112

Phỏng vấn ông Lê Văn Lịch File # 112 112 Sinh năm 1929 tại Tuân Chính, Vĩnh Tường, Vĩnh Phúc Nguyên Tự vệ chiến đấu xã, xã Đội Trưởng, Tổ trưởng tổ Đảng xã Tuân Chính, Cán bộ Tuyên huấn huyện Mường La[.]

File #: 112

112

Sinh năm 1929 tại Tuân Chính, Vĩnh Tường, Vĩnh Phúc.

Nguyên: Tự vệ chiến đấu xã, xã Đội Trưởng, Tổ trưởng tổ Đảng xã Tuân Chính, Cán bộ Tuyên huấn huyện Mường La, Cán bộ Văn Phòng huyện Mường La, Phó phòng Tuyên huấn BTC Khu uỷ Tây Bắc, Phó BTC Tỉnh uỷ Sơn La, Bí Thư Thị uỷ Sơn La, Trưởng BTC tỉnh uỷ Sơn La.

Ngày phỏng vấn: 19 tháng 9 năm 2009 tại huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc

Người phỏng vấn: Hoàng Bích Thuỷ

[Tôi biết ông 112 rất tình cờ khi đến liên hệ công việc tại huyện uỷ huyện Vĩnh Tường Anh cán

bộ văn phòng cho tôi xem danh sách một số cán bộ lão thành cách mạng đang đợc hởng chế độtại huyện và chú thích với tôi ông 112 trớc đây công tác tại tỉnh uỷ Sơn La và nghỉ hu ông mớichuyển về xã nhà sinh sống chứ không phải là cán bộ công tác ở huyện Anh định gạch tên ông

ra khỏi danh sách đó nhng tôi đề nghị anh cứ cho tôi xin lại địa chỉ và quyết định tìm đến nhà đểhỏi chuyện ông Hỏi thăm mất hơn tiếng đồng hồ tôi mới tìm ra được nhà ông, một ngôi nhà nhỏ

ba gian nằm ẩn mình trong một ngõ nhỏ của thôn Trung xã Tuân Chính Cảm nhận khi mới gặpông 112 lần đầu rất thú vị, mái tóc ông thì bạc trắng, da đỏ au, đôi mắt thì vẫn còn sáng và linhhoạt trông còn rất khoẻ mạnh so với độ tuổi 80 của ông Sau khi nghe tôi giới thiệu về mục đíchcủa cuộc viếng thăm, ông cẩn thận hỏi đi hỏi lại để xem mục đích tôi muốn phỏng vấn để làm gì

và cho cơ quan, tổ chức nào Tôi xin hỏi chuyện ông ngay nhưng ông bảo để đến chiều quay lạiđược không để ông còn có thời gian hồi tưởng lại chuyện cũ đã, chứ lâu rồi có nhiều việc ôngquên mất phải cho ông thời gian chuẩn bị Đến chiều khi tôi quay lại để bắt đầu phỏng vấn ôngchậm rãi kể lại từng kỉ niệm theo mỗi câu hỏi của tôi Hỏi chuyện cụ thể tôi mới biết ông 112vốn quê tại xã Tuân Chính, huyện Vĩnh Tường, lớn lên được giác ngộ và tham gia cách mạng tại

xã nhà Ông có thời gian tham gia công tác ở xã trong kháng chiến chống Pháp, làm tới bí thư xã,sau đó ông được cử đi học lớp cán bộ ở Thái Nguyên trong vòng 6 tháng rồi được điều động điSơn La công tác Buổi phỏng vấn kéo dài sang sáng hôm sau vì sau khi biết ông có thời gian lêncông tác ở Sơn La từ năm 1950 tức là vẫn còn trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp nên tôiquyết định quay lại hỏi tiếp về thời gian ông công tác tại Sơn La Hiện nay ông 112 đang sốngcùng người vợ thứ hai và hai đứa con vẫn còn đang đi học Cuộc sống của một ông tỉnh uỷ viêntỉnh uỷ Sơn La, bí thư thị uỷ Sơn La khi về hưu cũng rất giản dị và thanh đạm như nhiều ngườicán bộ khác cùng thời hoạt động với ông mà tôi đã được tiếp xúc.]

Ông có thể cho cháu biết ông sinh năm bao nhiêu không ạ?

Ông sinh năm 1929

Ông sinh ở đâu ạ?

Sinh ở đây, chính quê ở đây

Xã Tuân Chính ạ?

ừ, xã Tuân Chính, chính lúc bấy giờ ở đây là thôn thượng, xã Tuân Lộ

Trước đây là xã TuânLộ ạ?

Xã Tuân Lộ

Huyện là huyện gì ạ?

Xã Tuân Lộ, tổng Tuân Lộ, huyện Vĩnh Tường Đấy là cũ là như thế

Hoàn cảnh gia đình mình lúc ông còn nhỏ thì như thế nào ạ?

Lúc còn nhỏ ông cũng đang đi học thôi, học lên 8 thì là đi học trường Hương Sơ, lúc bấy giờ

dư-ới thời Pháp thuộc, sau khi đỗ Sơ học yếu lược thì về học chữ Hán, rồi làm ruộng, nói chung nhà

ở đây nông thôn gắn với đồng ruộng Thế đến năm 45 ấy thì nó có phong trào Việt Minh, thì ở tất

cả các nơi người ta đều có cơ sở hoạt động, thế ở đây cũng chịu ảnh hưởng, lúc bấy giờ có cán

bộ ở trên, cán bộ của Mặt trận Việt Minh, của cấp huyện, cấp ấy ngời ta phân công về người tatuyên truyền, xây dựng cơ sở, người ta kết nạp các cái chọn những người có lòng yêu nước ấytham gia vào các tổ chức Việt Minh ấy thì người ta chọn, người ta kết nạp xong lại giao nhữngnhiệm vụ cho những cái người ấy được đi tuyên truyền kết nạp người khác, thì cứ lan ra, lanrộng ra, thì cái lúc bấy giờ sau khi mà có những người mà người ta tuyên truyền về Việt Minh làtham gia cái Mặt trận đồng minh để chống Phát xít và có lòng yêu nuớc chống Pháp, chốngNhật; thế thì nói chung là khi mà nói những người yêu nước, có tinh thần yêu nước thì ai cũngmuốn tham gia cho nên là cũng đông đảo người tham gia nhưng mà cái đây có hai cái mức tức lànhững cái người mà tham gia phong trào rộng rãi ấy thì cũng khá đông nhưng bây giờ thì cũngkhông còn mấy, thế còn những cái người mà thực sự cốt cán thì người ta kiên trì còn lại thì tậphợp đưa vào những lực lượng trung kiên, cụ thể là từ cái hội Viên của Việt Minh sau này người

ta phân công các tổ chức này ra thành các tổ chức như là: tự vệ để mà bảo vệ làng bởi vì cái lúcbấy giờ, khi nó có phong trào này thì cái chính quyền Pháp sau này là Nhật nó lùng sục nó tìmnhững cái cơ sở ấy để nó diệt, nơi nào mà có phong trào Việt Minh nó lùng sục, bắt bớ thế thìđấy cho nên là phải có các lực lưượng bảo vệ, phải có lực lượng tự vệ hàng ngày; khi mà phongtrào nó lên rồi tổ chức gác, gác để mà khi thấy có những biểu hiện như là: Lính Nhật nó về nólùng sục hoặc lính Pháp, lính của quan phủ, trên phủ nó về nó lùng sục thế thì mình báo động gõ

mõ hay là gõ trống để rồi thì là những cán bộ tìm cách trốn đi, khi mà đến phong trào mà nó trởthành cao trào rồi thì cái phong trào Việt Minh ở đây chủ yếu là vận động nhân dân chống lạiviệc nộp thuế

Khi đó nộp thuế nộp cho ai ạ?

Nộp thuế nộp cho cái chính quyền của Pháp đấy, sau này là đến sau khi nó thu thuế cái tháng 5 là

nó thu được rất nhiều, bởi vì cái thuế hàng năm ấy là những người có ruộng thì phải nộp thuế thì

cứ tính mỗi sào ra là bao nhiêu tiền đấy, mỗi sào phải nộp bao nhiêu đồng bạc thì nó cứ tính ranhững người có nhiều ruộng thì phải nộp nhiều; thế rồi lý trưởng, phó lý nó thu, nó bắt nộp lêntrên phủ, lên huyện

Tức là ở đây trước khi mình giành được chính quyền là chính quyền cũ Chánh tổng với lại Lý trưởng?

Mãi đến tháng 8 mới giành được còn thì nó vẫn là lý trưởng với Phó lý vẫn trực tiếp vẫn cai trịtrực tiếp, nó gọi là bộ máy cai trị của nó, thì cái bộ máy này là nó nhằm để mà nó đàn áp cái ng -ười mà chống lại thế khi mà có phong trào cách mạng, phong trào Việt Minh ấy thì chính nó làphong trào cách mạng để chống pháp, Nhật ấy, để giải phóng đất nước, để giành lại độc lập chođất nước thì người ta tuyên truyền như thế thì là tổ chức Việt Minh ở đây lúc bấy giờ làm nhiệm

vụ tuyên truyền chống thuế, tuyên truyền cho nhân dân là không nộp thuế; thế thì đấy là cái

nhiệm vụ nó cũng chỉ đơn giản như thế thôi Nhưng mà vận động cho người ta không nộp thuếthì người ta không muốn nộp thuế nhưng mà cái Phó lý với Lý trưởng nó bắt phải nộp bởi vì cáichính quyền vẫn là còn là của nó, mình thì chả giành được chính quyền.

Phó lý với chánh tổng ở đây trước khi mình giành đựơc chính quyền thì họ hoạt động như thế nào ạ?

Họ chủ yếu ở đây là nó cai trị tức là nó giữ cho nhân dân không được nổi dậy, tức là chấp hànhcác chính sách của nó thật nghiêm thí dụ như là nộp sưu, nộp thuế nghiêm túc, thế rồi là nó cũngduy trì trật tự an ninh như là chống trộm cướp là nó cũng làm, tức là cái chính quyền đó cũngphải duy trì an ninh của nó; thế nhưng khi có phong trào cách mạng này ví dụ như: phong tràochống Pháp, chống Nhật lên mạnh thì nó lại càng phải, những nơi nào mà nó lộ rõ nó dùng đàn

áp, nó về nó rình nó bắt Phó Lý và Lý trưởng nó có bộ máy cai trị tức là cái tuần phiên ấy đểbảo vệ an ninh, trật tự của nó thế ai mà gây rối các thứ thì nó bắt, nó phạt, thậm chí nếu mà diễn

ra những vụ trộm, cướp thì là nó cũng bắt đi tù đấy là bộ máy thống trị cũ của nó, thế thì khi mà

có phong trào Việt Minh ấy thì ở đây chủ yếu diễn ra như thế, còn tôi tham gia, được tuyêntruyền giác ngộ từ tháng 3 năm 1945, lúc bấy giờ chỉ nghe thôi chả có hoạt động gì chủ yếu làtiếp cận báo chí những tờ như tờ: Giải phóng, Cứu quốc đấy là những báo chí Cách mạng đem vềthông qua những người bạn, cũng như những người thân trong họ đem về, được xem những cái

ấy thì để gây cái lòng yêu nước đã, chính thức tôi tham gia tháng 5 năm 1945, vào tổ chức rồi tổchức người ta phân công làm tự vệ, lúc bấy giờ cũng cũng chỉ ít tuổi thôi chủ yếu là ở đây nó cónhững lối đi vào dọc bờ kênh trên trên Thổ Tang, lúc bấy giờ quan phủ đóng ở đấy, lính tráng củaquan cũng đóng ở đấy, lúc bấy giờ nó nghe thấy chỗ nào có chuyện gì là nó sai lính về điều tra,bắt bớ đấy là cái, cái như thế Thứ đó là cái thời kỳ trước đó, trước năm 45 ở Vĩnh Tường này cómột cái tức là lúc bấy giờ Phát xít Nhật đang bành trướng, xâm lấn cho nên lính Pháp lúc bấy giờchính quyền là đang ở trong tay Pháp còn đang cai trị, còn Nhật ấy thì chính là phát xít nó trànvào nhưng mà chả giành được chính quyền nên nó vẫn cứ song song nhưng Pháp không làm gìđược, nhưng mà nó chả chỉ đạo gì về hành chính được bởi vì chính quyền vẫn theo hệ thống củaPháp mãi đến mùng 9 tháng 3 nó đảo chính Pháp tức là các Chánh sứ của Pháp các thứ, nhữngquân đội của Pháp ấy là nó bắt như thế là Pháp phải đầu hàng như thế chính quyền thuộc hoàntoàn Nhật thì lúc bấy giờ nó dựng lên chính quyền bù nhìn ở trên Trung ương thì nó gọi là chínhquyền thân nhật do Trần Trọng Kim làm Thủ tướng rồi nó ép vua Bảo Đại lúc bấy giờ phải theochính sách của Nhật

Khi đó, khi mà Nhật đảo chính Pháp ở đây thì ông chứng kiến chuyện gì xảy ra?

ở đây ấy là cái hôm mùng 9 tháng 3 ở đây gần nhất là ở Thị xã Sơn Tây bên này bên trong SơnTây trong cái thành cổ của Sơn Tây ấy là lúc bấy giờ lính Pháp nó đóng ở đấy thế là Nhật nóđánh đồn, nó chiếm; súng nổ suốt cả đêm, những người mà lính, lính Việt Nam ấy đi lính cho nó

là vứt súng chạy còn một số Nhật nó bắt những cái lính Pháp thì Nhật nó bắt (còn đó thì Nhậtđầu hàng), từ đó nó chuyển các Phủ, huyện, tỉnh thế là nó bắt ép các quan lại của mình theochính sách của Nhật

Khi mà Nhật đảo chính Pháp thì chính quyền cũ của Pháp ở đây có thay đổi gì không hả ông?

Chính quyền cơ sở là nó vẫn dựa vào Chánh Tổng trên cả tổng có Chánh Tổng, phó tổng, d ướithì nó có Lý trưởng, rồi xuống từng thôn là nó có Phó Lý, chung mấy xã thì có Lý trưởng, riêng

xã ở đây ấy thì thì một xã Tuân Lộ nó có bốn thôn: Thôn Thượng, thôn Đông, thôn Trung, thônTrung là ở giữa, thôn Đông là ở phía đông, thôn Táo là ở phía dới này cái hoạt động lúc bấy giờ

nó là như thế Cái hoạt động khi mà tôi tham gia công tác Việt Minh rồi được phân công làmcông tác tự vệ, tôi phụ trách nhóm tự vệ của hai cái thôn này thôn thượng và thôn trung chủ yếu

là huy động anh em phân công nhau đi gác sau làng trên với lại trên đầu làng và nhiệm vụ chủyếu là như thế, thế còn thì đến khi mà cách mạng tháng 8 tức là khởi nghĩa cách mạng tháng 8 ởThủ đô Hà Nội 19-8 thống nhất ấy thì ở đây lúc bấy giờ là đang ngập nước vỡ đê cho nên là dântình lúc bấy giờ cũng rất là lo sợ bởi vì quan lại lúc bấy giờ nó lo lấy thân nó, cho nên nó để chocái đê ở dới kia là vỡ ngập có đi lại đợc đâu mãi đến cuối năm à cuối tháng giữa 11-7 ta tôi nhớđến 11-7 ta là vỡ đê mãi đến cuối tháng nó mới rút, từ khi nó vỡ đê một tuần sau ấy thì ở trên nàymới nghe cái tin là Hà Nội đã giành chính quyền ở Hà Nội – Bắc bộ phủ lần lượt ở các tỉnh tacũng giành được chính quyền cướp chính quyền từ tay Nhật riêng ở Vĩnh Yên mình là thì cái thị

xã Vĩnh Yên là Quốc Dân Đảng nó chiếm tức là mình không chiếm được cách mạng tháng 8 làmình chả chiếm được cho nên là có những cuộc đi vào giành chính quyền cho nên là lúc bấy giờanh, em là lớn tuổi hơn mỗi xã có một tiểu đội hoặc bán tiểu, nửa tiểu đội đi vào để mà giànhchính quyền; do bị nghập nước nên đi thuyền vào mà cũng không vào được; nó ở trên cao nó bắnnên lại phải rút

Khi mà mình giành chính quyền thì ông có tham gia không ạ?

Ông thì ở nhà, chủ yếu do lúc bấy giờ là tuổi nhỏ chả được tham gia vào giành chính quyền Thếcòn cái giành chính quyền ở huyện ngày 21 thì tôi nghe nói lại thôi chứ tôi không được phâncông đi giành chính quyền, có một số anh em sau này nói lại thì giành chính quyền ở huyện dễthôi

ở đây mình có giành chính quyền từ tay…?

Không ở đây là tự nhiên nó… khi mà phong trào Việt Minh…Chánh phó lý trởng nó bỏ ở đâyđặc biệt cái xã này ông lý trởng tham gia vào Việt Minh cho nên là việc mình chuyển sang quản

lý xã hội, điều hành cho nhân dân á là dễ; còn Phó lý tự thôi, tự bỏ việc; không phải có gì đánhnhau tranh chấp, tức là nó thấy phong trào Việt Minh mạnh thì nó bỏ, bỏ cái cái nhiệm vụ, khônglàm nữa

Khi mà mình giành được chính quyền ở đây thì mình tổ chức, quản lý đời sống như thế nào ạ?

Quản lý đời sống lúc bấy giờ khi mà mình giành được chính quyền rồi thì mình tổ chức ra trướcthôn lúc bấy giờ ở đây thì ấy là giữa thôn thượng với thôn trung là một thì gọi là trưởng khu quản

lý cả một cái khu vực dưới sự điều hành của trưởng khu, thí dụ như sau khi giành được chínhquyền rồi ấy thì lúc bấy giờ công việc lớn nhất của Nhà nước mình ở địa phương này ấy là hàngắn lại cái đê tức là hàn lại cái đê ở Quảng Cư nó vỡ như thế là quãng một cây số và nó ngập; rồi

cứ lần lượt trưởng khu về phân bổ cho từng gia đình để mỗi ngày, mỗi người, mỗi nhà phải cómột người mang quang gánh xuống là đắp hàn khẩu chân đê đấy, thì cứ lần lượt như thế; sau đókhi mà giành chính quyền hoàn toàn rồi thì Chính Phủ phải bỏ kinh phí ra để xây dựng lại quãng

đê, cái này thì cả nước đấy; lúc bấy giờ hàn khẩu đê cái này thì ông không nhớ lắm sau đó chomột nhà thầu ngời đâu dới Hà Nội nó thầu như thế là nó huy động đắp đê các thứ này khác đếnhơn 1 năm, đến hết cái năm ấy à đến tháng 3 năm sau thì mới hoàn thành cái đắp, nó gọi là hànkhẩu thì cái cuộc hàn khẩu đấy thì ở đây cái hồi bấygiờ thì có chính phủ là phân công cụ HuỳnhThúc Kháng lên để mà dự cái lễ khánh thành hàn khẩu cái đê Quảng Cư, lúc bấy giờ huy độngnhân dân các xã xung quanh đi xuống mit tinh, xuống dự đấy xong rồi là… tôi còn nhớ hồi đấyphổ biến cái là Cụ Huỳnh Thúc Kháng ấy là bộ trưởng bộ nội vụ thì là thay mặt chính phủ, thaymặt Hồ Chủ Tịch lên dự lễ khánh thành thì nhân dân đón thì còn hướng dẫn khi mà Bộ trởng

Huỳnh Thúc Kháng lên đến nơi thì xếp hàng và hô khẩu hiệu, hô khẩu hiệu là “ hoan hô Huỳnh

bộ trưởng” cụ Huỳnh Thúc kháng là người đằng Quảng Nam-Đà Nẵng đấy Thì đấy là cái việcthứ nhất Còn đến việc sau Cách mạng Tháng 8 ấy thì lúc bấy giờ là dần dần tổ chức các cái đoànthể Trước ở đây nó có cái đặc điểm là phong trào ở đây nó cũng không có từ trước mà sang đầunăm 45 mới có còn những nơi, nhiều nơi khác người ta có từ trước nữa: thí dụ như ThượngTrưng trên này là nơi nhiều, Thượng Trưng trên này là là nơi vì sao lại có nhiều lão thành cáchmạng; cho nên khi tổ chức thành các hệ thống các các đoàn thể ấy thì sau khi giành chính quyềnxong thì thành lập các tổ chức: thanh niên cứu quốc, phụ nữ cứu quốc rồi sau đó đến đông dơngcứu quốc thế còn chủ yếu ấy là lúc hoạt động tự vệ chủ yếu là bảo vệ thế mà cái chính quyền ấy

là thành lập là có trưởng khu thế còn về trên cấp xã thì lúc bấy giờ có cáI gọi là uỷ ban lâm thời;tôi cũng có ông cậu là Phó Chủ tịch uỷ ban lâm thời, vì chả có bầu cử nên gọi là lâm thời thôi thìcái uỷ ban này phụ trách các công việc hành chính của xã ấy thì lúc bấy giờ cũng tập trung vào làvận động nhân dân sản xuất với lại là diệt giặc đói, giặc dốt, sau khi giành chính quyền nghe cáilời của Chủ tịch Hồ Chí Minh tiết kiệm hũ gạo thì là dù đói thì đói nhưng vẫn phải tiết kiệm để

mà cứu giúp những chỗ đói hơn; hai nữa còn nuôi quân lúc bấy giờ là thành lập cái quân đội gọi

là vệ quốc đoàn thì là phát động thanh nhiên xung phong đi là đến đầu năm 46 tự vệ chuyểnthành tự vệ chiến đấu, thành lập tự vệ chiến đấu là lúc bấy giờ theo cái chỉ đạo của nhà nước làphải chuẩn bị chống lại thực dân Pháp quay lại đấy, mình phải phòng trước nên là lực lượng quân

sự là quan trọng nhất; lúc bấy giờ các nơi đều tổ chức các đội tự vệ chiến đấu, từ tự vệ chungcanh phòng thành tự vệ chiến đấu thành các trung đội, tiểu đội và tổ chức huấn luyện và đến cuốinăm 46 sau khi thành lập tự vệ rồi thì cái việc chủ yếu huấn luyện là tập thí dụ như diễn tập, tậptrận giả, tập hành quân, tập báo động nơi này nơi kia cho nó nhanh, cơ động

Thế đội tự vệ có được trang bị vũ khí không hả ông?

Lúc bấy giờ chả có vũ khí chủ yếu ấy là ai tham gia tự mình…chủ yếu là kiếm mỗi ngời phải tựđánh một thanh kiếm thì ở đây nó sẵn trên Thường bạch-lí nhân có thợ rèn cho nên tự vệ nào, cánhân nào cũng phải đánh kiếm

Kiếm bằng sắt ấy ạ?

Bằng sắt, Dao găm, hoặc có một mã tấu, mã tấu thì nó giống như là mũi gươm, gươm ấy thì đấy

là các đợt đi tập tức là tập hết đợt này đến đợt khác

Các đội đó có được nuôi ăn không hả ông?

Không! Chủ yếu là tự túc nếu mà có những đợt tập trung sang đầu năm 46 thì xã Tuân lộ đâymới 6 xã của tổng Tuân Lộ chuyển sang thành cái xã Tuân Chính, thì lúc bấy giờ là bộ máy chỉđạo cấp xã thì nó mới có hình thành nên bộ máy chỉ đạo cấp xã; từ tháng 6 năm 46 trở đi mớihợp nhất thành xã Tuân Chính thế trước đây mới chỉ có từng xã như xã Tuân Lộ có 4 thôn nhưthế bộ máy nó cũng đơn giản thôi về sau khi thống nhất thành lập xã lớn rồi thì bộ máy lớn hơngọi là uỷ ban hành chính kháng chiến xã gọi là uỷ ban nhưng cái này chủ yếu là giới thiệu để trêncông nhận nhưng cũng chả có bầu cử gì đâu; riêng có cái bầu cử mùng 6-1 ấy là tổng tuyển cửtrên cả nước thì cái này ấy là vận động nhân dân từ 18 tuổi trở nên đi bầu ở đây tập trung bầu ởĐình ấy thì nó cũng đơn giản thế thôi, cũng phiếu bầu, cũng ấy này khác; tôi vẫn nhớ lúc ấy làứng cử ở đây là chỉ có hai người thôi mà

Tên là gì hả ông?

ứng cử viên ở đây thì có là ông Đặng Việt Châu Đại biểu Quốc hội ứng cử ở đây với lại một ông

nữa tôi không nhớ tên.

Những cái người đó là trên đưa về ạ?

Trên đưa về, tức là lúc bấy giờ ông ấy là lãnh đạo trên cấp tỉnh, là cán bộ Việt Minh, lúc bấy giờ

là ông Đặng Việt Châu; sau này đến khi ông trúng ấy thì ông làm chủ tịch lâm thời của tỉnh VĩnhYên

ông cho cháu hỏi một chút ạ, lúc mà mình đi bầu, đi bầu đại biểu quốc hội ấy ạ trước đó ở đây ngời ta có vận động nhân dân đi bầu cử không ạ?

Có, người ta có vận động, tuyên truyền nhưng chủ yếu là tuyên truyền bằng miệng, chứ phươngtiện thì không có chỉ giới thiệu từng thôn từng nhà là họp giới thiệu các đoàn thể về tổng tuyển

cử cả nước đấy Rồi thì gọi loa, loa lúc ấy là loa miệng chứ không có loa như bây giờ thì cũngđơn giản thôi; hai nữa là việc bầu cũng có hòm phiếu nói chung là cũng đơn giản thôi, thế nhưnglúc bấy giờ dân đi bầu cũng tương đối đông bởi vì người ta thấy đây là cái việc mới từ trước tớigiờ chả có bao giờ cho nên người ta tham gia

Có ca dao, hò vè gì không ạ?

Cái đó thì cũng không nhớ, chỉ có cái là sau khi giành chính quyền cách mạng tháng 8 ấy là cáiphong trào ca hát, các bài ca hát của Việt Minh yêu nước các thứ thì có rất nhiều bài nhưng bâygiờ thì chả nhớ; thí dụ như bài “hỡi chị em phụ nữ vùng đứng lên” ấy thì cái bài ấy khá là dài thếrồi như bài tiến quân ca, rồi thì “chiêu hồn nước”, “chống phát xít”…Các đoàn thể, thanh niên,phụ nữ lúc ấy đi họp thì học hát, hò những bài ấy

Khi mình đi bầu cử Quốc hội thì là bầu theo hình thức bỏ phiếu à ông?

Bỏ phiếu chứ, cũng bỏ phiếu kín, cũng có hòm phiếu

Thế lúc đó cái tờ phiếu nó như thế nào hả ông?

Tờ phiếu nó cũng đơn giản lắm bằng nửa tờ giấy này; mà giấy lúc bấy giờ là giấy bình dân, chả

có giấy bình dân lúc bấy giờ viết giấy chữ quốc ngữ cũ giấy lúc bấy giờ giấy xấu, giấy kẻ, trênbảng cũng niêm yết danh sách ứng cử viên này, khác; thì nói chung việc bầu nhân dân ngời ta cótinh thần rất tin tưởng giới thiệu ai thì người ta bầu thôi chứ không có phải lựa chọn

Thế trong danh sách là chỉ có hai người thôi hả ông?

Có hai người bầu, cho nên là cái tín nhiệm lúc bấy giờ là rất cao

Thế những người mà không biết chữ thì làm thế nào hả ông? Có ai viết hộ không hả ông?

Lúc bấy giờ những người không biết chữ có viết hộ hay không thì tôi cũng không biết rõ

ở đây mình có tổ chức bình dân học vụ không ạ?

Có tổ chức nhưng mà tôi không tham gia cái này, tôi không được phân công làm cái này; có một

số người được phân công ở đây người ta tổ chức theo từng thôn ví dụ thôn trung này vận độngchị em phụ nữ cái tuổi trung niên ấy, thì là thanh niên, trung niên thì là đi học i, tờ đấy xoá mùchữ vào buổi chiều, 2 giờ chiều thì ra đình những người biết nhiều dạy hai nữa là ở trên người tagửi sách giáo khoa về để hướng dẫn, thì đầu tiên là những cái chữ sau đó là ghép vần i, tờ…tờ i ti

ấy, thì lúc bấy giờ thành câu ca dao đấy:

i, tờ có móc cả hai

i ngắn có chấm, tờ dài có ngang.

Sách giáo khoa lúc đó thì như thế nào hả ông?

Lúc đó thì tôi không nhớ nhưng đại thể nó thành một những câu ca dao, rồi quá trình ấy người taphát triển lên thành tự giác và người ta cũng có hình thức, những cái chỗ thí dụ như đường người

ta đi chợ người ta ngăn lại, người ta rào lại để một cái chỗ chui như thế này này thế đến đây

ngư-ời ta đố chữ nếu trả lngư-ời được thì ngưngư-ời ta mở Ba-ri-e cho đi nếu không trả lngư-ời được thì chui quacái chỗ… làm các hình thức để mà người ta cố gắng để mà coi như là cái hình thức bắt buộc; thìlúc bấy giờ cái khẩu hiệu là “diệt giặc dốt” cho nên là cả toàn dân đi học, chỉ trừ những người giàquá không đi học thôi chứ còn trung niên thì từ 40, 45, 50 là đều vẫn đi; thế thì sau một thời giankhá dài thì chữ nghĩa người ta cũng đánh vần đọc được; thế sau đó thì bởi vì những năm đầumình chả tổ chức được cái hệ thống giáo dục phổ thông cho nên lúc ấy cái việc dạy bình dân làchủ yếu Đến năm 46 sau 46 là 47 thì bấy giờ mới khôi phục được cái giáo dục nhưng mà lúc bấygiờ hệ thống trường phổ thông nó còn hạn chế ai mà muốn học lên ấy thì…lúc bấy giờ cả 4 thôn

xã Tuân lộ mới chỉ có trường Hương Sơn; cánh tôi lúc bấy giờ còn ít tuổi đợc đi học có hệ thống

từ lớp 1, lớp 2, lớp 3 gọi là cua-e-văng-te rồi sau thi đỗ sơ học yếu lược thế ai mà có học thêmnữa thì đi lên tận huyện, tận phủ xa lắm, ngời thì đi sang Sơn Tây học; cái số mà được học lên thìcũng ít thôi, phần lớn là ngay số mà đỗ đợc sơ học yếu lược ấy cũng ít; có một số học hết lớp 2biết đánh vần rồi thôi về đi cày, làm ruộng

Thế tình hình đến khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ tức là sau 19-12 ấy thì tôi vẫn ở trong tựvệ… ở đây nghe thấy tiếng Đại bác ở Hà Nội uỳnh uỳnh suốt Sau cái ngày ấy là nhân dân HàNội lần lượt đi tản cư họ cứ đi từ Hà Nội lên Sơn Tây, sang đây rồi lên Việt Trì đi ngược rấtđông

ở đây có tiếp nhận người tản cư không ạ?

ở đây có tiếp nhận họ trú chân, dừng chân một hôm, hôm sau lại đi tiếp vì biết cái vùng này làđịch nó sẽ kiểm soát Thế là sau đó nó mở rộng ra từ Hà Nội đến Sơn Tây, Phùng, dưới này đánhlên Phúc Yên, Vĩnh Yên, nói chung là dọc theo đường quốc lộ 2 lấn chiếm lên cho nên là chỗ này

là không an toàn

Lúc đó có cán bộ nào trên tỉnh hay là Trung ương không ạ?

Có, có cán bộ của huyện thì đầu tiên cái xã này là có ông Châu Giang ông ấy là người trên tỉnh,Tân Cương ấy cán bộ của Việt Minh, ông ấy tham gia trước nên là được phân công về đây Thếsau cái khởi nghĩa, sau cách mạng tháng 8 rồi thì trên cử ông Thanh Tùng người Vũ Di này lúcbấy giờ gọi ông ấy là ông Đoàn Giềng-tên bí danh cũng phụ trách xây dựng phong trào thanhniên, phụ nữ rồi các lớp huấn luyện về cách mạng về Việt Minh Thì chủ yếu các hoạt động lúcbấy giờ là như thế thôi chả có các chương trình như bây giờ, bây giờ thì nó khác nhiều chươngtrình, nhiều nội dung; lúc bấy giờ thì chủ yếu giáo dục tinh thần yêu nớc

Họ về đây thăm có lâu không ông?

Họ về đây không phải thăm mà phụ trách hẳn hoi, phụ trách các mặt nào yếu thì họ giúp đỡ: tổchức các đoàn thể, hướng dẫn cán bộ địa phơng là việc, hướng dẫn cách sinh hoạt, hội họp; chonên các đoàn thể đi họp lúc bấy giờ thường là đề ra các chương trình ấy là có tuyên bố lý do này,rồi chào cờ, mặc niệm này, rồi bầu chủ tịch thư ký rồi đến các mục, từng mục một…1,2,3,4 khibàn đến các mục cuối cùng là cái mục phê bình, chất vấn rồi các cái linh tinh đưa ra giải quyết cócả…các đoàn thể lúc bấy giờ cũng là cứ theo như thế; trước khi vào họp là bầu chủ tịch, thư ký,

chủ toạ, hai nữa là hướng dẫn các đoàn thể là đóng một cái phí tức là cái phí hàng tháng ấy, mỗingười lúc bấy giờ là một hào hay mấy hào ấy thế rồi tuỳ, thường là một hào như ng một hào lúc

ấy to

Mình đóng cái phí ấy để làm gì hả ông?

Làm phí chi tiêu của đoàn thể ấy để mua báo chí, rồi nộp lên cấp trên để ngời ta phải chi dùng ởdưới phải cung cấp chứ ở trên làm gì có lương lúc bấy giờ có cái gì đâu

Đoàn thể nào mình tham gia thì cũng phải có quỹ ạ?

Đoàn thể nào cũng phải có quỹ: Nông dân có quỹ, thanh niên có quỹ, phụ nữ có quỹ Riêng tự vệthì không có quỹ, tự vệ cái lúc mà đi tập, huấn luyện các thứ hay là đi họp hành đâu là phải manggạo đi

mang đi ạ?

Tự mang gạo người ta thông báo cho khi đi mang theo bao nhiêu gạo, bao nhiêu tiền, vũ khíkhông có lúc bấy giờ chủ yếu mang đi theo bằng kiếm, mãi đến những năm sau này súng ốngvẫn chả có đủ đâu, không có đủ; đi tập chủ yếu là đồ giả súng là súng gỗ, lựu đạn thì cũng bằnggỗ…sang đến năm 47 sau khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ ấy thì các hoạt động lúc bấy giờ nóthiết thực; cái năm 46 thì ở đây tôi cũng nói hôm qua đấy diễn ra cái việc mở ra chiến dịch đánhquốc dân Đảng lúc bấy giờ cánh chúng tôi ở đội tự vệ huy động các đội tự vệ để đi cùng với anh

em vệ quốc đoàn

Mình đánh Quốc dân đảng ở trong Vĩnh Yên ạ?

Không đánh ở…, lúc bấy giờ trên Vĩnh Yên là trước rồi, Vĩnh Yên là sau nó hợp nhất chứ, mìnhlàm cái lễ hợp nhất rồi sau thì nó cũng không cộng tác, ở cái lễ hợp nhất mình giành một số ghếtrong chính phủ cho nó, chính quyền ở Vĩnh yên mình quản lý được; còn lại liên quân nó tậptrung lên Việt trì chiếm từ Bạch Hạc lên

ở vùng này lúc đó có Quốc dân đảng không ạ?

Không ở đây không có, nhưng riêng thôn Phù Chính này có người, nhiều người tham gia Khiphong trào Việt Minh ở đây lên phong trào Quốc dân đảng ở đây nó cũng chìm đi…bọn nào mà

nó mạnh thì chủ yếu là nó chạy theo Quốc dân đảng, đấy lúc bấy giờ trên Bạch Hạc Việt Trì đấy;

nó đóng dọc đường tàu nhá, suốt tất cả lên trên ấy Phú Thọ thì bị Quốc dân đảng nó chiếm, thếthì lúc bấy giờ mình không giành được chính quyền, không kiểm soát được chỗ này cho nên sau

là mình phải huy động lực lợng quân sự tức là Vệ Quốc đoàn ấy nhưng mà lúc bấy giờ các kỹthuật chiến đấu còn thô sơ chỉ có súng trường, rất ít súng máy; đánh kỹ chiến thuật là mình đánhtheo kiểu đào này công sự chiến đấu quân sự cho nên mình cũng bị thương vong, nhiệm vụ của

tự vệ lúc bấy giờ ấy là tiếp tế đạn thế rồi có thương binh thì vận chuyển, chuyển thương binh từtrên Cao Lại này này, theo suối dọc theo bờ đê xuống bến Gạch

Lúc mà mình tổ chức đánh Quốc dân đảng thì mình ở đây có tham gia không ạ?

Có, cánh chúng tôi là phải đi, tự vệ là phải đi chiến đấu

Mình lên tận Việt Trì ạ?

Không, trận địa dưới Cao Lại này, rồi trên kia là nó đóng ở Mộ Chu Thượng, Mộ Chu Hạ, BạchHạc thế đấy là ấy…, đến khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ ấy thì lúc bấy giờ chuyển sang du

kích; các hoạt động của chúng tôi chủ yếu là theo sự chỉ đạo của huyện đội là đi làm cái nhiệm

vụ là phá hoại các đường quốc lộ thí dụ như: đường quốc lộ 2 các thứ này khác là đào, đào chữchi để mà khi xe định lên thì nó chậm lại, hai nữa là các nhà cao tầng, những chỗ mà nhiều nhà ởthì cũng phá hoại; riêng cái hệ thống đường sắt như hôm qua tôi đã nói là mình phải phá hoại, dỡhết từ chỗ dưới Đại Đồng giáp với Toa Đen ấy ra đến chỗ đầu cầu Bạch hạc là cạy hết, các đư-ờng ray ở Bạch Hạc là cạy hết vứt xuống sông Cho nên huyện Vĩnh Tường lúc bấy giờ làmnhiệm vụ huy động tự vệ, huyện đội huy động các xã Đấy là những cái việc phải làm cứ phânlần lượt thí dụ như mỗi xã, mỗi trung đội đi là phải mấy ngày, 2, 3, ngày mang gạo đi ăn làm cáiviệc ấy xong lại đến các xã khác… đấy là trong những năm 47 là như thế Riêng cái đặc điểmcủa Vĩnh Yên, Vĩnh Tường này là địch nó cũng chiếm nhưng mà chiếm sau mãi đến cuối năm

48, 49 khi nó chiếm được Sơn Tây bắt đầu nó mới lấn dần sang bên này

Đến năm 49 Pháp mới chiếm trên này ạ?

49 là nó bắt đầu lên càn quét ở đây rồi dánh từ ở dưới kia lên, lấn dần lấn dần từ ở dưới Yên Lạcchỗ nó gọi là bốt Rau Cốc dưới kía gọi là chỗ gì gì đấy nó cứ lấn sau đó nó cứ lấn dần mãi lênlên đến trên này chỗ đê Quảng Cư ở đây rồi ở Sơn Tây nó sang trong kia thì là Vĩnh Yên nóchiếm song rồi nó ra dần dần lấn các bốt các chốt nó cứ lấn dần lấn dần; thế thì đến năm 49 ởđây nó ra càn quét rất mạnh rồi thì lúc bấy giờ khi mà nó đã có dấu hiệu như thế là ở đây từ cuốinăm 48 sang đến năm 49 phong trào hoạt động ở đây là xây dựng làng kháng chiến tức là côngtác lãnh đạo ở đây cho nên là sau này tôi làm tổ trưởng đảng 48 ý 48 tôi đã có thời gian đi làm ởđội du kích tập trung ở trên huyện của huyện đội đi làm từ cuối năm 47 cho đến tháng 9 năm 48đên lúc nó tạm ổn ổn thế thì lúc bấy giờ tôi lại được điều về địa phương tôi làm tổ chức đảng ởđây này thì …, sang đầu 49 thì tham gia chi uỷ lúc bấy giờ công tác lãnh đạo của đảng là chủ yếulãnh đạo nhân dân xây dựng làng kháng chiến chủ yếu là xây dựng đào các hệ thống hào thí dụxung quanh làng là đào hào thế rộng thế này này thế đấy gọi là làng kháng chiến và trên ý la rào

cứ tre ken chéo thế này này các tre lạt rào kín chung quanh hào từ đây suốt đấy cho nên là chính

ở đây mới cái Đại Đồng ấy là hai cái làng kháng chiến kiểu mẫu chính Tuân Chính, Đại Đồngđược xếp vào cái làng …, làng kháng chiến kiểu mẫu thế cho nên là mãi cái năm cách đây mấynăm là chính cái Tuân Chính ở đây nhờ cái làng này là thế cho nên là được công nhận là xã anhhùng sau đó trong đó có cả Thượng Trưng này Tân Cương này rồi Đại Đồng nhưng mà TuânChính với Đại đồng là được trước thì tôi có nhớ lúc bấy giờ ấy được …,được nêu lên là hai cáinơi được nêu lên là xây dựng làng kháng chiến thế thì cái hệ thống hầm hào rất nhiều thí dụ tr -ước cửa nhà tôi là cái hệ thống hào từ ở trên dọc đầu làng xuống dươí này đấy thế còn xungquanh đấy thế còn lại là cứ mỗi xóm có một cái hào lao lên thế này này cho nên đi làm lúc bấygiờ là đi là những cái chỗ mà ngang đường là bắc cầu đấy thế dọc hai bên rào thì người ta đàohào một bên tức là để mà có cái gì mà …, xảy ra địch đến chiến đấu các thứ có giao thông hàothế nhưng mà đấy là …, riêng cái việc xây dựng cái làng kháng chiến này cũng quá trình kéo dàicũng lâu, rào suốt cả ken liền

Ken bao nhiêu thứ bao giờ đến bao giờ ạ ?

Tức là cho mãi đến khi tạm chiếm thì nó nó ở đây thì nó bán tạm chiếm chứ chả hẳn là tạmchiếm vì nó không lập được chính quyền thì đến, đến đầu 50 thì tôi đi thì lúc bấy giờ ở đây nóvẫn chả tạm chiếm được đâu nó chỉ có đến càn quét xong nó lại rút và nó cũng không thể ở đâythế nhưng mà ở riêng Phù chính thì nó đóng một cái bốt đóng bốt ở cái dưới cuối làng Phù Chính

nó kiểm soát bờ kênh thế Quảng Cư có một cái bốt tức là cái chỗ bốt gác đường sang Sơn Tâyngay chỗ cái … bây giờ cái bốt nó vẫn còn hay sao ấy trên này là bốt Lý Nhân đấy cứ dọc lên cái

ấy là… bốt thế ở dưới này thì trong này là …, ở dưới kia là Đại Đồng từ rồi Quảng Cư này trênnày là bốt Lý Nhân này thế còn đây là Thổ Tang ( ) chỗ Đại Đồng đấy cũng có bốt lúc bấy giờtôi đi rồi nhưng mà sau này người ta kể lại thì …, sang đến đầu 50 thì huyện uỷ quyết định tôi đihọc bên Thái Nguyên ý học cái trường nghiệp vụ xong rồi là điều tôi đi Sơn La thì ở nhà lúc bấygiờ sau này thì tôi không biết nữa Lúc bấy giờ các cơ sở hoạt động bí mật rút vào tức là khôngdám công khai như trước nữa thế còn thì lúc bấy giờ là có một số phần tử chống đối tức là nólừng chừng tức là nó không theo mình hẳn tức là địch đến nó cũng có thể theo địch thì những tr -ường hợp này theo cái chỉ thị của huyện những người như thế là bắt cải tạo đưa ra các tự do trênLập Thạch, bên Thái Nguyên, Tuyên quang.

Số lượng những người đó ở đây có đông không ạ ?

Tôi cũng không nhớ hết nhưng cũng tương đối đông bởi vì các khu đều có là những người phần

tử Cái này là mình lúc bấy giờ những người mà khả năng mà địch nó đến sẽ cộng tác với địchtrừ khử nhưng mà làm hơi quá riêng Vĩnh Tường là làm hơi quá cái này thì sau này trên tỉnh mớinhắc nhở tôi nghe lại thôi chứ tôi cũng không rõ thế còn thì khi mà nó tạm chiếm nó nó gây đư-

ợc các thứ này khác thì ở đây nó không đóng được nhưng mà ngày nó đến nó càn quét ngày nàocũng thế nó đến nó kiểm soát tối ấy thì cán bộ Việt Minh lại về ở những cái nơi hoăc là dưới hầm

bí mật lên thì lại tuyên truyền vận động rồi thì là nắm tình hình địch thì nó cũng xảy ra một vàitrận chiến đấu dưới xã nhng mà tôi không biết vì lúc bấy giờ tôi đi vắng rồi

Khi mà mình chuyển cái vùng này thành cái vùng tạm chiếm ạ là năm bao nhiêu hả ông ?

Cuối 50

Cuối 50 hả ông ?

Thế cuối năm 50 thì nó đã lập một cái bốt ở Phù Chính rồi

ông cho cháu hỏi một chút là khi nào mình hợp nhất mấy cái thôn ở đây với lại ở ngoài kia để trở thành xã Tuân chính là mình tổ chức bầu cử như thế nào ?

Lúc bấy giờ bầu ở cấp xã cũng đơn giản thôi tức là cũng từng thôn một cũng nêu cái danh sáchtrong của ủy ban ý thế đi bầu ý thì lúc bấy giờ lại cử đại biểu chứ chả phải là toàn dân như bâygiờ đâu cũng không phải là cử chỉ cũng bỏ phiếu cũng ấy lúc bấy giờ thì cứ hai năm một lần thìlại bầu uỷ ban cái này theo chỉ thị của huyện thế thì mặt trận Việt Minh giới thiệu bao nhiêu ngờiđấy ra thì là bầu trúng hay không thì các ông uỷ ban họp lại bầu ra chủ tịch, phó chủ tịch lúc bấygiờ chỉ có một chủ tịch và một phó chủ tịch thôi thế thì đến cái …, thế uỷ ban là như thế cái lúcđầu thì là uỷ ban lâm thời uỷ ban kháng chiến hành chính đến khi kháng chiến bùng nổ thì cái têngọi là uỷ ban kháng chiến; thì đấy tình hình lúc bấy gờ là như thế cho nên tôi thì tôi lâu rồi cũngkhông nhớ công việc cụ thể cái này nó nhiều bây giờ chả biết được nữa không nhớ được nữa chỉnhớ được cái nét lớn

Thế uỷ ban lâm thời khi mà nó mới thành lập có tham gia thu thuế đất không hả ông ?

Tham gia cái gì?

Tham gia thu thuế đất ý ạ !

Thu thuế á, có thuế ruộng chứ không phải thuế đất tức là ruộng cũ của pháp vẫn thu thuế nh màlúc bấy giờ thu chủ yếu thu bằng tiền thế mãi sau ngày giải phóng chống pháp mình mới thubằng thóc sau khi kháng chiến thắng lợi rồi lúc bấy giờ mình mới thực hiện cái thuế nông nghiệp

bằng thóc còn trước đây cái thuế chính quyền thu là thu bằng tiền

Lúc đó tiền là tiền gì hả ông ?

Tiền là tiền mình chứ tiền tài chính có ảnh bác Hồ mình nhưng mà giấy nó xấu không như bâygiờ

Lúc đó mình đi thu thuế có thu được đầy đủ không hả ông?

Không đủ, cái này mình không phải đi thu mà đến cái thời điểm đó nhân dân ngời ta đi nộp rấtsòng phẳng, lúc bấy giờ chủ yếu là nó rất nghiêm, phong trào cách mạng nó lên là người ta rất tintưởng, rất nghiêm và không có ai dám gian lận cái gì cả; nhà nọ đi qua nhà kia không có phànnàn gì, không có chó, không có mất cắp mất trộm gì cả, rất tự giác cho nên là ngời ta có tinh thầnyêu nước, tự giác rất cao, chính nhờ thế nên phong trào của mình mới duy trì đợc người ta rất tintưởng, nhất là sau cải cách ruộng đất ấy đến sau khi mà mình thống nhất rồi làm cải cách ruộngđất người ta càng tin nữa, lúc đó rất nghiêm không ai mất cái gì cả, ai mà lấy các thứ lặt vặt nàykhác là bị cảnh cáo, bị phê bình cho nên là người ta cũng rất sợ

Có bộ đội chính qui đóng ở địa phương mình không hả ông?

Có, ngời ta có về những cái năm như thế ấy thì bộ đội người ta có về, ở đây chủ yếu là bộ đội LêXoay của huyện; người ta về thì chỉ có đóng ở nhà dân, thí dụ ở xã này một tuần thì sau đó họ lạichuyển vì là ở nhà dân nên không không… lúc bấy giờ quân đội dựa vào dân là chủ yếu

Họ ở nhà dân như thế thì mình có phải chịu trách nhiệm đóng góp nuôi họ không ạ?

Không, không vì trên lúc bấy giờ có kinh phí nuôi rồi, tôi cũng ở đội du kích tập trung của huyệnmấy tháng rồi thế thì trên nuôi mình không phải mang gạo đi, thế nhưng mà chỉ đủ ăn thôi, mỗingày là bao nhiêu gạo đấy, mấy hào để mua thức ăn bình dân thế thôi; thế còn trong từng trungđội cũng tổ chức theo tiểu, đội trung đội cắt lợt nhau, bộ đội địa phương mà thì cứ luân chuyển

xã này xã khác… thời kỳ kháng chiến thì nó xảy ra như thế

Cán bộ của uỷ ban cấp xã có đợc tham dự những khoá học do cấp trên tổ chức không hả ông?

Lúc bấy giờ ấy là chả có, chỉ có họp phổ biến cách thức thôi chứ còn huấn luyện thì chả có

Thế mình có hay được cử đi họp không hả ông?

Huấn luyện thì tôi chỉ biết như thế này này khi tôi được kết nạp vào Đảng năm 47 thì ở huyện có

mở lớp gọi là huấn luyện Đảng viên mới trong Vũ Di ấy khoảng 1 tuần mang gạo đi ăn; lúc bấygiờ chỉ học cộng sản sơ giải, cách mạng kháng chiến, rồi thì kháng chiến chia ra làm mấy giaiđoạn đấy, về cách mạng chính quyền thì cũng sơ giải, nói chung là dân chủ nhân dân rồi thì giảithích, giải nghĩa các thứ đó như thế nào, các bước công tác điều tra, tuyên truyền, huấn luyệnnhư thế nào từng bước vạch ra, nói chung là học như thế thôi Thế còn những cái năm sau năm

49 tôi tham gia chi uỷ thì nên lúc bấy giờ là Tỉnh có mở một cái lớp “bồi dưỡng chi uỷ viên” 20ngày tập trung vào cái chỗ trong huyện Bình Xuyên, 20 ngày phải mang gạo, mang tiền đi ăn

Lớp tập huấn đó thì nội dung học, được học là về cái gì ạ?

Lớp huấn luyện Đảng viên mới học chủ yếu về cộng sản sơ giải rồi thì các chế độ sau này, tư ơnglai, mục đích, tôn chỉ; học bồi dưỡng Chi uỷ viên chương trình nó cũng như thế nhưng chươngtrình nó nâng cao hơn

ở các các lớp học đó ông có được tiếp xúc các tài liệu về chủ nghĩa Mác-Lênin không ạ?

Có lúc bấy giờ cũng đã có rồi, thí dụ người ta giới thiệu cuốn “Chính quyền dân chủ nhân dâncủa dân do dân vì dân” cũng đã có những bài giảng; tài liệu thì không có phát nhưng mà khigiảng là mình phải ghi chép những cái đó, về cái học lúc bấy giờ thì nó cũng đơn giản thôi (…)lớp chi uỷ viên 20 ngày của tôi là ông ấy dậy gộp tất cả các Chi uỷ của các vùng giáp ranh trêntoàn tỉnh ấy cả Lập Thạch tập trung mấy chục người; mở hết lớp này đến lớp khác, mỗi lớp 20ngày

Trong cái lớp đó mình có được tìm hiểu về chủ nghĩa Mao Trạch Đông không hả ông?

Không lúc bấy giờ cái này chỉ được nghe cán bộ ở trên về người ta nói thôi tức là cách mạngTrung Quốc cũng là cách mạng dân chủ rồi thì là cũng xây dựng cái lực lượng giải phóng quânrồi giới thiệu các lãnh tụ, lúc bấy giờ tài liệu mình cũng không có nhiều; thế nhưng mà sách báolúc bấy giờ cũng đã có thí dụ như báo Nhân dân này khác, khi tôi tham gia Chi uỷ cũng đã có rồi

về xã lúc đầu gọi là báo Sự thật sau đổi thành báo Nhân Dân

ông vào đảng năm 47 ạ ?

47, mồng 5 tháng 11 năm 47

Lúc đó ai là người giới thiệu ông vào đảng ạ ?

Lúc bấy giờ thì những đồng chí cũ mất rồi nhưng mà có hai người một là ông Lê Xuân Mẫn ười thôn đông này lúc bấy giờ là bí thư xã bộ Việt Minh hai là trên kia là ông Nguyễn Văn Dựgiới thiệu trong lý lịch của tôi vẫn phải ghi rõ hai người giơí thiệu

ng-Tại sao lúc đó ông lại được giới thiệu vào đảng căn cứ vào thành tích ạ?

Không do lúc bấy giờ căn cứ vào các hoạt động tích cực của phong trào việt minh rồi tham giaphong trao hội họp tập luyện các thứ đấy hăng háI tích cực, rồi đoàn thể ngời ta phân công viêc

gì mình cũng làm bất kể việc gì đêm hôm đều hoàn thành cho nên là người ta đấy là lựa chọnnhững người ưu tú đấy là quy trình kết nạp nhưng mà trớc khi kết nạp còn được học một cái lớpcộng sản sơ giải, một tuần lễ đấy chính ông Thanh Tùng đã huấn luyện tôi ơ cái lớp thôn Đôngnày này

Cái lớp đó có nhiều người đi học không ạ ?

ít thôi khoảng hơn chục người cả xã lúc bấy giờ chỉ hơn chục thôi

Tức là trớc khi ông được kết nạp đảng ông được học cái lớp ?

Học cái lớp sơ giải nó gọi là cái lớp cộng sản sơ giải đấy đến khi được kết nạp rồi thì được họctiếp cái lớp đảng viên mới đấy đến khi đợc tham gia chi uỷ cấp uỷ lãnh đạo rồi thì lại đợc học lớpbồi dưỡng chi uỷ viên đấy mấy cái lớp đấy có trình tự cả từ đó trong quá trình học nâng cao cáitinh thần trách nhiệm của mình lên hai nữa là có ý thức rèn luyện phấn đấu hăng hái công táctrên mới chỉ định cho đi học cái lớp Hoàng Văn Thụ trên Thái Nguyên nếu mà không tích cực thì

ai người ta chọn

Khi mà ông vào đảng thời gian dự bị của ông bao nhiêu lâu ạ?

Lúc bấy giờ là căn cứ vào thành phần trong cái điều lệ cũ điều lệ lúc bấy giờ bần nông và cốnông chỉ dự bị là ba tháng, trung nông là bốn tháng thì tôi vào cái diện là trung nông dự bị là bốn

tháng mồng 5 tháng 11 năm 47 đến tháng 3 năm 1948 là chính thức thì đấy là quá trình vận động

nó có nhiều các cái thứ nhưng mà lúc bấy giờ chủ yếu đến hành chính thôi; khi mà xảy ra các thứtrong nhân dân ngời ta đến trình bày thì giải quyết các mâu thuẫn hoặc là đề nghị cấp giấy chongười ta đi nơi này, nơi khác hoặc đi làm ăn giấy thông hành, đấy các cái hành chính là nh thế.Thí dụ như đây mà người ta muốn đi lên ngược ấy là phải xuống Uỷ ban xã, xã cấp cho cái giấythông hành

Khi Pháp tạm chiếm ở đây thì hoạt động của Uỷ ban như thế nào hả ông?

Cái lúc bấy giờ ấy là hoạt động nhất nguyên hoá tức là cũng phải quân sự hoá cho nên Đảng, Uỷban, Xã đội nó gắn làm một; thế thường là ở đây khi ấy là người ta phân công nhau nắm tìnhhình chứ lúc bấy giờ cũng không dám công khai nữa địch nó ấy như thế là chỉ có làm rút vào bímật, đặt cái địa điểm nào cần thiết thì có ngày nào giờ nào, ai biết thì là giữ kín đề phòng địch nóbiết tức là những bọn phản động ấy, nó biết chỗ mình hoạt động ấy nó có thể báo địch cho nên làphảI giữ; hai nữa là cơ quan Uỷ ban các thứ khi mà đến đâu cũng phải trang bị bán vũ trang rồi ítnhất là cũng phải có 1, 2 khẩu súng để bảo vệ thì đấy là cách làm thứ nhất Thế còn hoạt độngcủa Uỷ ban lúc bấy giờ thì như thế này này khi trên mở những chiến dịch quân sự đánh lớn ở địaphương nào thí ngời ta huy động dân công, người ta có công văn về cho xã là huy động baonhiêu dân công ấy thì xã là phải huy động chỉ định những người đi dân công, cấp giấy cho người

ta đa dân công, đưa người ra giao nộp cho những cơ quan này; thí dụ như dân công đi phục vụchiến dịch Điện Biên thì cũng có hay là đi phục vụ các chiến dịch khác thì cũng vẫn phải có lựclượng dân công Hai là những cái đợt tuyển quân người ta thông tri về cho Uỷ ban xã lựa chọnbao nhiêu người để đi tuyển vào bộ đội thì cũng phải lập danh sách chọn người các thứ rồi cử ng-ười đưa lên cơ quan quân sự cấp trên huyện đội, tỉnh đội đưa người của mình lên đấy giao nộp,thì những cái việc đấy là của Uỷ ban

Việc thu thuế lúc đó có còn được thực hiện không trong thời gian tạm chiếm ấy ạ?

Khi mà địch nó ấy thế này nên là không thu được thu ở chỗ này là rất khó cho nên là mãi đến saugiải phóng mới thu lúc bấy giờ chủ yếu là bộ đội về vào hoạt động với tự vệ thì dân…

Khi địch tạm chiếm việc buôn bán những cái đồ thiết yếu ở đây có khó khăn không ạ?

Lúc bấy giờ vẫn có chợ, chợ tề lúc bấy giờ hàng của địch nó tung ra đầy, mình thì không có hànglúc đấy nhng của nó nó tung ra, khi mà nó chiếm đóng chỗ nào thì cái thương nhân trong hậuđịch nó tuồn hàng ra những cái người buôn bán nó vào chợ mua hàng rồi mang ra bán khôngthiếu, tất cả những cái hàng từ xa xỉ phẩm cho đến ấy là bởi vì cái bọn địch nó là nước tư bản nóchiếm đến đâu là nó chiếm đất nhưng đồng thời là nó tung hàng của nó những cái thương nhânấy