủ nghĩa, ý thức trách nhiệm cao, làm việc có hiệu quả thiết thực, lòng tin vào sức mạnh cua nhan dan, vào sự lãnh đạo của Đảng, lôi sống lành mạnh, trung thực, sóng bang lao động của minh, ÿ thức v tôn trọng bảo vệ của công, chảm lo lợi ích của

tập thể, của đât nước

Đông thời, những quan điêm, lí tưởng và niêm tin nói trên lại quyết định tính chát và nội dung của các định hướng gia tr

của con người Định hướng giá trị là một pham chat cua ÿ thức

giúp con người phân biệt được cai có y nghĩa, cải cơ bản, cải

có giả trị đối với ngươi đó, và những cải không cỏ ý nghĩa,

không quan trong, khong có giã trị hoặc phan giá trị đổi với họ

Nội dung cơ bản của định hướng giả trị là những niềm tin về

triết học, chính trị - xa hội, đạo đức của con người, gắn chat voi

những ham muốn, thiết tha quyên luyên sâu sắc và thưởng xuyên của con người

Trong hoàn cảnh nước ta những giả trị đã đượcđê cao là :

"Doc Jap ty do va hạnh phúc, 'chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa

xã hội”, tận trung với nước, tận hiêu với dân', 'cần, kiệm, liêm, chính, chí, công, vô tư, mình vi mọi người, mọi người vì minh'

Toàn bộ những quan điểm, những tư,tưởng chủ đạo kế trên

cùng với những l¡ tưởng, những niêm tin, những nguyên tac, những định hướng giả trị tạo thành thẻ giới quan khoa học Mắc

Lénin cho học sinh Thê giới quan đõ trong tỉnh toàn vẹn của

nó, sẽ tích hợp và điều chỉnh các kết quả giảo dục và các kêt

quả phát triển các mặt của nhãn cách, mà các quả trình giáo dục

bộ phản (giảo dục chính trị gião dục đạo đúc, giảo dục lao động

giao duc tri tué, giao duc thảm mĩ, giao dục thê chất, v.v ) da

đem lại đê tạo thành một nhân cách xã hội chủ nghĩa toàn vẹn

Trong nhà trưởng phỏ thóng, việc hình thanh thế giới quan

Mac-Lénin cho học sinh được thực hiện thong qua các món hoc 242

cac bd phan, cac hoat dong va cac con duéng của nên giáo dục

xã hội chủ nghĩa Tất cả cäc mơn học (tộn, khoa học tự nhiên, ngơn ngữ, khoa học xã hội khoa học kĩ thuật, nghệ thuật, thể dục v.v ), tất cả cäc quả trình giảo dục bộ phận (trí dục, đức dục, mĩ dục, thể dục, giáo dục lao động, giáo dục quốc phịng v.v ), tất cả các hoạt động (nhận thức khoa học, lao động sản

xuất, hoạt động xã hội, hoạt động văn hoa, thảm mĩ, hoạt động thé dục, thé thao), tắt cả các con đưởng (dạy và học trên lớp, giao dục ngồi giờ lên lớp, sinh hoạt đồn thể, giao duc gia

đình, ảnh hưởng của các phương tiện thơng tin đại chúng v.v )

đều bao hàm mặt thê giới quan của chủng và đều chứa đựng những tiêm năng thế giới quan to lớn của nĩ và đều cĩ chức

năng và nhiệm vụ đĩng gĩp vào việc hình thành thê giới quan

khoa học Mác-Lênin cho học sinh

(1) Trong một bài nhan để “Quan niém nghiền củu các vấn để hình thánh thế giới quan khoa

học Mắc ~ Lênin cho học sinh phổ thơng trong nhà trưởng xã hội chủ nghĩa” đàng trên

tap chí Nghiên cứu giáo dục'sổ 5 1987, chủng tơi đã giới thiệu những ÿ kiến của Hội đồng, chuyên gia các nước XHƠN họp ở Moskva thang 5/1987 về ÿ nghĩa cấp bách, nội dung nghiên cứu vả phương pháp nghiên cứu vẩn để trăn

(2) Tử diễn Bách khoa triết học, M NXB “Bách khoa Xổ viết" 1983 Tr 875

(3) Cần phân biết nơi dung các thuật ngữ: ÿ thức thể giới quan hế tư tưởng Là kết quá Khách quan của những tr thức khoa hoc tự nhiên, xã hơclịch sự vả tết học, thế giới quan là nhân lơi của y thức (xã hội vả cả nhắn), Nội dung của ÿ thức được biển thánh thể giới quan Khi nơ mang tỉnh chất niễm trn, khi con người 9n tưởng vả hồn toản vững chắc về sư dung dan cua những tư tương của mình Khái niêm thế giới quan cĩ nơi dung rộng hơn hệ tư tưởng Hệ tư tưởng chỉ bao gồm một phần cua tê giới quan phần hương vào các hiện tương xã hồi và các quan hệ giai cấp Cĩn thể giới quan thí liên quan va con ngưới

(4) Xem Bao cáo chính trị cua Ban chap hành Trung ương Đăng ta tại Đại hội thử VỊ Đang CSVN

243

RA SUC LAM TOT VIEC GIAO DUC NIEM TIN

CÁCH MẠNG, PHẨM CHẤT ĐẠO ĐỨC VÀ ĐỊNH HƯỚNG

GIÁ TRỊ XHCN CHO THANH NIÊN HỌC SINHỮ)

1 Cần có quan niệm cụ thé vé ‘tinh phù hợp" và "tính hiệu quả" của

giáo dục

Khải niệm "tính phủ hợp' và "tỉnh hiệu quả" của một nền giao

dục bao giờ cũng mang tính xã hội lịch sử rõ rệt 'Phu hợp' với

xu hướng phát triển khách quan và với trình độ phát triên của

xã hội va "co hiệu quả" đối với việc thực hiện những mục tiêu tiến bộ của xã hội Trong xã hội xa chủ nghĩa tính phủ hợp

và tính hiệu quả của nền giảo dục đối với xã hội cung phải đồng thời là tỉnh phù hợp và tính hiệu quả đối với nhu câu, lợi ích và

phát triển của cả nhân

nghĩa, mà tô chức và hoạt động giao duc quân triệt những nguyên

li giao dục của chú nghĩa Mác-Lểnin, thảm nhuận những tư tưởng giáo dục của Bác Hô Chỉ có nhà trưởng mới đô mới thực hiện được tính phủ hợp và tính hiệu quả đôi với quả trình bắt đầu xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta, cũng như đối với quả

trình phát triển năng lực nhiều mặt của mỗi thành viên trong xã hội Nói cách khác, cứu cảnh của tính phủ hợp và tính hiệu quả

của nên giao dục trong xã hội ta là chát lượng của nhân cách xa hội chủ nghĩa, chủ thể của quả trình xây dựng nước tả thành một

nước độc lập, tự do và hạnh phúc, mà nên giáo dục có nhiệm

vụ hình thành một cách phổ biến trong các thê hệ thanh niên

Đâu la van dé can quan tâm trước tiên trong chát lượng đó

nhân cách đó? Đôi với li trí tự nhiên sảng suốt của dân gian cũng như xét theo các quan điểm hiện đại của khoa học giao duc, loi

(7) Xem Tạp chỉ Thông tin KHGD sé 17/1989

244

noi duoi day cua Chu tich Ho Chi Minh luén ludn gitr gia tri của mot tu tudng idn, mot chan li lon: Muốn xây dựng chủ nghĩa

xã hội, chủ nghĩa cộng sản phải xây dựng con người xã hội chủ

nghĩa Muốn có con người xã hội chủ nghĩa, cộng sản chủ nghĩa

thì phải xây dựng tư tưởng xã hội chú nghĩa, cộng sản chú nghĩa” (HO Chi Minh: Bài nói với cân bộ và sinh viên Việt Nam ở Mạc

Tu Khoa ngày 1-2-1959)

Điều đô có nghĩa là, khi bàn đến việc nâng cao tính phù hợp

và tính hiệu quả của nền giao dục trung học ở nước ta, chúng

ta cần quan tâm trước tiên đến việc nảng cao chất lượng tư

tưởng chỉnh trị và đạo đức xã lôi chủ nghĩa trong nhân cách của học sinh, và coi đó là nên tảng và định hướng của sự phát triển của những nhân cách đó

2 Vấn để đầu tiên là cần quan tâm làm tốt việc bồi dưỡng các niềm

tin cách mạng và các phẩm chắt đạo đức, cùng với các định hướng giá trị khác của chủ nghĩa xã hội cho thanh niên học sinh

Tính khách quan của vị trí 'nền tảng" của đạo đức và của chức năng "định hướng' của thê giới quan đối với sự phát triển nhân cách ngày càng được các nhà triết học, tâm li học và giáo

dục học khẳng định Nói đến "đầu tiên” 'nên tảng”, " ịnh hướng"

điều đó không có nghĩa là dành cho việc giao dục tư tưởng chính

trị và đạo đức nhiều thời gian nhất trong kê hoạch đào tạo, càng

không có nghĩa là tập trung vào hoàn thành nhiệm vụ này rôi mới thực hiện các nhiệm vụ giảo, dục khác trong qua trình sư phạm Làm như thê, chỉ đem lại những thiệt hại cho mọi mặt phát triển của nhân cách Theo chúng tôi nghĩ ÿ nghĩa của vân

để là ở chỗ: khi thiết kế và thí công nội dung và phương pháp cắc môn học dạy ở trên lớp cũng như các hoạt động tổ chức ở

ngoài lớp trong nhà trường trung học, trước tiên cân ra sức đạt

cho được các kết quả hình thành nhân cách người học về mặt: niêm tin cách mạng, pham chat dao duc và các định hướng giả trị cơ bản của chủ nghĩa xa hội Nhưng kết quả đó được hình thanh trong các quả trinh nam vững các trị thức khoa học, lĩnh hội các giả trị văn ho, ren luyện trong lao động và hoạt động

245

xã hội sinh hoạt trong tập thê, giao lưu với những người chung quanh Do đo, trí thức cảng được lĩnh hội vũng chắc, giả trị cảng được thể nghiệm sâu sắc, kinh nghiệm ren luyện trong hoạt động

và giao lưu càng phong phủ thì cảng tạo điêu kiện thuận lợi cho việc hình thành niêm tin thẻ giới quan va phẩm chát đạo

đức cách mạng đạt những kết quả tốt

Nhân đây, cần nói thêm rằng, các quả trình giảng dạy, huân

luyện học tập, rèn luyện đó không phải tự nhiên và tất nhiên đem lại những kết quả phát triên nhân cách vê mặt tư tưởng và

đạo đức cho người học Nếu không có ÿ thức đảy đủ để phát huy tắc dụng giao duc của các quả trình giao dưỡng, nêu không

có ÿ thức coi trọng và tô chức đúng đản các quá trình giao dyc

chuyên biệt, thì không thê nào vừa đạt được các mục tiêu đào

tạo về hiểu biết, thánh thạo, thỏng minh, sảng tạo củng với các

năng lực khác, vừa đạt được các mục tiêu đảo tạo về lí tưởng, niềm tin, phẩm chất đạo đức v.v

Đó chính là những điều mà Bắc Hô đã tửng chỉ rõ: 'Trong

giáo dục không những phải cỏ trí thức phô thông mà phải có

đạo đức cach mạng Có tài phải có đức (Bài nói ở lớp đảo tạo hướng dân viên trại hè cấp l, ngày 12-6-1956) Và Bác còn căn dan thêm: 'Dạy cũng như học, phải biết chú trọng cả tài lần đức Đức là đạo đức cách mạng) Đỏ là cải gốc rất là quan trong’ (Bai nói với căn bộ, sinh viên Trường ĐHSP Hà Nội ngày 21-10-1964)

3 Những định hướng giá trị cơ bản của chủ nghĩa xã hội cần bi

dưỡng cho học sinh trung học

Định hướng giả trị là yếu tổ quan trọng nhất thuộc câu trúc

bên trong của nhân cách Nó giúp con người phan biệt được

những cải cơ bản, quan trọng, có ÿ nghĩa đôi với cuộc sống của

ho: danh giá được thật hay giả, thiện hay ác, đẹp hay xâu, chính hay tà, được phép hay ngăn cảm No quy định phương hướng của chủ ý của hoạt động trí tuệ và của nỗ lực y trí của con người; quyết định động cơ của họ trong sinh hoạt, học tập va lao dong No tao cho con người một cơ sơ tâm lí để giải quyết van để y nghĩa cuộc sỏng của họ Toàn bộ các định hướng gia

246

tri da được hình thành bên vững bên trong một con người, tạo nên cải trục của ÿ thức cả nhân ngưới đó Những định hướng

giả trị của nhân cách phải luôn luôn là đối tượng quan trong can

được chủ ÿ trước tiên của các tác động giảo dục ở trong nhà trưởng cũng như ở ngoài xã hội

Sự phat trién cac định hướng giá trị là dâu hiệu trưởng thành

của nhân cách, Song các định hưởng giả trị được hình thành co thé la đúng đắn hoặc sai lệch, nhát quân hoge mau thuan, ving bên hoặc dao động Sự phát triển cac định hướng đúng đắn, nhất

quân và vững bên là dau hiệu trưởng thành của nhân cách và là nhiệm vụ quan trọng hàng đâu của công tác giảo dục thanh thiêu

niên

Nội dung cơ bản của định huong giả trị là: Những niém tin

về chính trị, triết học và đạo đức của con người: những thiết

tha, quyên luyén, muôn thưởng xuyên và sáu sắc của con

người: những nguyến tác chỉ đạo hành vi đạo đức của người đó Những yếu tỏ đó hoà quyện với nhau đề đem lại cho hệ thông định hướng giá trị của nhân cach những sức mạnh của lề sống con người

Trong một số bài viết” chúng tôi đã có dịp trình bày những quan điềm và niềm tin triết học và chính trị-xa hội, những nguyên tắc và phẩm chất đạo đức cách mạng, cũng tức là những định

hướng giả trị cơ bản cần phải đặc biệt quan tâm xây dựng cho

hoc sinh cac cap trong các nhà trưởng phố thông Ngày nay, trong công cuộc đối mới đất nước dé xây dựng thành công chủ nghĩa xa hội, một số những định hướng gia tri đang được nhân mạnh cùng với sự khẳng định lại những định hướng giá trị đã

ở nước ta Đó là: chủ nghĩa xã hội: tư tưởng Mác-LÊnin; Dang lãnh đạo: đản chủ xa hội chủ nghĩa: chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa quốc tế

24T

Những giả trị của chủ nghĩa nhân đạo cộng sản, của chu

nghĩa tập thê chân chính, của thải độ lao động xš hội chủ nghĩa can được khẳng định mạnh mẽ trong ý thức học sinh

Những lí tưởng hoà bình, bac ải, đoàn kết, hợp tác, dân chủ

do công bảng, bình đẳng v.v được hiểu đúng đắn theo quan của chủ nghĩa Mác-Lểnin, cản được khắc sâu trong tâm

thức của các thê hệ trẻ từ tuôi âu thơ Những phẩm chat dao đức: „ kiệm, liêm chính, chí công võ tư phải trở thành cót lõi

của nếp sông xã hội mị

Công tác giáo dục phải ra sức đạt tới chỗ làm cho toàn bộ hoạt động của nhân cách sẽ định hướng vào các giá trị đó, để thực hiện chúng, để “thoả mãn" chúng, để khẳng định và phát triển chúng, mà cũng là để ty khẳng định và tự thực hiện Như vay, rõ ràng không thể dừng lại ở công việc giáo huân bằng ngón tử và cả ở việc tự suy ngham (phân tích, phê phản v.v ý thức và hành động của bản thân) Những điều này đều quan

trọng và cần thiết nhưng chưa đủ Chỉ có cuộc sông-cuộc sống

xã hội cuộc sống gia đình, cuộc sông nhà trường, cuộc sống tập thể, với tất cả các loại hình hoạt động và giao lưu đa dạng, phong phú và hấp dẫn, với tắt cả kinh nghiệm sinh động mà

con người trải nghiệm, với tắt cả các sắc thai xúc cảm khác nhau,

với sự hấp dẫn của những tảm gương đẹp đề và có uy tín, chỉ c6 cuộc sống đô được gắn bô với việc học tập, suy ngẫm, lĩnh hội có hệ thống những tri thưc của khoa học và của giả trị, thì

mới đạt tới sự khẳng định vững chắc những định hướng giả trị

xã hội chủ nghĩa trong nhân cách của thanh niên học sinh chúng

‘Tap chi Théng tin khgd 56 13-1988 4/ Giáo dục đạo đức va đay mòn đao dức ở tưởng, phố thông Tạp chỉ Nghiên cưu giao dục số 8-1988 5/ Mớt sở vấn để vẻ phương pháp giáo duc đao đức và giang day môn đao đức ơ cấp I, Tap chí Nghiễn cưu giáo dục số 6-1988

248

Một số vốn đề về

PHƯƠNG PHÁP GIAO DUC VA GIANG DAY: ĐỊ0 BỨC

cho học sinh phổ thơng! )

1 Phương pháp giáo dục đạo đức là cách thức hoạt động chung và giao lưu giữa giáo viên , tap thé hoc sinh va tung ca nhân học sinh nhằm làm cho mỗi học sinh lĩnh hội được nên văn

hộ đạo đức của lồi người và của dân tộc để trở thành một

nhân cách tồn vẹn vê mặt đao đức cộng sản chủ nghĩa Hiểu

theo nghĩa rộng, phương pháp giảo dục đạo đức bao gồm các

con đường, các phương tiện, các hình thức tổ chức, các biện phap tac dong su pham của người giáo viên đến mặt đạo đức trong nhân cách người học sinh, và hoạt động của người, học sinh, dưới tác động sư phạm đĩ, nhằm lĩnh hội những chuẩn mực

và những gia trị đạo đức của xã hội (mà đối với chủng ta thì đĩ

là đạo đức xã hội chủ nghĩa)

Hệ thống các phương phap giảo dục đạo đức cho học sinh phỏ thơng đã được trình bày trong nhiều tài liệu về giảo dục đạo đức, với các cách phản loại, tuy chưa thật thống nhất, song khơng cĩ những khác biệt lớn Thị dụ, trong một giáo trình giáo dục học dạy trong các trường ĐHSP cĩ giới thiệu bảng hệ thong phân loại các phương pháp giao dục đạo đức với ba nhĩm cơ bản dưới đây:

a) Nhỏm các phương pháp tổ chức hoạt động xã hội và tích

luỹ kinh nghiêm ứng xử xã hội của học sinh, bao gom cac phương

pháp:

- Phương pháp địi hỏi sư phạm

- Phương pháp tạo dư luận xã hội,

- Phương phâp tập thĩi quen

Phương pháp tạo tình huông giao dục

b) Nhóm các phương pháp hình thành ý thức cả nhân của

học sinh, bao gôm các phương pháp:

- Phương pháp đàm thoại

- Phương pháp diễn giảng

- Phương pháp tranh luận

- Phương pháp nêu gương,

€) Nhóm các phương pháp kích thích uoạt động và điều chính

hành vi ứng xử của học sinh, bao gồm các phương pháp:

Phương pháp thi đua

- Phương pháp khen thưởng

Phương pháp trách phạt”

Hệ thống cäc phương pháp đó đã được tong kết tử thực tiễn

giáo dục đạo đức của nhà trường xã hội chủ nghĩa, trên cơ sở đúc kết các biện pháp giáo dục thành tửng loại phương phâp

giao duc

Để luận cứ một cách khoa học hệ thống phương pháp nay đặc biệt là để sử dụng đúng đắn cũng như để làm phong phú thêm các phương phâp đó, cần thiết phải đi sâu phân tích bản chất của phương pháp giáo dục đạo đức cộng sản Để làm việc

phải nhận thức ding dan ban chat của đạo đức cộng sản, mới liên hệ giữa phương pháp giảo dục đạo đức với nội dung đạo đức mà nö chuyên tải và với mục tiêu nhân cách

là mối liên hệ có tính quy luật, Những nhận thức đúng đản về

bản chat dao đức cộng sản và vẽ câu trúc nhân cách toàn ven

về mặt đạo đức giúp chúng ta có được những căn cứ dáng tin cậy đề xây dựng một quan niệm đúng đản về phương phap giao duc đạo đức cho thê hệ trẻ

2 Đạo đức này sinh từ nhủ câu điều hòa và thông nhất các mau thuân giữa những lợi ích chung (của xã hội) là những lợi ích riêng (của ca nhân) nhằm bao đảm trật tự, xã hội và kha nang phát triển cua xã hội và cả nhân Chủ nghĩa xã hội bảo đảm được

sự thông nhát va sự kết hợp hai hoà giữa lợi ¡ch xa hỏi vã lợi

ich tập thê và lợi ¡ch ca nhàn trên mọi lĩnh vực của doi song

250

Do đó, đạo đúc xa hội chủ nghĩa đạo đức của chủ nghĩa tập thể

và của chủ nghĩa nhân đạo, mang tịnh chân thực, tình khoa học, tinh công khai, tính chiên đâu tích cực, khác han với đạo đức phong kiên, tư sản là thứ đạo đức dõi trả lửa bịp vị kỉ, cả nhân,

đo những máu thuẫn không thê điều hoà được giữa các lợi ích nói trên trong xã hội phong kiên và tư sản

Như vậy, quan hệ đạo đức cộng sản là một loại quan hệ xã hội (giữa cac nhóm xã hội và giữa cac ca nhân) trong đó mâu thuẫn giữa lợi ích xã hội và lợi ích cả nhân đã được khắc phục theo hướng lợi ích cả nhân hoà hợp và phục tủng lợi ích xã hội Các mồi quan hệ đạo đức, không tôn tại biệt lập, mà tồn tại xen

ke với tắt cả mọi loại hình hoạt động xã hội thuộc tắt cả các lĩnh vực của đời sông xã hội Do do giao duc đạo đức cho thể

hệ trẻ là làm cho trẻ tham gia thưởng xuyên vào các quan hệ đạo đức (đúng đắn) trong mọi lĩnh vực của hoạt động sông của trẻ: học tập, lao động, giao lưu, vui chơi v.v trong suốt thời gian sinh hoạt của trẻ (ở lớp, ở trưởng, ngoài lớp, ngoài trưởng,

ở gia đình ở đoàn thê, ở ngoài xã hội v.v ) làm cho trẻ ý thức

được ý nghĩa của các mồi quan hệ đó và hăng hải vui thích thực

hành các môi quan hệ đó như là những thói quen do nhu cầu

Nói cách khác, giáo dục đạo đức phải được thực hiện thông qua nhiêu con đường nhiều phương tiện, ở mọi lúc, mọi nơi

3 Cũng như mọi loại hình van hoa, dao đức tồn tại trong các dạng ý thức, hoạt động và giao lưu (quan hệ) ý thức đạo đức bao gồm những rung động, những tỉnh cảm và những đánh giả đạo đức cũng như những khải niệm về chuẩn mực (yêu cầu, quy tắc), những nguyên tắc, những lí tưởng đạo đức Hoạt động đạo đức là mặt đặc trưng của mọi loại hoạt động cửa con người trong xã hội Mọi hành động được thúc day bang cac động cơ

dao duc, demlai những kết quả có ý nghĩa đạo duc, va do do được đánh giá bảng những phạm trù đạo đức, đều là những hành

vi dao đức, Hành vi dao duc, don vi cơ sở của hoạt động đạo đức bao góm hai thành phan: Hanh động đem lại những kết quả

có ý nghĩa đạo đức, vơi tư cach la mat biểu hiện bên ngoài và

thai độ (mục địch, y định, động co) tham nhuan y thuc dao duc,

251

với tư cách là mặt kích thích bên trong Quan hệ đạo đức được hình thành trong hiện thực giao lưu giữa cả nhan hoặc giữa cả nhân với tập thê, những môi giao lưu trong đó điều hoà và thông

nhật được nhưng mâu thuản giữa cả nhân với xa hội và cũng

như giữa cả nhân với câ nhãn

Với quan niệm như trên về bản chat dao duc, phuong phap

giao dục đạo đức phải bảo đảm cho người học chiếm lĩnh được

các dạng tôn tại nêu trên của đạo đức: ý thức, hoạt dộng giao

lưu (quan hệ) Nói cách khắc, ÿ thức của người học, hoạt động của người học, giao lưu của người học phải trở thành những đôi tượng tác động sư phạm của công tác giảo dục đạo đức Phương phap giao dục đạo đức phải bảo đảm sự thống nhật giữa ý thức

và hoạt động giữa hành động và thái độ, động cơ, giữa lí trí và tình cảm, giữa trị thức và gia tri v.v

4 Xet về mặt tính toàn vẹn đạo đức của nhân cách, cùng đòi hỏi những định hướng như vậy vê phương pháp giáo dục đạo đức, vì le, việc hình thành một nhãn cách đạo đức toàn vẹn

yêu cầu chúng ta ph

- Phát triển ý thức đạo đức của con người một cách toàn

diện: những quan niệm của họ vẽ tốt lành, nghĩa vụ, danh dự,

pham gia, lí tưởng, lương tâm, chính nghĩa vxv củng có trong

ý thức nhân cách các nguyên tắc, chuẩn mực quy tắc hành vi xã

hội chủ nghĩa, định hướng dang dan va thông nhất các động cơ

đạo đức có ý nghĩa xa hội mang tinh chất li trí hoặc tình cảm

- Hoàn thiện các quan hệ đạo đức theo chủ nghia tập thé

và chủ nghĩa nhân đạo trong hoạt động thực tiễn của con người, tạo nên sự hài hoà giữa lợi ích xã hội và lợi ích cả nhân, theo hướng ưu tiên các lợi ích xã hội

- Hoà hợp thống nhật cäc quan điểm, niềm tin, động cơ,

tình cảm hành động trong một con người

Khắc phục sự phân đối nhân cách vê mặt đạo đức do sự phát triên khỏng đồng đều của thực tiễn đạo đức trong các lĩnh vực khác nhau của hoạt động sống của cả nhân (sản xuất, lao

động, công tác xa hội, một mặt, thoi gian nhan rôi, sinh hoạt,

gia định mặt khảc), loại trư các tác động tiêu cực cua đạo đức

252

tư sản, của tuyên truyền tư sản, của tần dư quả khứ, hình thành thải độ không khoan nhượng đổi với các phân tử chống đối xã hội trong xã hội chủ nghĩa:

Nói cách khác, các phương phâp giâo dục đạo đức phải đáp ứng day du cau trúc nhân cách đạo đức toàn vẹn, với cắc thành phan sau: Tri thi, quan diém đạo đức thông nhất với nhu cầu hứng thủ đạo đức phù hợp (cả với các nguyên tắc và chuân mực

đạo đức cộng sản); hành vi đạo đức phù hợp với niễm tin đạo

đức, hoạt động dao duc củng hướng với động cơ đạo duc, li tri

và tình cảm hoà hợp với nhau trong hành vị đạo đức; các phẩm chất đạo đức thông nhất với c&c phẩm chất chính trị-tư tưởng v.v

5 Đạo đức là hình thái chuyên biệt điều chỉnh hành vi (và

cả ý thức) của con người trong mọi lĩnh vực của đởi sống xã hội

nhằm thực hiện sự điều hoà và thỏng nhất các lợi ích xã hội và lợi ích cá nhân Việc điều chỉnh đó được thực hiện bằng cách đề

ra các yêu cầu (đôi hỏi) vẽ đạo đức , quy định các bồn phậ các nghĩa vụ về đạo đức dưới dạng các chuẩn múc đạo đức Chuan myc đạo đức” là cơ sở của sự điều chỉnh đạo đức Vì dang sau các yêu cầu bỏn phận, nghĩa vụ, chuẩn mực là những

lợi ích, những nhu cau ‘tran thé’ cua các nhóm xã hội (nhu cầu

vat chat va tinh thản trong các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội,

văn hoà,v.v } nên các chuẩn mực nói trên cô thể và trở thành

những giả trí ` của nhỏm xã hội và của từng cả nhân Tĩnh chất chuẩn mực -giả trị là đặc trưng nỏi bật của hình thải phan anh hiện thực của đạo đức

Dạy đạo đức là dạy những chuẩn mực, là làm cho người học

nhận thức đúng dẫn ý nghĩa xã hội và nội dung đạo đức của các

chuẩn mực đó, làm cho họ chấp nhận những chuẩn mực đó như

là những giả trị xa hội chân thực và tiến bộ, biến hệ thống chuẩn

mục đó thành hệ thông định hướng giã trị về mặt đạo đức của

nhân cach ban than, la lam cho người học thâm nhuan và quân triệt những chuẩn mực do trong mọi hành vi của mình, trong

cách đối xử hàng ngày, trong toàn bộ lối sống của minh

753

Như vậy, chuân mục đạo đức khơng chi thuan tuy la mot phạm trủ nhận thức mà cịn là phạm tru thải độ, quan hệ đĩi xứ giữa người và người, thê hiện bảng những xúc cảm, nhu câu, hành động, thĩi quen v.v Dạy chuân mực đạo đức, do đĩ khơng chỉ là dạy những khải niệm, những phạm trù, những phan đốn dưới dạng các quy tắc, nguyên tắc, mã cỏn phải làm cho những diều hay lề phai được nhận thức đĩ trở thành niém tin, gan bo chặt chè với những kinh nghiệm xúc cảm mang tính tích cực và khang định của ca nhân, hồ nhập với li tương và hệ thống định hưởng giả trị của cả nhân đã được hình thành, cũng như phải làm cho cac qua trinh suy tu (Reflexion), xúc cảm và hành động của cả nhân đều được định hưởng theo các giả trị, chuản mực

do, để dan dan tro thanh nếp nghĩ, tình cảm va thĩi quen của

nhân cách

6 Việc dạy cho học sinh nảm các chuẩn mực đạo đức của

xã hội là nội dung cơ bản của cơng tắc giảo dục đạo dức, cơng việc nay đỏi hỏi cĩ sự giảng giải thuyết phục, giác ngộ người học để hình thành ý thức đạo đức của họ (đỏ là chức năng chủ yêu của nhơm phương pháp thứ nhất) Đơng thời phải cĩ sự tổ chức tập đượt, rèn luyện những hành vi của người học trong các loại hình hoạt động và giao lưu đa dạng dé giúp cho họ tích luy những kinh ng cảm tỉnh và xúc cảm tích cực trong cuộc

sống đạo đức của họ và để luyện tập cho họ cơ được những

thỏi quen cư xử theo đúng chuẩn mực đạo đức (đĩ là chức năng chủ yếu của nhĩm phương pháp thứ hai), và để hỗ trợ cho các việc trên (củng cỏ các thĩi quen tốt, xộ bỏ các thỏi xâu, cúng

cố các kinh nghiệm cư xử, ý thức sâu sắc thêm các chuẩn mực)

cịn cần thiệt phải sử dụng các phương pháp động viên khuyến

khích, biểu đương, khen thưởng cäc hành vì cõ dạo dức cũng như các phương pháp ngăn chặn, chế trách, trừng phạt các hành

vi sal trai dao duc, (do la chic nang chu yêu của nhỏm phương pháp thứ ba)

7 Cơng việc trình bày, giới thiệu giảng giai thuyết phục

giác ngộ ngươi học vê các chuân mực đạo duc (co thé gol la

việc giảng dạy đạo đức, hoặc việc khai sãng vê đạo đức la hệt

254

sức cản thiệt, không thê thiêu được (cũng nhu viéc tich luy kinh nghiệm, bôi dưỡng tinh cam y chi, va ren luyện thói quen đạo

đức) dé co dược sự phát triển thoi quen đạo đức) để cỏ được

sự phát triển đúng đắn và mạnh mè về mặt đạo đức của nhân

cách Sự hình thành một nhân cách toàn vẹn vê mat dao dic doi hỏi phải nắm vững một hệ thông các chuẩn mực đạo đức với trình độ khải quát ngày càng cao: tử những hình ảnh của các hành vì đạo đức mâu mực đến những quy tắc, những yêu cầu chỉ đạo một loạt hành vi trong những tình huống gan nhau hoặc khác nhau, những khải niệm vẻ phảm chất đạo đức, cần thiết cho mọi lĩnh vực hoạt động và sinh hoạt đên những phạm trù

và những nguyên tắc đạo đức cùng với những lý tưởng đạo đức chí phối toàn bộ hệ thống định hướng giả trị của nhân cách về mặt đạo đức

Hệ thống cắc tỉ thức về cắc chuẩn mực đô được học sinh

tiếp thu thông qua việc học tập tật cả các môn học, thông qua

dung c&c môn học (cäc nhân vật văn học, các anh hủng lịch

sử, các danh nhân khoa học, các điền hình lao động v.v ) cũng như thông quả phương pháp tô chúc hoạt động và giao lưu trong quả trình dạy và học, thông qua lao động sản xuất, lao động công ích và công tác xa hội ngoài lớp và ngoài trưởng của học sinh cũng như thông qua sinh hoạt Đoàn Đội và tập thể trường lớp, thong qua tác động của các phương tiện thông tin dai chung cũng như thông qua giao lưu, hoạt động và vui chơi của trẻ trong gia đình và ngoài xã hội v.v

8 Những công trình điều tra cho thây rằng đến nay, với các

con đường và cäc phương tiện đỏ, do trình độ tổ chức và phối hợp các quả trình giảo dục bộ phận, do năng lực giảng dạy và

phôi hợp giáo dục, còn hạn chê, tĩnh độ học ván đạo đức của

thanh thiểu niên học sinh đạt được còn thắp rất xa so với yêu

cầu, những hiêu biết của cäc em vẻ các quy tác, các phẩm chat,

các chuẩn mực đạo đức còn có nhiêu thiết sót, sai lệch, không, chính xác, mơ hó, lân lộn, tản mạn, thiêu hệ thông Điêu này

gây trở ngại to lớn cho việc tiếp tục xây dựng kĩ nàng và hình

thành niêm tin đạo đức cho học sinh

255

Tất cả các nước xã hội chủ nghĩa đêu đã tìm cach khac phuc thiểu sót này bằng cách tổ chức những giở nói chuyện đạo đức (kể chuyện đảm thoại) cho học sinh ở tắt cả các lớp, ngay tử các lớp 1, theo một chương trình kế hoạch có tính chat gợi ý, vạch

ra thống nhất trong các nước và được tiền hành trong cac gio ngoại khoả, hoặc tô chức dạy mot giao trinh dao duc phô thông

tương đối có hệ thống cho học sinh các lớp trung học (cùng với

giảo trình cơ sở chủ nghĩa Mác-Lênin và cơ sở nhà nước và pháp luật.)

Ở nước ta, tiếp tục truyện thống giảng dạy món luân lí ở các lớp trong các trường phỏ thông, rút kinh nghiệm về việc cải

tiến công tac giao duc ở các nước anh em, căn cứ vào hoàn cảnh

học tập và sinh hoạt của học sinh hiện nay, việc giáng dạy các quy tắc hành vi đạo đức cộng sản, các khải niệm vẻ phạm trủ đạo đức học Mắc -Lênin được đưa vào kê hoạch dạy học ở trên lớp thành một môn học riêng, bất đầu dạy từ lớp 1 đến lớp cuối bậc trung học phô thông

9 Các bài dạy đạo đức (cäc giờ học đạo đức có nhiệm vụ cung cấp những trì thức về các chuẩn mực đạo đức, thông qua việc giới thiệu cäc hành vi đạo đức tiêu biểu với các động cơ hành động và các phương thức hành động (ở các lớp cắp I) thông qua việc giải thích các khải niệm về phẩm chất đạo đức của nhân cách với những yêu cầu cư xử cụ thể trong các loại tình huống điển hình (ở các lớp đầu cấp), thông qua việc trình bày các chuẩn mực luật phâp thưởng thức, cäc quyền lợi và nghĩa vụ của đời sống xã hội, nhằm giúp học sinh hiểu sâu thêm các chuan mực đạo đức (ở các lớp cuối cấp ll), cũng như thong qua việc học tập những cơ sở đạo đức học Mác-LÊnin trong hệ thống những vấn de cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin và đường lối cách mạng Xã hội chủ nghĩa của Đảng Cộng sản Việt Nam

Các bài dạy học đạo đức đó, mặc dù có nhiệm vụ chú yêu

là trình bày các trị thức vẽ các chuẩn mực và các phẩm chất đạo đức, phải được xây dựng trên cơ sở những kinh nghiệm đạo đức

mà người học đã thê nghiệm được trong cuộc sông ở nhà ở trưởng, ở xã hội, trên cơ sở những hinh tượng về các hành vì

256

dao duc cao dep ma người học đã tự giác được trong chuyện

kế đạo đức cũng như trong các tác phảm văn học Trong các giờ học đạo đức, phải cỏ các chuyện kẻ giàu hiện tượng xúc cảm,

vê các gương đạo đức, phải có sự giải thích, chứng minh một

cách thuyết phục về tỉnh đúng đãn và cao đẹp của các chuân

mực đạo đức, phải c sự liên kết và tổng hợp các trì thức của

các môn học khác liên quan đến các quan hệ đạo đức, phải có

những suy tư hướng vào bản thân một cách sâu sắc và chân thành

những hành vi đạo đức bản thân, phải có sự tập dượt bước đầu về những phương thức cư xử đạo đức, phải có sự phản ứng, phê phân và hoàn thiện hiện thực đạo đức của môi trường xung quanh người học

10 Tuy nhiên, trong việc giao dục dạo đức, đặc biệt là đối với trẻ nhỏ, điều quan trọng nhất là hình thành, phát triển củng

cố những thói quen hành vi đạo đức trong các quan hệ đạo đức

ma trẻ phải tham gia, dủ ý thức được hay không ÿ thức được những quan hệ đó Chế độ, quy định, kỉ luật nền nếp trong học

tập, trong công việc, trong vui chơi giải trí do tap the xdy dựng

thông qua, kiêm tra, kiểm soát và điều chỉnh một cách chặt chẽ

và thường xuyên, là các phương tiện hết sức hiệu lực, đẻ rèn luyện thôi quen Thêm vào đỏ, những tỉnh huồng làm nảy sinh

sự xung đột giữa các động cơ đạo đức và động cơ phi đạo đức, cũng đôi hỏi sự thử thách về sự lựa chọn và sự bèn vững của những định hướng giả trị của nhân cách, do đó là những dịp để

tôi luyện và củng cô các thói quen hành vi đạo đức

Các quan hệ đạo đức thưởng được chia thành các nhóm cơ bản

Các quan hệ cả nhân đối với xa hội (tố quốc, quê hương, dan tộc, giai cấp, nhân dân lao động các nước v.V.)

- Các quan hệ của ca nhân đối với lao động (lao động học

tập, công tắc, sản pham lao động, tài sản xã hội v v )

- Các quan hệ của cả nhân đói với người khảc (cha mẹ ông

bà, anh chi, thay co giao, bạn bẻ, đồng chí, đồng đội)

- Các quan hệ của cả nhân đổi với bản thân (nhân cách bản than, hanh vi ban than v.v.)

Các quan hệ do doi hoi những thải độ những hanh vi cu xử tương ứng và do đó đa hình thành những thói quen, những phâm

chất đạo đức tương ứng

Nhưng thói quen đạo đức cộng sản, những pham chat dao

đức cộng sản chỉ có thể xây dựng được nêu các quan hé ni trên được giải quyết theo những nguyên tắc đạo đức cộng sản:

- Tính tư tưởng cộng sản

- Chủ nghĩa tập thể XHCN

- Chủ nghĩa nhân đạo cộng sản

-Thâi độ XHCN đối với lao động và tai san xã hội

- Chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa quốc tế vô sản

Đồ cũng chính là nội dung cơ bản của những phẩm chất đạo

đức mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nêu lên để thanh thiếu niên ta

noi theo và rèn luyện

258

mau cụ thể cua hành vi đến các nguyên tác chung cua hoạt động), theo tịnh phổ quát của hành đồng (cho moi người hộc mĩt sổ người), theo phương thức ghỉ lai(chinh quy hộc phi chinh quy thanh văn hộc truyền miệng) và theo hưởng hành đồng tịch cực (mênh lành) hộc thu đơng (ngân cấm) Điều kiên tất yếu để các chuẩn mực đỏ vẫn dược xây dựng phù hợp với các li tưởng và các giả trị đã được xã hội cơng nhãn Trong việc giáo dục con người, cản phải biến các hê thống chuẩn mực

xã hỏi cơng nhãn Trong viễc giáo duc con người, cắn phải biến các chuẩn mực xã hỏi, tử những đơi hỏi bên ngồi, thành những nhu cầu bên trong, thành thỏi quen của người được giáo duc

(Trích dich "Tử điển Bách khoa triết hoc” (4) Giá trị, hiểu theo nghĩa khách thể là những hiên tương nhất định của hiên thực cĩ ý nghĩa đổi với con người đổi với xã hơi và đối với nền văn hố Tất cả các đối tượng

của hoạt đồng con người, các quan hệ xã hõi vả các hiện tượng tư nhiên đều cĩ thể trở thành những đổi tượng của quan hê giá tị nghĩa lä đều được đánh giá thất hay

giả, thiền hay ác đẹp hay xấu, chỉnh hay ta, được phép hoặc ngăn cẩm v.v Phương

thức vả tiêu chuẩn để tiền hành việc đánh giá các hin tượng tương ứng được củng

cổ trong xã hội, trong văn hố, trong ý thức cá nhân con người là những giá trị chủ

quan, đồng vai trở định hương hành đơng con người, Như vậy, giá trị khách thể va giá trị chủ quan lã hai cue cua quan hé gia tri cua con người đổi với thể giới Giá trị

bao giở cũng mang bản chất xã hỏi thực tiễn vả lịch sử Cần phân biết giá trị khách

thể, giá trị chủ quan và định hướng giá trị

Binh hướng giả trị là yếu tổ quan trong nhất của cấu trúc bên trong nhân cách, giúp

con người phân biệt được cái cĩ ý nghĩa, cái cơ bản đối với người đỏ vả những cái khơng cỏ ÿ nghĩa khơng quan trọng đối với họ Tồn thể các định hướng giả trị đã được hinh thành bền vững trong một con người tạo thảnh cải trục của ý thức cả nhãn của hơ Đỏ lả nhân tổ quan trong nhất quyết định đơng cơ của con người Nội dung

cơ bản của định hướng giả trịlà những niềm in về chinh trị, tiết hoc(thổ giới quan)

và đạo đức của con người, những thiết tha, quyến luyến thẻm muốn thưởng xuyên

và sâu sắc của con người, những nguyên tắc chỉ đạo hành vi dao đức Định hình

giá trị, tác động cả ở cấp đơ ÿ thức cả ở cấp đồ tiếm thức, quy định phương hướng của chủ ý của hoat đồng trí tuê, và của nỗ lực ÿ chỉ , Hê thống định hướng giá trị của một cả nhân đĩng vai trị như một thứ lãng kinh để nhân thức thế giới bên ngồi cũng như thể giới bên trong, tạo thảnh cơ sở tâm fi của cá nhân để giải quyết văn

để về ÿ nghĩa của cuơc sống Sư phát triển các định hướng giá trị là dấu hiều trường thành của nhân cách, là chỉ tiêu về trinh độ tỉnh xã hơi cua nhan cach Tinh mau thuẫn vả tỉnh khơng vững bền của các định hướng giá trị tao nên tinh khỏng nhất quản trong hảnh vi Trình đỗ kẽm phát triển và chưa định hình của các định hướng

gia tr lam cho kích thích bên ngồi cĩ địa vị thống trị đối với cẩu trúc bên trong nhân cách Do đồ, những định hướng gia tn cua nhãn cach luơn luốn la đổi tương của tắc

đơng giáo duc (trích dịch: Tử điền bách khoa vé triết hoc)

(5) Xem thêm bài Hồ Chu tich vả mục dich giao duc tap chi Thơng tin khoa học giáo

duc số 8/1986 Bác Hồ và cách day tre Tap chí Nghiên cứu giáo dục s6 5/1985

259

Một số vốn dé

về phương phdp gido duc dao đức

vò giảng dạy môn đạo đức ở cếp 1

1 Đạo đức cách mạng, đạo đức của con người mới xã hội

chủ nghĩa, không những là thành phản quan trọng và căn bản của giáo dục phô thông mà cỏn là mực đích của toàn bộ công tac giao dục thế hệ trẻ Trong giao dục không những có kiến thức phô thông mà phải có đạo đức cách mạng Cho nên, công tac giáo dục trước tiên phải chăm lo bôi dưỡng đạo đức cho người học, coi đó là cái căn bản, cái gốc cho sự phát triển nhân cách Chính vì vậy, khi nói đến mục đích của việc học trong chế

độ mới, Bắc Hồ đa nói :'Bây giở phải học: để yêu Tỏ quốc yêu

nhân dân, yêu lao động, yêu khoa học, yêu đạo đức!

Học để có đạo đức, để yêu đạo đức, mà yêu đạo đức thì

phải thực hành đạo đức Đó là một tư tưởng lớn của thời đại,

một định hướng đúng đắn và quan trọng của nên giáo dục hiện

tại và tương lai Ngày nay, với những thành tựu vĩ đại của cách mạng khoa học và kĩ thuật, con người nắm trong tay những lực lượng khoa học và kĩ thuật hết sức hùng hậu, có giả trị và sức sáng tạo cực kì lớn lào mà cũng cö sức tàn ph và huỷ diệt thật

là kinh khủng Bước tiến phi thường đó của xã hội loài người

đồi hỏi mỗi con người, môi nhóm người, mỗi dân tộc nhất thiết

phải có lương tâm và trách nhiệm hết sức cao, phải cô tâm hỏn

va dao dức trong sáng của lòng nhán äi Tình hình phát triển không đều, không cân đổi của khoa học và đạo đức đã gây nên

những lo âu của nhiều nhà văn hoá trên thê giới: Ta hãy thú

nhận với nhau: về phương diện đạo đức, xã hội chúng ta đang còn mô mẫm tiễn lên Cac van đề ưu tiên của chúng ta hình như không được định hướng đúng Chúng ta quan tâm đến các vân

(*) Xem Tap chi NCGD sé 6/1989

(1) Hồ Chì Minh: Toàn táp - T Vil, tr 82-83

260

để vũ trụ nhiễu hơn việc tìm kiêm đạo đức, hay việc tìm kiếm một nên đạo dức Con người đã đi trên mặt trăng nhưng khơng bước lại gản đơng loại Con người thăm dị đây biển và giới hạn của vũ trụ trong khi người làng giêng, liền cửa đỏi với mình van

là một kẻ xa lạ Chúng ta sơng dén tudi gia nhưng, tuổi già lại trở thành một gảnh nặng và một điều nguyễn rủa

Thực ra, màm mơng của nên đạo đức mới đã xuất hiện do

là nên đạo đức cộng sản chủ nghĩa, kế thừa và phát huy các chuẩn mực nhận đạo của lồi người, đồng thời khẳng định và đề cao những phẩm chất mới của lớp người đang đầu tranh xô bỏ

âp bức và bĩc lột, giải phĩng con người và lao động, đem lại

tự do và hạnh phúc cho mọi người Cơng cuộc cải tơ và đổi mới

xã hội hiện nay cũng nhằm tiếp tục nhân đạo hộ các quan hệ của con người, dân chủ hộ mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, làm cho những nguyên tắc của nên đạo đức cộng sản chủ nghĩa

được khẳng định trong các chính sách và chủ trương, trong các

hoạt động và quan hệ xã hội, trong phạm vi một nước cũng như trên tồn thể giới Đơng thời, chính sự nghiệp cải tổ và đối mới cúng địi hỏi xuất hiện những con người cĩ phẩm chất đạo đức

cach mang day du de đưa sự nghiệp đĩ tiến lên đúng hướng và

thu được nhiều thành quả

tiếc V.I Lênin: "Nếu giai cấp vơ sản phương Tây coi Lenin là một

thủ lĩnh, một fanh tụ, một người thay, thi các dân tộc phương Đơng lại coi Lênin là một con người vĩ đại hơn nữa ( )

Khơng phải chí thiên tài của Người mà chính là tính coi khinh

sự xa hoa, tình thần yêu lao động, đời tu trong sang, nép song

giản dị, tơm lại là đạo đức vĩ đại và cao đẹp của người thầy,

da ảnh hướng lớn lao tới các dân tộc chau A và đã khiến cho

trai tim của họ hướng về Người, khơng ọ g vẻ Người, khơng gì ngăn gì ngân cản nồi” 6

(2) Elic Wiesel Dién van đọc tại phiên họp khat mạc Hội nghị những người duc giat Nobel

ở điện Elysee - Paris, tu 18-21/1/1989

261

45 nam sau, lịch sử lại chứng kiên những giả trị cân bản do của loài người, được nhân dân thê giới nhắc lại đê ca ngợi công

đức của một con người mà 'đức độ lượng, tính giản dị, tình yêu

nhân loại, sự tận tuy hi sinh và lòng dùng cảm của Người sẽ có

vu mai mai cac thé hé mai sau”

Trong hoàn cảnh nước ta hiện nay, khi chúng ta xây dựng

trật tự mới về kinh tế hàng hoã, chúng ta khuyên khích các cơ

sở sản xuất kinh doanh tạo ra nhiêu lợi nhuận, khuyên khich mọi

người ra sức làm giàu cho bản thân, cho gia đình và dat nước,

thì đi đôi với việc cấp bách phải xây dựng và ban hành một thê chế quản lí mới củng với những quy định tương ứng về pháp luật, chúng ta phải kiên trì phương hưởng xã hội chủ nghĩa, để cao tinh thản phục vụ nhân dân lao động, truyền thống cách

mạng, tinh thần yêu nước, tự tôn dân tộc, đề cao đạo đức nghề

nghiệp, thải độ tôn trọng, quan tâm, giúp đỡ lẫn nhau Tóm lại,

phải làm tốt hơn nữa công tác gião dục chính trị và đạo đức cho

mọi công dân

Một nên giáo dục tiên bộ, nhân đạo, dân chủ, hướng về

tương lai nhật thiệt phải coi trọng và ngày cảng làm tốt hơn việc

bồi đưỡng đạo đức mới cho các thê hệ đang lớn lên

2 Công tác giáo dục ở mẫu giảo và ở cấp l có nhiệm vụ

xây dựng cho thiêu niên và nhi đỏng những cơ sở của nhân cách đạo đức xa hội chủ nghĩa Do tính chát phô cập bắt buộc, cấp l càng có vị trí quan trọng và quyết dịnh trong việc giáo dục đạo đức cho học sinh

Cơ sở dạo đức cần thiết vun dap cho học sinh ở lửa tuôi nay

là các thói quen hành vi dao duc, theo đúng những chuẩn mực

đạo đức nhân đạo của loài người, thê hiện ở những mỗi quan

của các em với những người thân yêu trong gia đình, với bạn

bè ở trong lớp, trong chỉ đội, với cd giao, thây giảo ở trong

trưởng, với ngưởi lớn, nhất là người già cả trong xã hội, v vi

(kinh trọng, biết ơn, yêu thương, đoan kết, cham soc, giúp đỡ

lễ độ, thật thả, v.v), thế hiện ở những môi quan hệ của các em

với các bon phận của mình ở trường, ở lớp, ở gia đình, ở chỉ đội ở nơi công cộng, v.v (trách nhiệm chăm chỉ, kỉ luật, trật

tự, thật thà, dung cam, v.v )

Những thỏi quen ban đâu này, đức tính sơ đẳng nay, thực

hiện theo cäc chuẩn mực đạo đức nhân đạo của loài người là các yêu tố tạo thành cải nên tảng để hình người là các yêu tô tạo

thành và phat triển nhân cách đạo đức xa hội chủ nghĩa Tinh

thân yêu nước và tỉnh thản quốc tế xa hội chủ nghĩa, tỉnh thản nhân đạo cộng sản, tỉnh thản kỉ luật tự giác v.v chỉ có thể hình

thành và phát triên mạnh mè và vững ‹ chắc trên nền tang so bộ

đỏ, mà toàn bộ công tác giáo dục ở cáp I có nhiệm vụ xây đắp nên Do đó, chúng ta có thê hiểu được vì sao trong một la thu

gui các châu nhỉ đồng và thiểu niên, Bãc Hỗ đã "khuyên các chau 1/ Phải siêng học 2/ Phải giữ sạch sẽ, 3/ Phải giữ kỉ luật 4/

Phải làm theo đời sống mới, 5/ Phải thương yêu giúp đỡ cha

me, anh em“

Điêu can chú ý là các thỏi quen hành vi đạo đức này không đơn thuần là những hành động ứng xử chỉ do được lặp đi lặp

lai bang tập luyện trong nhiêu tình huồng quen thuộc mà có Đó

là những hành động ứng xử chịu sự kích thích của những động

cơ đạo đức đúng đản Đỏ là những thải độ đạo đức biêu hiện bằng những hành động lựa chọn có ý thức Nói cách khác, những thói quen đạo đức, tình cảm đạo đức, kiến thức đạo đức đã tạo

nên sự ứng xử dung dan vé mat dao duc cua tré, tao nén pham chất đạo đức của trẻ Do đó, giao dục đạo đức cho trẻ là cung cấp biểu tượng và khải niệm đạo đức, béi dưỡng xúc cảm và tinh cảm đạo đức, rèn luyện kĩ năng vả thói quen đạo đức ở cấp l, trong quả trình xây dựng cải 'hợp kim' vệ kiến thức, tinh cảm và thói quen đạo đức, tạo nên tính tình và phẩm chất đạo đức của trẻ, việc tỏ chức các hành động đạo đức, rên luyện các thỏi quen đạo đức chiếm vi tri chu yêu và nhiều lúc cân được tiễn hành trước một bước Chí co thông qua các hành động dao

(6) Hồ Chí Minh Sđd tIV, Tr 176

263

đức mới giúp trẻ tích luỹ được kinh nghiệm dao duc: o cap | thi

chủ yếu là kinh nghiệm đạo đức tích cực Chí trên cơ sơ kinh

nghiệm đạo đức mới có thể khải quát và xây dựng được tình

cảm đạo đức và kiên thức đạo đức

Vi lẽ đó, nhiệm vụ hàng đầu, chủ yêu và thường xuyên của

công tác giao dục đạo đức cho trẻ là tÓ chức cuộc sóng của trẻ theo dung các chuẩn mực đạo đực Cuộc sông đô bao gồm các loại hoạt động (học tập, công tắc, lao động, vui chơi.v.v) và các

mối quan hệ (giữa trẻ với nhau, giữa người lớn với trẻ) diễn ra

ở lớp, ở trường, ở nhà, ở địa bàn cư trú, v.v Cuộc sông đó có thể diễn ra tự phát, trong đó chuẩn mực đạo đức và phi đạo đức chỉ phối xen kẽ nhau Những người có trách nhiệm giáo dục trẻ cần phải quan tâm tổ chức cuộc sống của trẻ, tổ chức các mồi quan hệ của trẻ, trong khi thực hiện các hoạt dong do, theo đúng chuẩn mực đạo đức Trong công tác giáo dục đạo đức ở cấp l, việc tỏ chức các môi quan hệ nhân đạo của trẻ trong gia

đình, trong tập thể (nhóm nhỏ) và các mồi quan hệ trách nhiệm

của trẻ đối với công việc được giao chiêm vị trí đặc biệt quan trọng

Như vậy, mọi hoạt động của trẻ diễn ra trong giở học cung như ngoài giở học thông qua các môn học (tiếng Việt, lao động

âm nhạc, mĩ thuật, thể dục, toàn, đạo đức), thông qua các hình

thức sinh hoạt (lớp chỉ đội), hoạt động ngoại khoả theo chủ điểm, tham quan, hoạt động văn nghệ, thể thao, đắc biệt là các

trò chơi v.v đều có tắc dụng nhất định đối với sự phát triển

đạo đức của trẻ, nhiều hay ít, mạnh hay yếu, tích cực hay tiêu cuc, v.v Tac dung giao duc đạo đức của các hoạt động của trẻ

là ở đôi tượng của hoạt động (tức la học van, văn hoa, trong đó

có nội dung đạo đức mà trẻ phải chiêm lĩnh), ở phương thức hoạt động (tức là các quy tắc, nên nếp, kỉ luật, phương pháp tiên hành hoạt động mà trẻ phải tuản thu), đặc biệt ở động cơ

hoạt động (tức là mục địch, nhu câu thục day trẻ hoạt động kết

quả), cũng như ở các mối quan hệ (tồn trong, công tác tương

trợ) trong khi trẻ hoạt động Nói cach khác mục dịch va dong

cơ, nhiệm vụ và nội dun

phương pháp va hình thục tố chức,

264

cing với các môi quan hệ chứa đựng trong mọi hoạt động mà trẻ tham gia (học tập, lao động, thẻ thao văn nghệ, trò chơi v.v ) đêu có những khá năng to lớn trong việc giáo dục đạo đức cho trẻ mà người giảo viên, người phụ trách Đội, các bậc cha

me can có ÿ thức đây đủ đề định hưởng, lựa chọn, tỏ chức và

hưởng dẫn các hoạt động đó

3 Điễu quan trọng trước tiên trong việc tô chức cuộc sông

của trẻ là xác định đúng dan cy the và vừa sức hệ thóng chuẩn mực đạo đức mà học sinh nhất thiết phải tuân theo trong các hoạt động và c&c mỗi quan hệ hàng ngày Hệ thông chuẩn mực đạo đức đó thưởng được nêu ra dưới dạng các quy định đối với học sinh cấp I, các quy tắc đi với đội viên nhi đỏng, các điều luật đối với đội viên thiếu niên Những điều đó vừa là các yêu cầu đạo đức vửa là cäc quy phạm pháp lí, quy định thái độ ứng

xử của học sinh trong hoạt động hàng ngày: thể dục buổi sảng,

vệ sinh thân thể, chuản bị đi học, trên đường đến trường, đi trên tầu xe chảo cờ, nghe giảng học bài, làm bài, lao động, trực nhật, vui chơi, giai trí, đọc sảch, xem hat, xem kịch vx ; quy định thải độ ứng xử của học sinh trong các quan hệ với những người được tiếp xúc hàng ngày: ông, bà, cha, mẹ, anh chị em, cô giáo, thày giảo, can bộ công nhân viên ở trưởng, anh chị phụ trách , bạn bè, đồng đội, người già cả người nước ngoài, v.v; quy định các đức tỉnh để đội viên nhi đông, thiếu niên phân đấu rèn luyện như: chăm chỉ, cân củ, kiên trì, kinh già, yêu trẻ, thật thà, dũng cảm, đoàn kết, thân ái, lạc quan, yêu đời, yêu Tô quốc xã hội chú nghĩa, trung thành với Đảng cộng sản v.v

Những điều quy định, quy tắc, luật lệ là nội dung chủ

của công tác giáo dục đạo đức cho học sinh cap |, cho đội viên nhi đồng, thiêu niên Dé bảo đảm cho những điêu quy định trên

được thực hiện tu giac và lâu bên cần tổ chức việc thảo luận

rộng rãi va dong gop ÿ kiến của giáo giới và của xã hội khi ban hãnh những điêu quy định, cản phó biên rộng rãi chơ tắt cả các bậc cha mẹ và các thành viên trong gia đỉnh, nhật là cần được giải thích tổ chức thực hiện, kiểm tra, đôn đóc, nhắc nhớ thương xuyên đối vơi tắt ca học sinh va đội viên được chap hành nghiêm