159

Phỏng vấn ông Phan Xuân Thiết File # 159 159 Sinh năm 1923 tại xã Quảng Phương– huyện Quảng Trạch – tỉnh Quảng Bình Chức vụ trong kháng chiến chống Pháp Chủ tịch xã Quảng Phương sau cách mạng tháng Tá[.]

Sinh năm 1923 tại xã Quảng Phương– huyện Quảng Trạch – tỉnh Quảng Bình

Chức vụ trong kháng chiến chống Pháp: Chủ tịch xã Quảng Phương sau cách mạng tháng Tám 1945; Phụ trách Mặt trận Việt Minh huyện Quảng Trạch (1947 – 1948); Thường vụ Huyện ủy huyện Quảng Trạch 1948; Phó bí thư Huyện ủy huyện Quảng Trạch 1949; Phó Chủ tịch UBKCHC huyện Quảng Trạch 1950; Chủ tịch UBKCHC huyện Quảng Trạch 1951; Công tác ở Ủy ban KCHC tỉnh Quảng Bình 1952; Công tác ở Văn phòng tỉnh ủy Quảng Bình từ năm 1953 Huân chương kháng chiến chống Pháp hạng nhì, Huân chương kháng chiến chống Mỹ hạng nhất, Huân chương Hữu nghị Việt Nam – Campuchia, Huy hiệu 60 năm tuổi Đảng

Phỏng vấn ngày 07 tháng 12 năm 2009, tại phường Nam Lý, thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình

Người thực hiện phỏng vấn: Trương Công Huy – Trịnh Thị Lệ Hà

[Ông 159 còn rất khỏe và trí nhớ tốt nhưng ông bị lãng tai nặng, nghe rất khó khăn Ông sốngcùng với gia đình người con gái là giáo viên Buổi phỏng vấn có anh Thí – con rể của ông cùng ngồi tham gia Theo quan sát cá nhân thì đời sống gia đình ông cũng có vẻ khá giả Ông tiếp nhóm phỏng vấn với thái độ hết sức vui vẻ, nhiệt tình]

Dạ Hội cháu muốn ghi lại cái hồi ký của từng cá nhân đấy bác, trước hết thì cháu cũng xin trình bày cho bác biết là, tụi cháu là ở bên cộng tác viên của Hội khoa học lịch sử Việt Nam, bên Hội con đang làm cái đề tài?

Nói to to lên tôi không nghe thấy?

Hội khoa học lịch sử Việt Nam đấy bác, đang thực hiện cái đề tài về lịch sử bộ máy Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, giai đoạn 45 - 54.

Ngồi sang đây nói, tôi không nghe thấy

Dạ Hội cháu là bên cộng tác viên của Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, bên Hội đang tổ chức cái đề tài về lịch sử bộ máy Nhà nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, giai đoạn 45 - 54.

Có giấy giới thiệu hay chi không, xem qua một tý, ở Tạp chí Xưa Nay

Con tên là Hà ạ, đây là người chỉ đạo ạ?

Bây giờ định nói cái chi đây

Dạ để cháu hỏi bác, dạ bác là 159 phải không ạ, dạ bác sinh năm mấy ạ?

Bác cho con hỏi là trước, trước đây là bác sinh ngay tại làng ở Quảng Trạch luôn hay sao ạ?

Sinh ở xã Quảng Phương là làng, là làng Pháp Kệ

Hồi xưa ông bà sinh ra bác là làm nghề gì ạ?

À trước là ông ấy là công chức, ông mất lâu rồi, mất từ năm 32 cơ, bà mẹ tôi ở nhà làm ruộng

Thế hồi nhỏ là bác học ở đâu ạ?

Hả?

Hồi nhỏ bác đi học ở đâu?

À, học ở Quảng Trạch luôn

Ở Quảng Trạch ạ, ở trường nào ạ?

Lớn lên học ở trên trường huyện đó, lớn lên theo học ở Huế

Bác học ở Quảng Trạch từ năm nào đến năm nào?

Từ năm 32 cho đến năm 36 học ở Quảng Trạch, rồi năm 37 là đi vô Huế học, học hết trung học phổ thông là tham gia cách mạng luôn đấy.

Học tại Huế đến năm mấy ạ?

Ở Huế là năm 36 đến năm 42, năm 42 tôi đi dạy học, ra làm giáo viên

Ra làm giáo viên ạ Thế bác bắt đầu hoạt động cách mạng từ khi nào ạ?

Bắt đầu là giác ngộ Việt Mình là tháng giêng năm 45 đấy

Tháng giêng năm 45 ạ Thế ai vận động bác đi làm cách mạng ạ?

Hả?

Hồi đó là ai vận động bác đi làm cách mạng, hay là bác tự biết ạ?

Có cái đồng chí là Bí thư Huyện ủy của Quảng Trạch

Hồi đó là ai giới thiệu bác đi, bác có nhớ tên chi không?

Ngô Quốc Sử

Ngô Quốc Sử, thế người đó đến vận động bác như thế nào ạ?

À ông ấy bây giờ mất rồi, sau chuyển sang ông ấy làm Trưởng ty thuế của Quảng Hưng

Nhưng ý con hỏi là người đó đi vận động bác như thế nào?

Hả?

Cái người đó đến vận động bác như thế nào để bác đi theo cách mạng ạ?

Vì tôi dạy học đấy, ông có con học với tôi, rồi thì ông ấy đến chơi, ông tuyên truyền thế thôi

Ông tuyên truyền sao ạ, ông nói cái gì?

Tuyên truyền nói về cái phong trào Việt Minh thời kỳ đó, ở mình đây này, vì có học thành ra đọc cái chữ này rồi, biết rồi thì ông cũng biết rồi, ông cũng chỉ nói qua cái phong trào Việt Minh, từ năm 41 lập Việt Minh, rồi là cái khi về lập ở huyện như thế nào, thế ông vận động, hỏi có vô không, vô thì sẵn sàng vô thôi, vô Việt Minh thế thôi, đơn giản

Khi đi vận động đó thì chỉ có ông đó đi hay là còn có ai đi theo không ạ?

Ông có nhớ tên những cái người đó không ạ?

À có chứ, ông chủ Triệu ở đây, làm việc thường thôi

Thế bây giờ họ còn sống nữa không ạ?

Hả?

Thế bây giờ họ còn sống nữa không ạ?

Cũng nhiều người chết rồi, chỉ còn hai ba ông, ông Triệu còn sống, ông Triệu, bây giờ ông cũng là cán bộ lão thành cách mạng

Thế bây giờ ông đó ở đâu ông?

Ông ấy ở Quảng Trạch

Ông Triệu còn ông nào nữa?

Ông Triệu này, xong đến ông Lâm, ông Ngô Đăng Lâm là cũng người một làng với thằng Triệu đấy, ông đấy mất rồi, ông đó cũng cán bộ lão thành

Vậy hồi trước ở cái chỗ làng bác đó là ai làm lý trưởng, ai làm chánh tổng bác có nhớ không ạ?

Hả?

Hồi trước là bác có nhớ là trước Cách mạng tháng Tám ai làm lý trưởng?

Lý trưởng ở làng tôi á, làng tôi là ông Phan Năng

Phan Năng ạ Thế bác cho con hỏi là, thế hồi đó lý trưởng hoạt động như thế nào ạ, trước Cách mạng tháng Tám đấy?

Làng tôi là vì có cái phong trào rồi, thì lý trưởng thời đó thì tôi biết đấy, thì cũng theo Việt Minh thôi, chịu ảnh hưởng của Việt Minh cho nên là cũng không có cái hoạt động chi, nó khác thì mình nói chi thì họ nghe đấy thôi, tới khi cướp chính quyền thì người ta chỉ đưa triệnvới đưa tài liệu, rồi lại nộp cho Việt Minh thôi, chứ không có chuyện chi cả, người ta không

có phản đối, người ta không có chống đối, đơn giản thôi

Thế cái khi cướp chính quyền là bác có tham gia không ạ?

Hả?

Khi cướp chính quyền là bác có tham gia không ạ?

Tôi có, tôi là Chủ tịch lúc đó luôn, tham gia cướp chính quyền rồi thì làm Chủ tịch cái xã đấy luôn

Hồi đó tham gia thì bác với tư cách là người chỉ huy, hay là cái khi tham gia Cách mạng tháng Tám, khi tham gia cướp chính quyền đấy là bác là người chỉ huy hay là bác chỉ là người tham gia thôi ạ?

À lúc đấy, lúc đấy là tham gia thôi, thì vận động người ta, tổ chức Ủy ban này, họ vô Ủy ban này, tổ chức Mặt trận Việt Minh này, rồi thì người ta làm cán bộ Mặt trận Việt Minh, toàn là người anh em trong làng đây thôi, bà con mình rồi thì trong xóm trong làng đó sắp xếp vô, ông thì vô Ủy ban làm quân sự, ông thì làm văn hóa xã hội, thì người ta theo cả đấy thôi

Bác có thể kể rõ cho tụi con biết là cái hoạt động cướp chính quyền năm 45 rõ hơn được không ạ?

Ở xã cũng thế, xã lại còn ít hơn nữa, bởi vì từ trên tỉnh về huyện, huyện lại về xã, xã thì độ vài ba hôm thôi, thế hôm đấy thì nói, ngày hôm 23 là đi cướp chính quyền huyện, thì về thì mình kêu gọi nhân dân tham gia, thì người ta cũng kéo nhau đi cả đó thôi.

Thế thì mình kêu gọi sao để cho dân họ theo ạ?

Hả?

Mình kêu gọi như thế nào để cho dân nó theo?

Kêu gọi thì nói là, bây giờ phong trào cách mạng lên rồi, Nhật đã đầu hàng rồi, chính phủ Trần Trọng Kim thì không hoạt động được nữa rồi, bây giờ thì chỉ có Việt Minh thôi, thế người ta nghe là thế thôi, trong này hắn không có cái chống đối chi, thành ra không có cái phức tạp, ở Quảng Bình đây này, trong một ngày thì là cướp chính quyền toàn tỉnh xong thôi

Thế cái khi mà mình cướp chính quyền như vậy thì Nhật ở chỗ xã mình còn nhiều không ạ?

Thế cái khi mà mình vận động cho dân tham gia Cách mạng tháng Tám đấy thì mình có chuẩn bị gì không ạ, về vũ khí, về băng rôn, biểu ngữ gì?

Có chứ, chuẩn bị thì đấy, thợ rèn đúc mấy cái mã tấu, mấy cái kiếm thế thôi, chứ súng ống, đạn không có, không có súng có đạn chi

Khi đoàn đi biểu tình vậy thì cái đoàn bác đi đó thì có đông không ạ?

Hả?

Cái đoàn đi biểu tình để cướp chính quyền, để giành chính quyền có đông không ạ?

Đi cả làng, thời đấy là kéo nhau đi cả làng, chỉ trừ nữ thì ít, lúc đầu thì ít chỉ nam giới thôi, thế còn nữ thì, thì chưa phải làm chi, thế kéo nhau về huyện, từ làng tôi về huyện có ba cây sốthôi mà, đi xuống huyện thì cũng tham gia đến trưa thì về, thế tôi là về họp xã, xã lại bầu Ủy ban của xã, thì xuống huyện đã lập cái Ủy ban của huyện rồi, thì tối về là họp dân làng lại là lập cái Ủy ban xã thôi, Ủy ban xã của mình thôi

Là cái tối sau khi giành chính quyền phải không ạ?

Ai?

Là cái Ủy ban của xã đấy, là thành lập cái tối mà mình giành chính quyền được à?

Ừ, cướp chính quyền mình về mình lập đấy, chứ không phải lập trước, khi mà coi như chính quyền về tay nhân dân rồi đấy, thì nhân dân mới bầu, bầu cái Ủy ban mới, Ủy ban cũng phải mới, thế còn lý trưởng thì người ta lại nộp đồng triện lại cho mình thôi, thế thôi

Thế cái khi mà mình giành chính quyền xong rồi mình có tiếp thu được cái gì của bên chỗ chính quyền cũ không ạ?

Chính quyền trước đấy, ở đây ở xã chỉ có ba cái sổ, sổ sách ruộng đất đấy, chứ còn không có chi hết

Không có các thiết bị máy móc gì cả?

Không, không có thông chi, chỉ thị cho dưới này hết, ngày xưa ở làng là có cái chỉ thị, thông tri của huyện về, thì ông lý trưởng đấy, ông phải nói với thôn, thế để lo cho dân làng thôi, chứkhông có giấy tờ, cái đấy không có chi hết, chỉ có chủ yếu là cái sổ bộ, sổ điển thổ của làng, chỉ thế thôi, thì họ đặt lại thôi, thế còn cái đồ mà cũng thành hoàng, cúng thần cúng thành hoàng thì họ cũng giao lại cho cái Ủy ban mới thôi, chứ không có chi nữa

Thế trước đó, trước khi mà Tổng khởi nghĩa đấy thì bác có nghe gì đến cái tin mà cái sự kiện Nhật đảo chính không ạ, trước khi mình làm Tổng khởi nghĩa đấy?

Đảo chính là trước mùng 9 tháng 3 cơ

Vâng đúng rồi?

Bên này cướp chính quyền là 23 tháng 8

Tức là ý con hỏi là trước khi mình giành chính quyền đấy, trước khi mình giành chính quyền thì bác có nghe đến cái sự kiện đó không ạ?

Nghe chi?

Sự kiện đảo chính đấy ngày mùng 9 tháng 3 đấy?

À, nghe trước khi đấy, là trước khi đảo chính là biết rồi, có báo chí đấy chứ, đọc báo rồi

Thế cái khi mà đảo chính vậy bác thấy là cái việc Nhật đảo chính Pháp nó diễn ra như thế nào, tại địa phương có xảy ra không ạ?

Đảo chính Pháp thì một đêm chứ mấy mà, một đêm thì một cái trung đội Nhật nó đóng ở đây,

ở Đồng Hới đây, thế hắn từ trên ga xuống, xuống thì vây tòa sứ, thì bọ bắt thằng cha sứ, mà trước tỉnh chỉ có năm, bảy thằng Tây thôi, thế còn ở ngoài sân bay, hay là còn một tiểu đội Pháp thì ngay bên trong này nổ súng thì bọn ngoài đó hắn chạy rồi, hắn chạy lên trên tróc đấy

là ra ngoài Bố Trạch đấy, thì là vào bốn ngày sau thì Nhật nó đến bắt được về thôi, thì lính thìkhông đánh nhau, lính của thằng Kim không bắn lại bọn Nhật, à 19 tháng 3 là chưa có Trần Trọng Kim, đến tháng 5 mới thành lập chính phủ Trần Trọng Kim, thế lúc đấy chỉ có Bảo Đạithôi

Thế cái khi mà, quay trở lại cái khi mà bác, ở xã mình giành được chính quyền rồi đấy, bác

tổ chức cái thành lập thì bác tham gia cái chính quyền như thế nào ạ?

À thì tôi lập Ủy ban thì bầu tôi làm Chủ tịch, thế còn làm Chủ tịch thôi chứ còn tham gia chi nữa.

Rồi còn ngoài bác là Chủ tịch ra còn có thành viên nào nữa không ạ?

À, một ông là làm Phó Chủ tịch kiêm phụ trách quân sự này

Tên gì ạ?

Ông là ông Thành, chết rồi

Bác có nhớ đầy đủ họ tên không ạ?

Hả?

Bác có nhớ đầy đủ họ không ạ?

Là ông Nguyễn Thành, ông Nguyễn Thành, ông ấy đời khố xanh cũ, vì ông ấy là biết quân sựcho nên là cử ông ấy làm Ủy viên quân sự, với có một cái ông nữa, là làm ở tòa án, tư pháp,

có một cái ông giáo viên thì làm giáo dục

Thế cái ông làm tư pháp tên gì ạ?

Tư pháp ông Trần Đình Kiều

Trần Đình Kiều à, ông đó còn sống nữa không ạ?

Chết rồi

Thế ông làm giáo dục tên gì ạ?

Giáo dục là Phan Xuân Thủ

Phan Xuân Thủ, ông đó còn sống nữa không ạ?

Cũng chết rồi, ông em tôi

Thế ông Phan Xuân Thủ làm cái phụ trách giáo dục là làm những cái việc gì ạ?

Sau khi là cùng lúc đó ông đi dạy rồi, sau này ông ấy làm trưởng phòng tổ chức của Sở Giáo dục của Ty Giáo dục Quảng Bình, rồi vô làm trưởng ban tổ chức Sở Giáo dục Bình Trị Thiên

Thế cái khi mà Ủy ban cách mạng địa phương thành lập, thì thành lập ở tại địa điểm nào ạ?

Thế khi mà mình lập được chính quyền như vậy thì lý trưởng với chánh tổng phản ứng sao ạ?

Không có, chánh phó tổng chi lên đây là họ cũng nạp đồng triện cho mình thôi

ra 6 cái cái điều tối thiểu của Chính phủ cách mạng đó, thì ban hành xuống thì cứ thế mà làm thôi.

Thế ở xã mình đó là làm 6 cái điều đó như thế nào bác có còn nhớ không ạ?

Cái chi?

Tức là xã mình làm 6 cái điều đó như thế nào bác còn nhớ không ạ?

À lúc đó là, phong trào mạnh nhất là Bình dân học vụ, tất cả các thôn đều là sử dụng cái anh nào biết chữ, từng xóm, từng xóm một, trong cái xóm được vài ba người biết chữ thì giao chomấy ông đó là tổ chức cái lớp học đó, thì học cả đêm thôi, còn ban ngày thì họ đi sản xuất, thế tối lại là mình học, học đêm độ tiếng đồng hồ, đêm nào cũng thế, tất cả, thì làng nào cũng làm được hết

Thế người tham gia học có đông không ạ?

Đông lắm, lúc đấy là cách mạng rồi thì, nói cách mạng nói chi là người ta nghe đấy thôi, mà thứ hai đi học đấy, cả nam, cả nữ, nữ đi học cũng rất đông, thứ ba nữa là mình dùng cái cách thế này, chợ búa, rồi cái cổng đi vào chợ là người ta có treo cái bảng, ai đi ngang phải đọc được mấy cái chữ i tờ, hoặc là O, A gì đó, anh đọc không được họ không cho vô, họ làm thế cũng sợ, thế rồi về rồi lại nhát đi học rồi về cũng lo đi, lúc đấy phong trào nó mạnh lắm

Thế cái người đi học là chủ yếu là người trẻ, hay có cả người già nữa à?

Già thì ít thôi, trẻ, rồi trung niên thì có, còn những người già thì cũng chưa vận động đến họ đâu

Thường thì một xã như vậy là có được mấy cái nơi để tổ chức lớp học Bình dân học vụ?

Một xóm là một lớp học

Một xóm một lớp ạ?

Cứ một xóm là một lớp

Mà như cái xã Quảng Phương của mình là có bao nhiêu ạ?

Nơi tôi là 4 xóm, một cái làng đấy là 4 xóm thì có 4 lớp, một lớp thì một đêm đấy là học có hai, ba nhà, chứ không phải là một nhà

Thường một lớp là bao nhiêu người ạ?

Một lớp độ chục, mười lăm người thôi, thì nhà cửa có đâu, ngồi ngoài đồng, trường lớp có, cóđâu, vào trong nhà thì là có bàn ghế chi, ngồi thì lấy cái đòn, hoặc là lấy cái gì đó ngồi viết thế thôi, chứ có trường học chi, có phải là quy mô hiện đại gì đâu, đơn giản thôi

Thế cái hồi đó là chủ yếu là ai đi dạy ạ?

Dạy thì tất cả anh nào mà biết chữ được đấy, là dạy

Thế như bác đây có đi dạy không ạ?

Như bác đây có đi dạy không ạ?

Thì tôi là làm Chủ tịch xã, thế là tôi lo cho cái việc khác, còn dạy là cử những cái anh ở trong xóm đó người ta dạy, thì mình có huấn luyện cho họ một vài đêm thôi, dạy để cách học ra sao, tôi là dạy hội giáo viên thôi, vì biết cái cách sư phạm rồi, thì giới thiệu họ cách dạy dỗ sao

Thế hồi đó bác giới thiệu sao ạ?

Hả?

Thế hồi đó bác giới thiệu với họ như thế nào để họ dạy được ạ?

Thời đó bắt đầu học i tờ, cắt cuộng lấy cái mo cau đấy, cắt từng miếng thế này này, rồi viết

vô, i, tờ, i, tờ i ti đó, rồi o, ô, ơ O thì như quả trứng gà, Ô thì đội nón mà Ơ thì thêm râu, có những câu ca dao đấy, thế khi về rồi, thì khi học chữ o, ô ơ thì đọc cái câu ca dao đấy ra, người ta nói O, thì O là trứng gà, Ô thì phải độ cái nón trên ni, ở là có cái râu này, thế thì họ cũng đọc cả câu luôn thế, thì họ cũng có một cái miếng bảng con, họ coi vào cái miếng đấy thì họ đọc, đọc thì là, nói họ cứ đọc thế rồi lấy tay mà vẽ theo cái chữ người ta viết đấy, thế thôi

Thế cái hồi đó khi học là bảng viết, dùng phấn viết, hay dùng cái gì viết ạ?

Hả?

Hồi đó học là dùng bảng gì hay là phấn hay là cái gì viết ạ?

Ông thầy nào mà dạy cái lớp này thì ông lo cái việc đó, ông hiểu phương pháp rồi thì về ông

ấy tự làm lấy chứ Thứ hai nữa là vận động thanh niên lấy mo cau, cắt ra rồi viết trên đấy vài chữ

Thế có bút mực gì không ạ?

Hả?

Hồi xưa có bút mực gì để viết không, hay là viết bằng cái gì ạ?

Mài cái mực ra rồi lấy cái bút lông cũ đấy, bút chữ thầy nho ngày xưa viết thôi

Thế chưa có cái bút mực, bút máy?

À bút mực đấy, chứ không có cái quy mô gì đâu Còn học thì chưa có sách có vở chi, không

có giấy có tờ chi, học mấy cái mo cau đây đã, khi bắt đầu thuộc mấy cái chữ cái rồi, nguyên

âm, phụ âm thuộc rồi, thì mới bắt đầu là, mỗi người có một cái tờ giấy, kiếm lấy tờ giấy, thế thì là bắt đầu là học viết, viết nó ra, thì lấy bút chì thôi, bắt đầu là viết bằng bút chì đã, chứ chưa có bút mực, mà thời xưa là bút mực là phải có cái lọ, pha mực này, chấm vô là viết, cho nên bất tiện, thôi lấy bút chì, viết bút chì thôi

Thế ngoài cái việc làm bên chỗ Bình dân học vụ đấy thì còn làm cái việc gì nữa ạ, ngoài Bình dân học vụ đấy còn làm việc gì nữa ạ?

À thì trật tự thì dễ, khi có cách mạng lên rồi là tự nhiên thì tuyên truyền là phải sống theo đời sống mới, có tuyên truyền cái đời sống mới, tức là phải không rượu chè, cờ bạc, không ma túy, không phải gọi là ma túy, lúc đấy gọi là thuốc phiện, không hút thuốc phiện này, không uống rượu này, không cờ bạc này, ai mà làm thế là bị phạt, cứ tuyên truyền thế mà lại, cái uy thế của cách mạng nó áp đảo hết, tự nhiên các cái chỗ mà bàn đèn đấy, để mà bán thuốc phiệnđấy, tự nhiên dẹp hết, cũng không cần phải làm gì nhiều, còn cơ bản là không ai dám, ngay ở

các chợ búa, ở chợ xưa là có, có cái bàn là thì là đánh, con bông đấy, xoay mà đặt tiền ăn với nhau, xong thì tụi tôi dẹp hết, không ai chơi nữa Thời đấy có uy thế cách mạng lớn lắm, nghethấy cách mạng nói là nghe thôi Thứ ba nữa là được một thời gian thì năm ba tháng thì là, thấy địch nó bắt đầu đánh ở trên Lào đánh về Quảng Trị, thế là chỉ thị ở trên là về là tổ chức dân quân tự vệ, khi đấy là các nơi là toàn bộ lo lập đội tự vệ, rồi thì luyện lấy vũ khi rồi tập múa võ, múa gươm, múa đao.

Thế ở xã mình là khi nào thì có đội tự vệ ạ?

Hả?

Ở xã mình thì khi nào có đội tự vệ ạ?

Cứ một thôn là một đội

Một thôn một đội, nhưng mà khi nào mới thành lập ạ, đội tự vệ ạ?

Không, cướp chính quyền xong khoảng một tháng là lập thôi, phải lo ngay quân sự thôi, tự lập tự vệ rồi Lúc đầu là cứ tập đi một, hai này, một hai, một hai, bước đều, bước đều, rồi tập dần dần, dần dần mới thay cái tập đấy là vô dụng, và khi đấy bắt đầu là tập võ, tập múa võ, tập ném lựu đạn, lấy cái cục đá to đây này ném xa ném gần cũng như bây giờ đây này, tập, tập đánh thế, rồi lúc đấy là chưa có súng có đạn chi, rồi là bắt đầu khi chiến tranh mới có, mỗi

xã thì cũng được năm, ba khẩu súng Bắt đầu tháng 3 năm, ngày 27 tháng 3 năm 47 đấy, là lúc Pháp đến Quảng Bình rối đấy, thì khi đó mới có súng, có đạn thôi

Thế bác cho con hỏi là, cái hồi đó là sau khi Cách mạng tháng Tám thành công đấy thì ở xã mình có làm cái, cái chống giặc đói như khi nãy bác nói đấy, chống giặc đói đấy?

À chống giặc đói, có chứ, chống giặc đói thì lúc đấy là mấy cái ngày cướp chính quyền xong rồi đấy, thì cái mùa tiếp đó là đỡ đói, không đến nỗi, trước khi cướp chính quyền thì đói, mùa màng mất hết, đói thì trên từ huyện tôi là chết mất hai ngàn người đấy Nhưng mà sau khi cướp chính quyền đấy, là đến cái vụ mười, vụ tháng mười năm đó là tương đối khá, thế là cũng san sẻ với nhau, trên Nhà nước có trợ cấp xuống một ít, nhưng mà ít thôi, lúc đó Nhà nước cũng không có chi, là coi như việc chống đói là vận động tuyên truyền sản xuất thôi, trồng thêm rau mầu, trồng thêm các cái loại đậu, rồi lạc rồi linh tinh thế, thì lúc đó ai cũng lo làm cả, đói họ cũng lo họ làm, mình lo cũng còn chừng mực nào đó, còn người ta tự thân người ta cũng lo

Thế mình phát động các cái phong trào như là gây quỹ Độc lập khi đó không ạ, ở xã mình có không ạ?

Tuần lễ vàng, rồi thì tuần lễ đồng này thì đều có cả

Cái Tuần lễ vàng ở chỗ xã mình thì diễn ra như thế nào bác, bác kể cho tụi con nghe?

Tổ chức ra ngoài đình đấy, là tuyên bố là bây giờ Chính phủ kêu gọi là toàn dân đóng góp để

mà phục vụ chiến tranh, đánh lại quân giặc Pháp sắp xâm lược thì ai có gì thì ủng hộ, thì người có cái lư đồng, người có cái thau đồng, người có một cái chỉ vàng, hoặc là cái bông tai,

mà ít lắm không có nhiều, ở trong thôn không có nhiều

Thế bác thấy là hồi đó là ai là người ủng hộ nhiều nhất ạ?

Làng tôi thì cũng được ba, bốn người, thế người nhiều nhất là cũng được hai chỉ vàng

Là ai ạ, bác có nhớ không?

Cái bà đấy bây giờ bà cũng mất rồi

Là nông dân thôi.

Nông dân thôi Thế hồi đó mấy cái người địa chủ ở làng có không ạ?

Hả?

Hồi đó mấy người địa chủ ở làng ủng hộ không ạ?

Địa chủ thì làng tôi không có, không có địa chủ, chỉ có cái loại tương đối thôi, gọi là phú nông thì không phải là phú nông, nhưng mà địa chủ không phải địa chủ, vậy là họ, bây giờ con cái họ đi làm việc, đi dạy học hoặc là đi làm các nơi, thế còn ở nhà là còn một ít ruộng, thế là cho làm rẽ đi, cho làm rẽ tức là có thu tô, sau cải cách ruộng đất đấy, mới quy họ vào làgiai cấp bóc lột, chứ còn cái thời kỳ mà cướp chính quyền xong thì cũng bình thường thôi, chứ chưa có cái giai cấp như sau, sau khi cải cách ruộng đất

Thế cái khi mà mình gây quỹ, mình gây quỹ Độc lập vậy rồi, thì cái quỹ đó được dùng ra sao ạ?

Quỹ đấy mang lên tỉnh, chứ còn địa phương không có đâu

Mình không giữ luôn ạ?

Không có được đồng mô nào, lập biên bản là đưa lên huyện, lên tỉnh hết

Thế cái hồi này bác có nghe nói gì đến cái việc mà thành lập Chính phủ Việt Nam dân chủ cộng hòa ở Hà Nội không ạ?

Có chứ, báo chứ, có báo chứ lại

Có báo ạ?

Ừ, có báo chứ

Báo gì ạ?

Bấy giờ tôi nói là, đầu tiên là tờ báo Đông Pháp đấy

Không cái khi mà mình ?

Sau nó đổi ra là cái tờ Đông Pháp, rồi khi đấy là báo Cứu quốc, của Mặt trận Việt Minh rồi,

có ra tờ Cứu quốc này, rồi có tờ Lao động, của Liên đoàn Lao động, lúc đó có báo rồi, khi cướp chính quyền là mình, Đảng với Nhà nước có phát hành báo công khai, thì ít nhất là huyện nào cũng có, xã nào cũng có một tờ, rồi đọc báo thôi Rồi lập Chính phủ này, cướp chính quyền xong thì lập Chính phủ thì những ai, những ai nó có danh sách, tên tiếc cả rồi, không phải nghe nữa mà đọc trong báo, công khai trong báo rồi

Thế ngoài đọc báo ra mình có có cái phương tiện gì để mà nắm bắt thông tin không ạ?

Không, lúc đó không đài, không điện, chỉ có báo thôi, có có đài phát thanh đâu, mà có máy thu thanh đâu, không có, chỉ đọc tờ báo thôi, thì biết từ đấy thôi, mà báo cũng đều đấy

Thường báo vậy thì mình thường báo cập nhật hàng ngày, hay là báo tháng ạ?

Báo ngày, có báo ngày cũng có, báo tháng lúc đấy thì ít, lúc đấy chưa ra những cái tập hàng tháng, chưa nhiều, mà Nhà nước chỉ đề ra, có mấy tờ báo ngày đấy để cho kịp thôi, nhưng báo ngày đấy cũng là, không phải ngày nào cũng về đến đây được đâu, vì theo chiến tranh thì

nó cũng chậm chạp đi nữa, hai ba ngày cũng có, một ngày cũng có

Thế cái khi mà bác tiếp nhận báo đó thì bác biết được, cái khi mà thành lập Chính phủ lâm thời Việt Nam cộng hòa, dân chủ cộng hòa đấy là ?

Đọc xong rồi, báo chí đọc xong rồi thì ở mỗi xã, như ở mỗi thôn đã đều có cái đài phát thanh,đài truyền thanh, làm cái chòi lên trên cao, có cái loa, thể là cử người lên để đọc, đọc từng cáitin, thế đọc mấy cái tin đấy thì lập Chính phủ gồm Cụ Hồ này, có ông nào, ông nào này, vậy

là lên loa đọc lên, thì ai nghe được thì nghe thôi, mà hắn tích cực lắm, làm rất sôi nổi, sử dụng thanh niên, họ làm hết thôi mà, xóm nào cũng có

Thế cái khi mà nghe tin Chính phủ lâm thời thành lập thì ở xã mình nhân dân họ phản ứng sao ạ?

Hả?

Khi mà nghe tin Chính phủ lâm thời thành lập thì ?

Thì có cách mạng rồi thì mình phải có Chính phủ, tất nhiên thôi, thì cũng phấn khởi thôi, dân lúc đó cũng tuân thủ chứ cũng không có cái ý ngược, ý xuôi gì

Thế cái khi mà chính quyền mình đấy thành lập thì mình có được nhận các sắc lệnh của Trung ương không ạ?

Không có sắc lệnh gì hết

Nó tự lập ra à?

Cái đấy là, cứ hội nghị Việt Minh ở tỉnh, nói là về cướp chính quyền ở huyện xong, là về cướp chính quyền ở xã,cướp chính quyền ở mô thì lập chính quyền ngay ở đó, thì người ta cứlàm vậy thôi, không có sắc lệnh gì hết, không phải là lập xong rồi có cái quyết định ở trên chấp nhận đâu, không có, lúc đấy chưa có, không phải như sau này lập Ủy ban huyện rồi thì lên tỉnh làm cái quyết định, công nhận là, là Ủy ban huyện gồm có mấy ông này, ông này, không có, hay là Ủy ban tỉnh thì do Chính phủ là công nhận, trước là chưa có cái chuyện đó,

có là mặc nhiên công nhận thế thôi

Thế bác cho con hỏi là cái việc mà thành lập cái đội tự vệ để mà tự vệ sau Cách mạng tháng Tám đấy thì mình có trang bị vũ khí cho cái đội tự vệ đấy không ạ?

Có

Trang bị vũ khí gì ạ?

Dao, kiếm, đại đao, lựu đạn thì chưa có, súng thì tôi nói rồi chưa có, có mỗi một cái gậy rồi đitập đi, tập đi, tập đứng thôi, chứ chưa có cái

Cái hồi đó là lực lượng tự vệ có đông không ạ?

Tự vệ thì ít thôi, một làng độ khoảng một chục người, thế chứ chưa nhiều, có cử, huyện đội đấy, có cử huấn luyện viên đi từng xã, huấn luyện chứ, huấn luyện cách thức thế này, thế kia, thế thức làm sao

Thường thì một nhóm đấy là mấy người huấn luyện ạ?

Hả?

Thường thì một nhóm vậy thì mấy người huấn luyện ạ?

À, huấn luyện viên của huyện, huấn luyện viên tự vệ của huyện, được huấn luyện một tiểu đội, họ chia đi từng xã, xã này xong thì họ đi xã khác

Thế cái khi mà ở xã mình thì có mấy người đến để huấn luyện tự vệ ạ?

Một người thôi

Một người ạ?

Một xã là một người, một người đi hai, ba xã

Một người đi hai, ba xã?

Đi hai, ba xã Xã này xong ba, bốn ngày, sau sang xã khác, mỗi ngày huấn luyện vào buổi trưa, buổi sáng họ đi cày, đi cấy, buổi chiều họ đi cày đi cấy, buổi trưa về khoảng mười hai giờ cho đến một giờ, một rưỡi gì đấy, làm trăm việc đấy, chứ có phải đã có nền nếp gì đâu, tự túc hết

Tức là tranh thủ các giờ rảnh?

Hả?

Tức là tranh thủ giờ rảnh chứ không phải là ?

Ừ, tranh thủ giờ rảnh, chứ không phải tập trung ngày, bỏ sản xuất đấy đâu, vì mình đang còn

có cả cái chống giặc ngoại xâm, rồi chống giặc đói nữa, cái đấy là phải cổ vũ cái chuyện sản xuất mạnh

Thế cái hồi này bác có thấy được cái các cái hoạt động về liên quan đến pháp luật không ạ, như là xét xử các cái tội phạm cái này, cái kia?

Như tôi nói ban nãy đấy, khi cướp chính quyền xong rồi độ khoảng mươi tháng đấy là tội phạm không có, rất ít, trộm cắp thì không có, cờ bạc là không có, thuốc phiện là thu hết, cái thời đấy còn đang yên ổn chưa có gì Sau khi bắt đầu chiến tranh rồi đấy thì khi đó mới lộn xộn ra, khi mà Pháp nó đến rồi, rồi thì là các cái lực lượng ngụy quân, ngụy quyền nó đã mọclên rồi, thế khi đó là chính quyền của mình đấy, chính quyền cách mạng nó yếu đi, thì khi đấymới bắt đầu là các loại tội phạm là bắt đầu mới có, thế còn cái năm đầu tiên đấy là chưa có gì,mọi thứ đang còn êm đẹp lắm

Bác cho con biết là ở cái xã mình đấy có chuẩn bị gì cho cái việc Tổng tuyển cử năm 46 không ạ, Ủy ban xã mình đấy?

Tổng tuyển cử á, à Tổng tuyển cử là, lúc đấy tháng giêng năm 46, thì tháng 12 năm 45 đã tuyên truyền rồi, thì về là chỉ có, chuẩn bị tuyên truyền thôi, tuyên truyền cho dân sắp sửa bầu

cử, danh sách ra ứng cử là có mấy người, thế là chuẩn bị, chỉ có bằng cách tuyên truyền đấy thôi, chứ không có cách gì hơn

Thế mình không có cách chuẩn bị gì hơn à?

Chả có cái gì cả, thế làm mấy cái khẩu hiệu là chuẩn bị Tổng tuyển cử này, ngày kia ghi danhsách, danh sách thì cũng có bảy người thôi, ghi danh sách ra đó, ai đọc được thì đọc mà không đọc thì thôi

Bảy người đó là ai ạ?

À tôi phải nhớ lại chứ Ông Đào Sỹ Nguyên này, ông Hoàng Văn Diễm này Ông Đào Sỹ Nguyên sau này làm Trung tướng đấy, ông Hoàng Văn Diễm là ông ấy làm Chủ tịch tỉnh, rồi sau ra làm Thứ trưởng Tài chính À Trần Hường này, Trần Hường là ở An Ninh này, để nhớ

đã, bầu cử năm người thôi, mà lúc đó, dân là toàn dân là mới học Bình dân thôi, cho nên là khi bầu cử là có viết thay, mỗi cái hòm phiếu thế, mỗi cái bàn phiếu đấy là cử một anh viết thay, viết thay thì vào nói thì, răng có bầu năm ông đấy không, thế thì viết cho, nên người ta

đã biết viết, đã chiếm mười lăm phần trăm là mù chữ cái thời đó, cho nên là phải có người viết thay cho, viết thay cho, hỏi ý kiến là răng ưng ai, thì bảo năm ông đó đấy thôi, vì tuyên truyền rồi

Tức là cái danh sách là có 7 người?

7 người

Mà mình bầu ra 5 người?

Ừ bầu năm người, thì lúc đó có câu ca dao Vận động Võ, Quyết, Dương, Dư, vận động tức ông Đào Sỹ Nguyên đấy, Võ Quyết, là ông Nguyễn Võ, à ông Võ Văn Quyết thì người ở Lệ Thủy này, ở cái làng Quảng Giáp này, Dương Đình Dư là cái ông ở Bố Trạch này, rồi ông Hoàng Văn Diễm người Đồng Hới này, lúc đấy người ta có câu ca dao để cho người ta nhớ, thì họ làm cái câu ca dao là tôi bỏ 5 cái ông đấy thôi, thế đọc cái câu đấy lên thôi, giản đơn, dân chủ lúc đó thế đấy

Thế hồi đó là những người này là ứng cử ở cấp xã hay cấp huyện ạ?

Không, phần lớn là cán bộ cấp tỉnh

À đây là cấp tỉnh ạ?

Cấp tỉnh hết

Đây là mình bầu cho cấp tỉnh hả bác?

Không, bầu Quốc hội đấy chứ, nhưng mấy cái ông ứng cử đó, toàn là cấp tỉnh, như ông Đào

Sỹ Nguyên là làm Mặt trận tỉnh đây, ông Nguyễn Văn Đồng đây này, ông Hoàng Văn Diễm

là cũng là Phó Chủ tịch Ủy ban tỉnh này, rồi ông Trần Hường là Công an tỉnh này, ông Võ Văn Quyết đấy là ban Kinh tế tỉnh này, có thế thôi

Ông Dương Đình Dư?

Đây của Đại biểu Quốc hội của toàn tỉnh, cho nên lấy cái ông mà tham gia Việt Minh từ đầu đấy, hoạt động từ đầu

Thế ông Dương Đình Dư thì làm gì ạ?

Hả?

Ông Dương Đình Dư khi đó làm gì ạ?

Làm Mặt trận của huyện, Chủ tịch Mặt trận huyện

Bầu cử thì cứ theo cái nguyên tắc đấy anh, có một cái hòm phiếu, cũng có cái thùng phiếu đấy, rồi thì tập hợp dân lại rồi cứ sắp xếp hàng hóa, hàng ngũ rồi thì là hết đoàn này qua đến đoàn khác, hàng này đi qua, đến hàng khác bỏ thôi, bỏ vô cái bàn đấy thì có cái anh viết thay đấy rồi, ai viết được thì tự viết ít, còn không thì có cái người viết thay, thế thôi.

Thế khi đó cái thùng phiếu nó đặt ở đâu?

Treo cờ treo quạt lên, cho đàng hoàng

Khi đó thùng phiếu nó đặt ở đâu ạ?

Đặt ở đình làng

Ở đình làng ạ?

Đình làng là cái trụ sở bây giờ đấy, đình làng ngày xưa đấy, là như cái trụ sở của xã bây giờ đấy, thế thì là ra đình làng hết, văn công, văn nghệ cũng ra đó, họp hành cũng đó, lễ lạt chi cũng ra làm đó, thế thôi, nơi trung tâm nhất của làng mà, thế làng nào cũng có cái đình, thế

cứ đến cái đình đấy làm thôi

Thế khi mà tiến hành bỏ phiếu thì mình có tổ chức bảo vệ an ninh gì không ạ?

Cũng có chứ, thế có đội tự vệ cũng xếp hàng lên để đứng đó, cũng đàng hoàng chứ, cũng hô chào cờ, chào ciếc đã, cả toàn dân cũng hô chào cờ, hát Quốc tế ca, à hát Quốc ca đã rồi bắt đầu lên giới thiệu là nói năm ba câu gì đó đã thì bắt đầu bỏ phiếu, thế thôi

Thế mình giới thiệu cái gì?

Giới thiệu thì hôm nay là ngày lễ bầu Quốc hội, nói ý nghĩa của ngày Quốc hội, thế thôi, nói ngắn thôi, chứ lúc đó không có ai mà nói dài dòng

Thế mình nói dân có để ý không ạ, dân có để ý chăm chú nghe không ạ?

Toàn dân là có nhiệm vụ, vì bầu cử đây là có quyền lợi, vừa là nghĩa vụ của mọi người, thì cốgắng tất cả mọi người là đi bầu cử trong độ tuổi, mà đây là cái nền dân chủ cá nhân, xưa nay

là nữ chưa được đi bầu cử, bữa ni thì Chính phủ dân chủ cộng hòa, tất cả mọi người từ 18 tuổi trở lên đều được bầu cử, đây là cái vinh dự mình phải lo mà làm cho tròn, chỉ nói đơn giản thế thôi, chứ không có dài dòng chi, không có văn hoa chữ nghĩa chi nhiều đâu

Thế khi đó ai đọc cái diễn văn đó hả bác?

Diễn văn đó thì cử ông Mặt trận, ông Mặt trận

Ông Mặt trận là ông nào hả bác?

Ông Mặt trận ở xã đây, thời đó thì có Chủ tịch Mặt trận thôi, chủ nhiệm tên ông ấy không nhớnữa rồi, nhưng mà trong cái quy định như thế là, không phải để chính quyền làm, mà đây là vận động toàn dân tham gia trong Mặt trận Việt Minh, ông Chủ nhiệm Việt Minh ra đọc bài, thì bài ngắn ngắn thôi chứ không có chi

Lúc nãy bác nói 5 người được trúng này là, trúng của Quốc hội, thế còn ở xã mình có bầu Hội đồng nhân dân không bác?

À, một tháng sau

Một tháng sau mới bầu Hội đồng nhân dân ạ?

Một tháng sau, à đến tháng 5, tháng giêng cho đến tháng 5 mới đến bầu Hội đồng nhân dân xã

Mình chỉ bầu Hội đồng nhân dân xã thôi hay là có bầu cấp huyện với cấp tỉnh không bác?

Sao không bầu huyện ạ?

Huyện không có bầu cấp huyện

Thế bầu cấp xã có tổ chức giống như là bầu Quốc hội không bác?

Cũng như thế thôi, cũng làm đơn giản thôi, không phải là như sau này, cứ ra đình làng đó thì

là tập họp đủ, quan trọng là tập họp đông đủ, có treo cờ Tổ quốc này, thế có cái cờ, cờ đại hội đấy, là treo lên một dãy thế

Cờ ngũ sắc hả bác?

Ừ đấy, thế thôi

Vậy lúc bầu Hội đồng nhân dân xã thì mình có đi tuyên truyền trước là bầu những ai những

ai giống như hồi bầu Quốc hội không bác?

Có chứ, thì cũng tuyên truyền, cũng giới thiệu, mà lúc đó chả có tranh cử tranh ciếc chi, tự nhiên họ giới thiệu, sắp xếp này Hội đồng nhân dân gồm có những ai, những ai đấy, ông ni làgạch ni, ông tê là gạch tê, thế còn thì người ra ứng cử không có, chưa có cái chuyện để mà ra,

để mà tranh cử như giờ, cũng chả có chương trình như giờ, chớ không phải ra đó là tôi là, chương trình của tôi hoạt động sẽ thế này, thế khác đâu

Vậy hồi đó ai là người đứng ra để mà giới thiệu những cái người được ứng cử?

Ông Chủ nhiệm Mặt trận Việt Minh

Ông Chủ nhiệm Mặt trận Việt Minh?

Ông Chủ nhiệm Mặt trận Việt Minh

Là ai, tên gì hả bác?

Hả?

Ông này tên gì ạ?

Lâu rồi tôi cũng quên, lâu rồi ở xã cũng quên đi rồi

Vậy lúc đó những người nào được ông Chủ nhiệm Việt Minh này đề cử ra hả bác?

Đại bộ phận là, phần lớn là giới thiệu ai cũng đây

Dạ đấy là những ông nào được giới thiệu hả bác?

Không có nhớ đâu mà, từ lâu rồi, ở cái xã đây là quên

Là lúc đó có bác không?

Hả?

Lúc đó có, có bác không?

Dạ bác cho con hỏi thêm ạ, là khi mà mình mới giải phóng xong đấy, thì có cái tổ chức Việt Nam Quốc dân đảng nó hoạt động tại xã mình không ạ?

Thế cái hồi này là sau khi giành chính quyền bác có nghe thông tin gì về cái việc mà Pháp chiếm lại ở Nam Bộ không ạ?

Có chứ, báo, báo đây tha hồ đọc, như tụi tôi là càng phải đọc nhiều hơn chứ, 23 tháng 9 là thay, tướng của Anh là giúp cho Pháp thì là báo chí người ta đăng rầm lên rồi, thế là đọc thôi

Thế khi mà biết được thông tin đó thì mình có nhận được cái chủ trương là thực hiện, là phong trào Nam tiến để vào giúp miền Nam không?

Lúc đó là, chỉ có chủ trương trên là giặc Pháp dựa vào quân đội Anh, bắt đầu gây hấn ở Nam

Bộ, bây giờ mình lo chuẩn bị, thế nào nó cũng gây chiến tranh cho cả nước, thì lo chuẩn bị, chuẩn bị gì, xây dựng lực lượng quân sự, vẫn là tự vệ, dân quân, du kích, đấy mạnh cho nó lên, rồi thì cử cán bộ đi học quân sự, mấy cái việc đó, chuẩn bị thôi

Cái việc huấn luyện tổ chức tự vệ, dân quân được tổ chức như thế nào ạ?

Cái này do tỉnh đội tổ chức

À chứ xã mình không tổ chức ạ?

Xã thì có cử người đi học thôi

Thế xã mình cử có nhiều người đi không ạ?

Không có, xã đây không cử

Không cử ạ?

Ít, mà cử những anh đó là những anh là nó phải có học, có hành tốt, để mà đi tiếp nhận cái, chứ còn không phải ai cũng đi học

Thế cái hồi đó ở Ủy ban hành chính xã mình là có nhiêu người đi học ở trên không ạ?

Học ở huyện thì có

Có mấy người đi ạ?

Huyện thì cử cái anh nào Xã đội trưởng là phải đi học tất, Xã đội phó là phải đi học này, rồi mấy anh là trung đội trưởng là đi học này và trong cán bộ phụ trách đấy, lấy mấy người đấy

đi học trước thôi

Thế hồi đó mình có, có các cái đoàn thể Thanh niên, Phụ nữ nhiều không hả bác?

Có, có các đoàn Thanh niên Cứu quốc này, Phụ nữ Cứu quốc này, Nông dân Cứu quốc này, Hội phụ lão Cứu quốc này, chủ yếu là bốn cái hội đấy trước

Thế tại xã mình đấy thì các cái đoàn thể đấy hoạt động có mạnh không ạ?

Có, mạnh chứ

Bác có nhớ ai làm chức gì ở trong cái đoàn thể Thanh niên, Phụ nữ không ạ?

Cũng không nhớ, à Thanh niên thì có ông Khai

Ông Khai ạ?

Ông Nguyễn Trọng Khai, ông đấy sau đấy ông ấy làm, chống Pháp đấy thì, cuối kháng chiến chống Pháp ông làm Bí thư Huyện ủy, Nguyễn Trọng Khai là Bí thư, ở làng tôi đấy, Bí thư của Thanh niên

Bây giờ ông có còn sống nữa không ạ?

Ông đang còn sống ngoài đấy

Ở Quảng Trạch ạ?

Ngoài làng

Thế ông ấy còn khỏe nữa không ạ?

Già rồi, nhưng chắc khó mà đi được nữa

Thế bác cho con hỏi thêm là khi đó là ngoài tổ chức lực lượng dân quân để chuẩn bị như vậy, thì mình có tổ chức cái phong trào Nam tiến vào trong không ạ, tổ chức vận động thanh niên vào miền Nam không ạ?

Ừ, chưa có, nhưng mà nó thay cho cái phong trào, khi họ đi , đưa đến ga Đồng Hới, Thuận

Lý đấy, thì tiền thì cũng có, mà trên ủng hộ rồi cổ vũ rồi hoan hô, rứa thôi

Ủng hộ có có băng rôn, biểu ngữ gì không ạ?

Có chứ, cũng có biểu ngữ, hoan nghênh đoàn quân Nam tiến, cũng đơn giản thế thôi, thế cũng chưa, chưa có cái mà nó là kêu gọi nhiều đâu, ít, chưa có đâu

Thế cái hồi này mà cái việc Mặt trận Việt Minh với là chính quyền nó có mối quan hệ gì không ạ?

Hả?

Hồi này là cái Mặt trận Việt Minh nó có vai trò gì ạ?

Thời đó sau khi cướp chính quyền thì anh Việt Minh coi như anh lãnh đạo, lúc đấy Đảng là chưa, chưa, phải đến sau này, lúc đấy có chi là gọi Việt Minh hết, Đảng với Việt Minh là một thôi, tất cả sự lãnh đạo đấy là do cái Ủy ban Mặt trận Việt Minh đấy là chi phối, truyền đạt xuống cấp huyện, tỉnh, cấp huyện, mà Quảng Bình là cũng chậm, Quảng Bình là đến tháng

10 năm 45 khi đấy mới lập được cái Tỉnh ủy, cho nên Việt Minh có trước, mà Tỉnh ủy lúc đó

là tháng 10 cơ, tháng 10 năm 45 mới có

Cái hồi đó Mặt trận Việt Minh có quan hệ gì với cái Ủy ban cách mạng không ạ?

do cái Việt Minh nó lập ra cả thôi

Thế như là ở đây bác có thấy được mà cái khi nào mà Pháp nó quay lại ở tại địa phương mình không ạ?

Quay lại cái gì?

Tức là sau Cách mạng tháng Tám đấy Pháp nó có quay lại ở địa phương mình không ạ?

Sau Cách mạng tháng Tám thì tôi cứ hoạt động mãi ở đây thôi

Nhưng mà có thấy Pháp, Pháp nó có quay lại đây không ạ?

Quay lại gì, đến 27 tháng 3 là bắt đầu hắn chiếm Quảng Bình rồi

27 tháng 3 à bác?

27 tháng 3 năm 47

Năm 47 ạ?

Ừ, hắn đổ bộ lên sông Gianh này, cửa Gianh này, hắn đổ bộ từ, hắn đi từ trong Đông Hà đấy,

ra theo đường quốc lộ rồi ra chiếm Đồng Hới này, chiếm hai nơi trước, ngày 27 tháng 3 là bắtđầu chiếm đóng vùng ven quốc lộ, thế còn vùng trên quốc lộ thì hắn không làm gì được, chỉ

mà từ sông Gianh mà đi vô thôi, rồi dọc quốc lộ là hắn chiếm đấy

Vậy ở xã mình thì có có không bác?

Không, xã tôi đây ở bên ngoài, ngoài sông Gianh

Xã của ông là không bị Pháp chiếm ạ?

Nói gì?

Cái xã đó là không bị Pháp chiếm ạ?

Không, hắn không chiếm, à đánh phá thì có

Vậy nó thuộc vùng tự do hả bác?

Lúc đó ngày 27 tháng 3 đáy thì hắn ra hắn, qua tháng 4 đấy thì hắn lên đánh chiếm cái Ba Đồn, tức là cáu huyện lỵ của, của, thì hắn cho máy bay lên ra xung quanh đó, hắn có bắn xung quanh, cái làng tôi là bị cái đó, chứ còn hắn chiếm đóng thì không, rào làng, lập làng chiến đấu thôi mà, năm 47, 48 thì lập làng chiến đấu

Thế trước đó thì bác có nghe gì đến cái việc mà ký Hiệp ước sơ bộ với Pháp ở Hà Nội không

ạ, năm 46 ạ?

Thì cũng nghe trên báo thôi, trong báo người ta, tuyên truyền trong báo thì mình đọc thôi, chứ cũng không phải nghe được Pháp chiếm 19 tháng 6 có lời kêu gọi của Bác Hồ này thì đăng lên trên báo cả mà, tất cả mọi thứ đều theo dõi trên báo

Ý con hỏi là cái khi mà Hiệp ước sơ bộ năm 46 đấy?

À, mùng 6 tháng 3 đấy

Thì bác có nghe được không ạ?

Cũng trong báo, đọc báo

Thế bác thấy cái phản ứng của nhân dân tại xã mình như thế nào ạ, tại địa phương mình như thế nào ạ?

Chả có phản ứng gì, ở dưới này mà nghe, trên báo làm sao là nghe thế, chứ có có nhận thức

gì mà, mà nói là làm đúng hay là sai, mà chỉ biết là coi là Chính phủ Cụ Hồ làm là đúng, thế thôi, chứ có phải có cái tín đồ chi mà nói là cái đó là hữu khuynh, hay là tả khuynh không có

Vậy như vậy là hồi đó khi mà mình nghe vậy dân không có phản ứng gì, tuyệt đối không có phản ứng gì?

Không, tán thành cả thôi

Tán thành cả luôn?

Cụ Hồ làm răng là tán thành, chứ không có cái phản ứng gì, phản ứng là phản ứng tích cực thôi, tức là tại Cụ Hồ làm thế là đúng, mình lùi một bước để mà chuẩn bị cho lực lượng, như thế đúng quá chứ, vậy ai biết mình đang còn yếu, cũng chưa có thời gian để chuẩn bị lực lượng, việc ký Hiệp định mùng 6 tháng 3, rồi chuẩn bị cho cái Hội nghị ở Pháp, thì 24 tháng

9 thì cái này là một cái lùi thời gian lại, thì biết thế nào thằng Pháp nó cũng đánh thôi, thì lùi lại, có thời gian từng nào thì các địa phương lo chuẩn bị cho tốt hơn thôi, thế thôi

Thế hồi đó bác có nghe đến cái sự kiện mà Pháp nó đánh ở Lạng Sơn, Hà Nội không ạ?

Tuyên truyền thì đọc trên báo thôi chứ còn lúc đó không còn cái gì tuyên truyền gì khác báo

Không, ý con hỏi là bác có nghe thấy cái sự kiện Pháp nó đánh ở Lạng Sơn và Hà Nội không ạ?

Có chứ, cũng trên báo cả chứ

Cũng trên báo ạ?

Ừ, hắn đánh Hải Phòng rồi Lạng Sơn là trước đấy, rồi đến ngày 17, 18 là hắn đánh mạnh ở Hải Phòng thì báo cũng đăng rồi, mà lúc đó là cũng bắt đầu có đài, đài phát thanh đấy, mình

có những cái đài rađiô nhỏ nhỏ, bắt đầu cũng nghe được

Thế đài phát thanh là có từ khi nào ạ?