183

Phỏng vấn bà Lê Thị Thuần 30 12 09 File # 183 183 Quê quán Thị trấn Yên Mỹ, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên Sinh năm 1928 Chức vụ Tham gia giành chính quyền Cách mạng tháng Tám ở thị xã Hưng Yên Năm 1945[.]

Quê quán: Thị trấn Yên Mỹ, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên.

Sinh năm 1928

Chức vụ: Tham gia giành chính quyền Cách mạng tháng Tám ở thị xã Hưng Yên Năm

1945 là Thường vụ Ban Chấp hành Phụ nữ xã Năm 1947 là Chi ủy viên của xã Hồng Bàng Năm 1948 công tác ở Ban Chấp hành Phụ nữ huyện Yên Mỹ Năm 1952 lên chiến khu Việt Bắc.

Phỏng vấn ngày 31 tháng 12 năm 2009 tại quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội.

Người thực hiện phỏng vấn: Phan Tuấn Phương

[Bà 183 tuy tuổi đã cao nhưng còn khá khỏe mạnh và minh mẫn Bà tiếp chuyện phỏng vấn với thái độ vui vẻ, thoải mái Gia đình bà kinh tế bình thường]

Bây giờ thì anh cứ hỏi

Cháu xin phép được làm việc với bà luôn Đấy chúng cháu là có cái chương trình đi sưu tầm

tư liệu về thời gian kháng chiến chống Pháp 1945 - 1954 thì những người mà có công tác trong cái bộ máy chính quyền lúc đấy, thì cũng được các bà giới thiệu đến bà, đầu tiên cháu muốn xin hỏi bà tên là gì ạ?

Tên là 183

Thế bà là sinh năm bao nhiêu ạ?

Sinh năm 28 nhưng mà tôi rút đi hai tuổi gọi là 30 thì cứ gọi là 30 thôi

Sao mình lại rút đi ạ?

Cái ngày tôi đi học, đấy đi học ngày trước thì rút đi, tại vì nhớn, nhớn mới đi học, 6 tuổi đi học nhưng mà tôi tận 8 tuổi mới đi học, thế thành phải rút hai tuổi đi đấy

À thế chính thức là mình sinh 1928?

Vâng

Thế năm nay cũng 82 rồi đấy?

Năm nay 82 tuổi nhưng thực tế khai thì khai 80

À, thân sinh nhà tôi thì bấy giờ thì các cụ ấy nhà Nho chả làm gì cả, thành thử ở nhà làm ruộng, ông cụ dạy học chữ Nho ngày xưa anh còn lạ gì, dạy không đấy mà, nhà túng thiếu lắm, chả có gì cả, dạy không thôi, dạy không rồi lại dạy học chữ Nho thế xong rồi dạy cũng

có quốc ngữ nhưng mà ít thôi

Thế là bà có được học chữ Nho của ông không?

Không, không được học, không được học chữ Nho, chỉ được học quốc ngữ, quốc ngữ cũng chẳng được đi trường mấy đâu, toàn học ở nhà thôi, học ở nhà ông bố dạy, ông bố vừa dạy cả chữ Nho chữ quốc ngữ, ông bố dạy xong cứ học tư ở trường học những cái ông đỗ séc ti vi cathì không có việc làm thì cứ đi dạy thêm học sinh đấy mà, học ông giáo Bằng, ông giáo Yến, thế thôi chứ cũng không được đi học gì, về sau tôi mới được học bổ túc đấy chứ còn trước thìchỉ học, học đến lớp 3 thôi

Thế lúc đấy bà học là có thi cử gì không ạ? Cái thời nhỏ bà học đấy?

Thì sơ học yếu lược thôi chả có gì

À bà đỗ sơ học yếu lược đấy ạ?

Vâng, thế thôi chứ có được học cao nhiều đâu anh

Thế trước Cách mạng tháng Tám bà chỉ có đi học hay còn làm cái nghề gì khác nữa không?

Trước Cách mạng tháng Tám không, tôi đi công tác luôn, đầu tiên tôi công tác ở xã xong ít lâu tôi lên huyện thoát ly luôn, chứ cũng không đi làm gì hết cả Thoát ly trên huyện bấy giờ cái phong trào bấy giờ thì còn có công tác Phụ nữ, cả xã cứ đi vận động từng người một thì mới độ được vài người tham gia Phụ nữ Đầu tiên tôi, một người phụ nữ, một phụ nữ, à một cán bộ huyện phụ trách ba xã, bốn xã, vâng, mình tôi phụ trách ba xã

đi vận động thế, đi vận động từng, cứ đi về cơ sở vận động từng người, từng người xong mỗi

xã tham gia được hai chục người lại về báo cáo được hai chục người, 15 người đại khái như thế, thế có nhiều xã trắng, không, không vận động được ai hết

Thế như bà là được vận động cách mạng như thế nào, bà được giác ngộ cách mạng từ năm bao nhiêu?

Thì từ năm kháng chiến lên là, từ năm 85, à từ năm 45

Còn trước đấy là bà có được vận động cách mạng không, có tham gia Việt Minh không?

Có, vâng, tham gia Việt Minh đấy, đầu tiên là tham gia Việt Minh thì tôi là Chấp hành của xã xong Ban Thường vụ xong lên cán bộ huyện, lên cán bộ huyện cùng với bà Bình, Bình Hà, rồi Sa, bọn tôi tất cả huyện có 7 người, cả huyện có 7 chị em thôi, thế 7 chị em mới chia ra làm mấy chục xã đấy, mỗi người phụ trách mấy xã mấy xã

Cái lúc đấy là mình tự nguyện đi làm hay người ta phân công mình bà?

Không, tự nguyện thôi chứ À cái lúc mà lên huyện thì huyện lấy lên chứ, thế còn cái lúc tham gia Việt Minh là ở xã Đầu tiên xã thì các anh phụ trách thì là vận động vào Việt Minh, thế vào Việt Minh xong thì phân, tôi vào Việt Minh là phân vào Ban Chấp hành ngay.

Ai vận động bà vào Việt Minh đấy ạ?

Bấy giờ xem là ai, bà, bà Lý, Nguyễn Thị Lý chết rồi, rồi ông Thúy, Lê Thúy này xưa bây giờdạy trường Đảng đấy, ông Chu Khanh

Cái lúc đấy người ta vận động mình như thế nào bà, người ta nói như thế nào?

Thì cũng cứ nói là giờ, giờ phong trào Việt Minh thế này thế khác rồi nên tham gia rồi công tác, thì tôi cứ bảo, tôi cứ bảo lúc trước cách mạng chứ bây giờ tôi chả vào Việt Minh nữa Bảo úi giời còn nhiều việc lắm, đồng chí cứ vào Thế sau đến tháng 8, tháng 8 năm 47 là tôi được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương

Thế cái lúc mà bà kết nạp Đảng như thế là ai giới thiệu bà vào Đảng?

Bấy giờ hình như là bà Chấn hay sao đấy, bà Chấn đấy

Với ai nữa ạ?

Bấy giờ gọi là Đảng Cộng sản Đông Dương chứ không phải Đảng Cộng sản Việt Nam như bây giờ, năm 52 mới bắt đầu Đảng Cộng sản Việt Nam

Bà Chấn với ai giới thiệu bà nữa ạ?

Không biết hình như anh Tùng hay sao đấy, giờ lâu ngày cũng chả nhớ, anh Tùng, anh Tùng bây giờ dạy đâu, dạy ở trường Huế cơ

Cái lúc kết nạp Đảng như thế là mình kết nạp bí mật hay công khai bà?

Bấy giờ bí mật chứ ạ, bí mật xong, xong thì là, nông dân thì ba tháng, như tôi là sáu tháng được chính thức, đại khái thế

Tức là mình thuộc thành phần trung nông à bà?

Cái buổi lễ kết nạp bí mật như thế nhưng người ta làm có long trọng không bà, bà có thể kể lại cho cháu nghe cái buổi lễ kết nạp hôm đấy không, người ta làm như thế nào?

Cũng chỉ một lá cờ thế này, xong mấy đồng chí đứng giới thiệu, xong mình đứng thề nguyện

gì gì đấy, thề rồi hứa hẹn gì thế thôi, cũng sơ sơ thế thôi, hứa hẹn là sẽ vì Đảng thế nọ thế kia

gì đấy, đại khái như thế

Lúc đấy kết nạp là ở trụ sở hay ở nhà dân ạ?

Không, nhà dân chứ làm gì có trụ sở, bấy giờ chúng tôi kháng chiến làm gì có trụ sở anh, kết nạp nhà dân thôi, tôi kết nạp năm 48, à 47, 47 thì là, 47 kết nạp xong thì ở ban Chi ủy ngay,

Hôm kết nạp như thế là có treo ảnh lãnh tụ không bà?

Có chứ, treo ảnh lãnh tụ rồi cờ rồi các thứ

Treo ảnh những ông nào đấy ạ?

Bấy giờ tôi xem, hình như hồi là Bác Hồ này, Bác Hồ, có mấy ông đấy, bấy giờ chả nhớ nữa,

có treo ảnh, hình như có mình Bác Hồ thì phải chứ chả có ai nữa

Lúc đấy bà được kết nạp Đảng bà có thích không?

Thích chứ, phấn đấu thích lắm

Tức là mình rất có nguyện vọng vào Đảng đấy?

Vâng, thế như tôi thì tôi, nói xấu hổ tôi thành tôi bị thế này cho nên tôi giờ tôi chả còn Đảng còn đung gì nữa này Cái thời tôi, ông chồng tôi ông ấy chết, ông ấy chết trên Việt Bắc đấy, ông ấy trước với tôi cùng cán bộ, ông ấy là cán bộ Thông tin, tôi là cán bộ Phụ nữ, thế thì hai người cùng thoát ly tất, thế xong ông mới được điều lên, coi như lúc đấy có văn hóa mới được điều lên Cục Chính trị công tác, thế xong ông ấy mất, thế là tôi mới đi, thế anh còn lạ

gì, bấy giờ không biết anh nhỏ anh có biết gì không nhỉ, bấy giờ đi, đi bộ từ đây lên Việt Bắc anh thấy bao nhiêu tháng, thế tôi tôi cũng không biết đường như thế nào cả, xin phép đi một,

đi mấy ngày để, để đi tìm, thế đi cuối cùng ba tháng không vào được đến nơi, vào nhà tôi chết

ở khu Định Hóa Thái Nguyên đấy Thế xong thì đến lúc đi mấy tháng về, thế về bấy giờ bấy mình cũng chưa có tư tưởng gì, bấy giờ không có chủ trương gì hỏi thăm mà lo chả gì hết cả, thế là mới bảo là tôi mấy tháng không đóng Đảng phí thế này thế khác, thế là tôi tức mình tôi mới bảo tôi không cần thế nọ thế kia, thế là tôi dỗi, thế mới ngu chứ, thế tôi chả lấy, đến lúc tôi chả lấy giấy chuyển Đảng, tôi chả gì cả

Thế là người ta cho mình nghỉ khỏi Đảng?

Vâng, tự tôi bỏ chứ chả ai đuổi tôi nhưng mà tôi, tôi tức mình tôi bảo, mình nghĩ thật chồng mình chết chả ai hỏi thăm được một câu gì, chả ai hiểu gì tôi cả

Đấy là năm bao nhiêu đấy bà nhỉ?

Bấy giờ năm 51, ông chết từ năm 51

Thế là bà là nghỉ khỏi Đảng từ năm nào, không sinh hoạt nữa?

Thì đấy thời gian, đi mấy tháng, đi gần một năm, đi gần một năm mới về thế là thôi, từ ngày

51 là tôi nghỉ luôn Nghỉ luôn thì xong đến lúc tôi về thì tôi vẫn công tác Phụ nữ đấy nhưng

mà tôi không, không sinh hoạt Đảng

Không sinh hoạt chi bộ nữa?

Không, không sinh hoạt

Thế sau này mà đến lúc cải cách ruộng đất đấy bà thì mình, cái thành phần như thế mình có

bị cái gì không?

Ui, thì các bị các ông ấy trù dập đủ thứ đấy mà, thế là nó không may là đến 54 là cải cách ruộng đất thì cũng trù dập đủ thứ đấy mà, thế nhưng may tôi, tôi cũng không bị làm sao chứ còn nhiều người bị lắm, như tôi thì chỉ bị, ông anh tôi thì bị, ông anh tôi đây này, ông nhà báođấy nhưng mà cũng trù dập đủ thứ đấy Đầu tiên ông là báo Cứu quốc, à báo, báo Sự thật xong rồi con địa chủ đuổi sang báo Cứu quốc, xong rồi báo, báo Cứu quốc lại đuổi sang báo Nông nghiệp, thế là từ lúc báo Nông nghiệp là ông chết ở đấy Đây ông chồng tôi đây này, 25 tuổi thôi đấy anh, 25 tuổi đã mất rồi, tôi 25, hai người đều 25 cả

Cái lúc mà cải cách ruộng đất thì ở mình có nhiều địa chủ bị đấu tố không bà?

Nhà tôi thì, nhà tôi thì cũng không bị đấu tố mấy đâu nhưng mà tại vì nhà tôi là có 14 mẫu ruộng, thế thì bố tôi thì là có mấy mẫu thôi còn bà, bà mẹ tôi được chia 5 mẫu ruộng, quê ngoại chia cho 5 mẫu ruộng đấy thế là được hơn, hơn chục mẫu, cũng không đấu tố nhưng xong, xong người ta cũng cho là địa chủ kháng chiến, nhân hào nhân sĩ, bấy giờ ông cụ tôi là nhân hào nhân sĩ, địa chủ kháng chiến thì ra nhẹ nhẹ thôi so với địa chủ khác, thế nhưng họ cũng chả biết gì, họ cứ là con địa chủ thôi chứ họ chả biết thế nào Bấy giờ mình làm việc cònnon nớt lắm, chả biết gì đâu, cứ địa chủ chứ chả biết thế nào là kháng chiến, thế nào là nhân hào nhân sĩ, cứ, cứ địa chủ là họ rọt thôi

Thế là cái lúc đấy là nhà mình bị tịch thu hết ruộng à bà?

Thì chả biết tịch thu thì lấy hết cả ruộng nước chả còn gì, thế còn một cái nhà, à nhà tôi là Tây nó về nó bắt đầu về là nó đốt luôn nhà tôi với cái đình làng, đình làng Yên Mỹ, đình to nhất đấy, thế nó đốt cái nhà tôi xong rồi thế chỉ, thế cũng chả còn gì mà tịch thu nữa Thế ruộng nước là tự nhiên là bỏ thôi chứ cũng chả ai cày cấy gì, ông bố tôi thì già, chúng tôi đi thoát ly hết cả nhà, anh tôi thì đi thoát ly, cả nhà, cái ông em thì đi bộ đội

Thế mình thực hiện cải cách ruộng đất là năm bao nhiêu đấy bà nhỉ?

Năm 54 ạ, 54, 55 gì đấy

Đợt đấy ở xã mình có bắn ai không bà?

Có ạ, có bắn, bắn anh Chiểu thì là đúng, có thế thôi Thế ông cụ nhà tôi may là địa chủ kháng chiến nên cũng không, không bị gì nhưng mà mất hết thôi chứ cũng không gì, không bị đánh đập gì, như người ta còn đánh đập khổ lắm

Cái ông Chiểu là bị đánh đập ạ?

Vâng, ông Chiểu bị, bị, ông Chiểu trước là người mình đấy, cũng là đảng viên đấy nhưng mà đến lúc sau này, đến lúc cải cách ruộng đất thì lại, xem nào, ở xã tôi giết mất mấy người, à với mấy ông tự tử

Sao lại tự tử, họ sợ quá à?

Họ sợ quá, họ thấy mấy người bị giết họ sợ quá với lại đối xử cũng ấy, thế còn, còn một số thì

Thế sau lại nâng lên thành địa chủ?

Nâng thành địa chủ thì ông, ông sợ quá ông tự tử Thế với còn mấy bà nữa tự tử, tôi nhớ xem

ai nào, làng tôi thì không có ai, có huyện tôi thì có ông chánh Tống với ông nào nữa cũng tự

tử, có, có đâu vài ông đấy, lâu ngày rồi tôi cũng quên

Thành phần thực tế ra cũng chẳng phải thành phần lắm đâu Nhà tôi thì chỉ có thế này này, chứ nhà tôi thì cũng chả làm gì, không cho vay cho mượn gì, nhà tôi thì các con các cháu toàn đi học không làm gì không lao động, thế thì nhà người ăn người có, thế thôi, thế là địa chủ thôi chứ Thế còn ruộng thì bà tôi là, bà tôi là được chia cho 5 mẫu ruộng chứ thực tế nhàtôi có mấy mẫu thôi, thế nhưng mà toàn con cái chúng tôi, chúng tôi không ai đi làm cày cấy

gì, không ai đi làm gì, thế các anh tôi toàn đi học Hà Nội hết, nhà tôi là ba xuất đi học đi học ngoài Hà Nội, nhà tôi cũng túng phải đi vay lãi chứ anh, vâng, phải đi vay lãi chứ không phải

là có Tuy là có ruộng nhưng mà ruộng bấy giờ làm sao đấy, tôi không biết sao bấy giờ có ruộng mà túng thiếu lắm, chả có gì, thì mỗi, thì một tháng anh bảo ba người đi học Hà Nội rồicòn gì là tiền nữa, cung cấp một tháng bao nhiêu tiền, bấy giờ có 8 hào một gánh thóc thôi màmột tháng mất bốn gánh thóc một người đi học, mất bốn đồng, ừ bốn gì, bốn, bốn đồng Cũngkhông bận gì, nhà tôi cũng không bị gì, nhưng ở cơ quan là nó trù dập Thế xong cái hồi đi sơtán về thì là mới cho lên, lên thăm Bác Hồ, thế mình nó không cho đi thăm, thăm viếng Bác

Hồ nó không cho mình đi thăm, tôi là thành phần xấu mà, khổ thế chứ lại Ông anh tôi nó cứ đuổi hết cơ, cơ, nhưng may nó vẫn, vẫn dùng chứ không phải đuổi về nhà nhưng mà cứ cơ quan nọ, suốt đời chỉ là phó thôi chứ không bao giờ là trưởng bao giờ, ông anh giỏi lắm, về chữ nghĩa, ngày xưa ông học trường Bưởi ngày xưa mà

Nên là cứ dìm mình là không lên được?

Vâng cứ dìm thôi chứ cũng không làm sao, nhưng mà không bị đuổi, lắm nơi còn bị đuổi đấy chứ, đây thì vẫn không ai bị đuổi Ông em tôi 12 năm không lên được một cấp, cho nên bây giờ về hưu, 80 tuổi về hưu, à bây giờ lúc về hưu mới được là đại tá, 12 năm vẫn cứ, cứ đại úychứ không lên được tí nào cả

À cháu trở lại trước một tý, cái lúc mà cái thời trước Cách mạng tháng Tám đấy bà, khi mà Nhật đảo chính Pháp ngày mùng 9 tháng 3 năm 45 đấy, thì bà có được chứng kiến cái

chuyện gì không?

Bấy giờ thì tôi mới có 14, 15 thì chưa, chưa có gì, à mười mấy

Cái hôm mà giành chính quyền Cách mạng tháng Tám là bà có đi tham gia giành chính quyền không?

À có, tôi đi cướp chính quyền ở Hưng Yên, vâng, ở tỉnh Hưng Yên là tôi đi cướp chính quyền Với cái hôm mà, cái hôm mà cướp thóc ở bốt Lực Điền có, tôi, cũng có tôi, tôi thì tôi chỉ đi vận động anh em lên để cướp thóc thôi chứ còn mình cũng không trực tiếp đi làm, chỉ vận động thôi

Cái hôm giành chính quyền ở Hưng Yên thì hôm đấy nó diễn ra như thế nào, bà có thể kể lại cho cháu nghe được không?

Hôm tôi đến chỉ đến mít tinh thế thôi rồi đến vào thì là, vào tiếp thu các thứ ở đấy thôi, tiếp thu chính quyền ở đấy thôi chứ không có gì

Mình cướp chính quyền ở Hưng Yên là ngày bao nhiêu đấy bà nhỉ? Như Hà Nội là 19 tháng 8?

Đây hình như là 22, 22 hay sao, tôi nhớ như thế, hình như 22 tháng 8

Hôm đấy có nổ súng, có đổ máu gì không ạ?

Không, không có gì hết cả, bấy giờ họ ấy, cái hồi đánh bốt cũng thế, vào là bó hết, đầu hàng hết cả, vâng, vào cái bốt ở Bần đây cũng thế, bấy giờ chúng tôi chỉ đi vận động thôi, bốt Bần thì vào thì là đóng Nhật mấy ông, ông Dũng đóng Nhật nhưng mà chết, mới chết rồi, đóng thành Nhật, đóng Nhật, cũng nói xì xồ, ăn mặc Nhật, ông Dũng giống Nhật lắm, cho nên

đóng vào thấy súng ống, bảo bây giờ chúng tôi sẵn sàng chờ, chúng tôi sẵn sàng chờ lệnh các ông rồi, thế thực tế là mình chứ không phải Nhật, thế đến lúc mình vừa đi khỏi thì Nhật đến

mà, Nhật đến thì thôi giao hết cả súng đi rồi, giao Việt Minh, mắc lừa Việt Minh

Thế là mình cướp được của huyện à?

Cướp được của Bần, chỗ Bần, thị trấn Bần, bốt Bần

À bốt Bần đấy?

Vâng, đấy mình vào đấy thì là, thì các ông ấy vào thôi chứ chúng tôi không được vào, chỉ đi vận động thôi chứ không được vào, mấy ông liền ông đấy vào, ông thì đóng Nhật, ông thì đóng làm lính, ông thì đóng làm quan, đại khái ăn mặc Nhật rồi giống Nhật, thế thì vào thì súng ống nó bó hết vào, vào chờ các ông này giao

Bà có nhớ tên những ông lý trưởng, chánh tổng đấy không ạ?

Có ông Tu, ông Tu làm chánh tổng, lý trưởng ai nhỉ, à ông, ông ở xã khác cơ, xã Tân Lập ôngQuy, ông Quy, ông Quy

Sau khi mình giành chính quyền xong như thế đấy bà, thì mình có thành lập luôn cái Ủy ban lâm thời không ạ?

Có chứ, vâng, huyện tôi là ông Lê Tự Cơ, Lê Tự Cơ thì là con đại địa chủ, thế nhưng lại, bấy giờ lại, ông ấy lại tham gia từ hồi trường Bưởi cơ, à ông không, trường, trường gì cơ, trường Thăng Long chứ không phải trường Bưởi, ông anh tôi đỗ trường Bưởi nhưng ông ấy không

đỗ trường Bưởi mà học trường Thăng Long, thì ông tham gia từ bấy giờ thì về bầu ngay làm Chủ tịch, Chủ tịch huyện, thế xong một thời gian thì ông ấy đi các nơi khác thì tôi cũng chả biết

Nhưng cái lúc bà ở xã như thế thì Chủ tịch lâm thời ở xã mình là ai bà?

Chủ tịch bấy giờ là ông, ông giáo Huy, ông giáo nhưng mà rồi sau cũng là địa chủ rồi cũng khổ sở, ông ấy cũng khổ sở chả coi ra cái gì, đấy là ông giáo Huy, ông trước là ông giáo Huy, Huy

Huy ạ?

Vâng, trước là ông giáo rồi sau bổ làm Chủ tịch

Cái thành phần của Ủy ban lâm thời lúc đấy thường thường là thuộc tầng lớp nào đấy bà nhỉ?

Bấy giờ thường thường tầng lớp, tầng lớp trên cả, bấy giờ thường thường tầng lớp trên cả, vớicái Liên Việt toàn trên cả, đấy, bấy giờ thành cái tầng lớp trên cả

Cái lúc bà thấy Ủy ban lâm thời đấy là có đông người không bà?

Cũng đông chứ ạ, Ủy ban lâm thời cũng đông

Có khoảng bao nhiêu người ạ?

Thấy là gì cũng có Chủ tịch, Phó Chủ tịch, rồi thì thư ký rồi các thứ vân vân tôi cũng không nhớ mấy

Thế sau khi mà giành chính quyền Cách mạng tháng Tám xong là bà bắt đầu tham gia cái gì?

Thì tôi là cán bộ xã, xã ít lâu thôi là sau tôi lên huyện ngay

Bà là lúc đấy gọi là cán bộ Phụ nữ của xã à?

Vâng, gọi là cán bộ Phụ nữ của xã

Lúc đấy mình gọi là giữ chức vụ gì bà nhỉ?

Bấy giờ chỉ gọi là cán bộ xã chứ chả có chức vụ gì Thế chúng tôi lên huyện là có lương, thế còn trước thì làm công tác không thôi

Tức là mình làm trong Ban Chấp hành Phụ nữ Cứu quốc đấy à?

Vâng, Phụ nữ Cứu quốc đấy Bấy giờ thì cũng chỉ vận động anh chị em đi phá đê, đắp ụ, phá đường đắp ụ rồi các thứ nó vân vân nói chung vân vân, đắp ụ, phá đê

Sau khi mình giành chính quyền xong đấy bà, mình hưởng ứng cái lời kêu gọi của Bác Hồ diệt giặc đói này, giặc dốt này, thế thì cái giặc đói mình diệt bằng cách gì ạ?

Giặc dốt, bấy giờ dốt thì nhiều chứ giặc đói thì, nói là diệt giặc đói nhưng thực tế thì cũng chỉ

có giúp đỡ người ta làm ăn rồi thì cứu tế các thứ thôi chứ cũng không có vấn đề gì Giặc dốt thì là đi đường hỏi chữ

À thế mình tổ chức Bình dân học vụ đấy ạ?

Vâng, bấy giờ, thí dụ anh đi chợ thế này, chặn đường thế này này mà hỏi bắt đọc chữ gì chữ

gì được thì mới cho đi chợ không có bắt về học, đại khái như thế

Như lúc đấy bà đỗ sơ học yếu lược rồi bà có phải đi dạy không? Bình dân học vụ không?

Dạy, không, không ạ, bấy giờ tôi không, không đi dạy

Cái lúc đấy Bình dân học vụ người ta đi học thì cái lứa tuổi nào người ta hay đi học bà?

Người nào cũng phải đi hết, già trẻ đi hết, bấy giờ già trẻ, ở xã tôi già trẻ giai gái là đi học hết Các bà già ra đồng cứ nói với nhau, i tờ cái gì nhỉ, i tờ dấu móc cả đôi thế nào tôi quên tôi nhớ thế nào đấy, thế các bà cứ trao đổi với nhau thế, chữ o thế nào, chữ ơ thế nào cứ trao đổi với nhau như thế rất là dễ, cái Bình dân học vụ rất là dễ

Cái lúc đấy lứa tuổi mà cao nhất đi học là khoảng bao nhiêu đấy bà?

Năm sáu mươi cũng đi học

Năm sáu mươi vẫn đi học ạ?

Vâng, năm, bốn, năm mươi vẫn đi học hết, rồi các bà già cũng học, đi ra đồng rồi trao đổi vớinhau chữ nghĩa các thứ nói chung.

Thế như bà lúc đấy làm bên Phụ nữ như thế thì bà có phải đi vận động người ta đi học không?

Có chứ, phải đi vận động, Phụ nữ bấy giờ là vận động nhiều thứ lắm

Mình vận động bằng hình thức nào bà?

Thì cũng nói là bây giờ Chính phủ mình lên thế nọ thế kia thì được học chứ ngày xưa thời Pháp là không, các bà không được học, bây giờ các bà được học thì phải tham gia chứ, thế này nọ thế kia là vận động như thế thì họ cũng tham gia đi học Tôi, chúng tôi chỉ làm công tác vận động thôi chứ có làm được cái gì đâu

Nhưng người ta có chịu đi học không ạ?

Có đi chứ, thích, phấn khởi lắm, úi giời phấn khởi đi học lắm

Thế mình có phải trang bị giấy bút cho người ta không ạ?

Không, tự người ta hết

Cái lúc đi học như thế là học cái thời gian nào trong ngày bà, học buổi sáng hay buổi trưa hay buổi tối?

Buổi tối chứ làm gì có buổi sáng, à buổi tối chứ, tối với buổi sáng

Tức là chỉ đi học buổi tối thôi?

Vâng

Còn ban ngày vẫn phải đi làm?

Ban ngày còn đi cày đi cấy rồi đi các bà trao đổi với nhau

Cái lúc Bình dân học vụ như thế thì mình hay làm những bài ca dao hoặc hò vè các thứ đấy bà?

Vâng, ca dao hò vè

Bà có nhớ được bài nào không?

Tôi, tôi chả, tôi có đi học đâu tôi nhớ, tôi thì không phải đi học cái món đấy cho nên tôi không nhớ mấy

Đến cái lúc mà Tổng tuyển cử Quốc hội lần đầu tiên năm 46 đấy bà, thì người dân mình đã biết đọc biết viết để đi bỏ phiếu chưa ạ, bầu cử chưa ạ?

Có, có, cũng nhiều, cũng phải được năm, sáu bảy mươi phần trăm là tự, tự tay viết được, còn thì cũng chỉ gạch gạch thôi chứ không, không biết viết ai với ai

Cái lúc đấy bà có đi bỏ phiếu không?

Có chứ tôi đi

Lúc đấy bà thấy phiếu in hay viết tay ạ?

Phiếu viết, phiếu viết tay, à xin xong thì mình gạch ai thì gạch chứ, vâng, gạch ai thì gạch

Cái lúc đấy ở địa phương mình chuẩn bị cho cái Tổng tuyển cử như thế nào bà nhỉ?

Úi rầm rộ lắm, mặc áo dài rồi các thứ đi, đi bỏ phiếu rồi các thứ, vâng, bấy giờ ấy lắm, áo dài

đi, đi bỏ phiếu

Cái công việc của Ủy ban cách mạng lâm thời sau khi mình giành chính quyền đấy, giành được chính quyền đấy thì cái công việc chính là việc gì bà nhỉ?

À mới, mới đầu tiên giành, đầu tiên giành cái thì là, thì là vận động mọi người vào Việt Minh thế các thứ chứ bấy giờ đã mấy người vào Việt Minh đâu anh, mà bấy giờ nói thật, nói thật bấy giờ thì đa số là thành phần trên vào Việt Minh, mà bộ đội vào đóng thì cũng toàn đóng nhà địa chủ chứ, chứa có đóng nhà dân, dân đói có gì đâu, nhà địa chủ bấy giờ anh bảo nhà giàu họ mổ cả lợn mời cả dân ăn đấy chứ, à mời cả bộ đội ăn đấy chứ, mổ cả lợn, tối gói cả bánh chưng mời các anh ấy ăn, đủ các thứ Đến ngay cái huyện Định Hóa ở Thái Nguyên đâycũng thế, năm 91 tôi lên người ta nói chuyện, người ta mổ lợn rồi mời, đổi bún mời các tất cả đơn vị ăn Tết đấy chứ, nhà, nhà giàu đấy, nhà dân tộc giàu

Thế trong cái thời gian kháng chiến thế hay có bộ đội chính quy về đóng ở địa phương mình không bà?

Có chứ ạ, đóng thì ở nhà dân tất, ở nhà dân thì dân cho ăn thôi chứ làm gì có gì, về sau mới

có chứ chứ còn trước nhà dân cho ăn là nuôi hết Công an đóng ở nhà dân cũng cho ăn, bấy giờ đa số là ăn của nhà dân, nhưng mà nói thật là ăn là toàn ăn của nhà địa chủ thôi, thế nhưng đến lúc, đến lúc đánh địa chủ thì thôi thì đánh hết, chả trừ người nào hết cả, khổ

À cái năm 45 khi mà Pháp nó quay trở lại nó gây hấn ở Nam Bộ đấy bà thì, thì mình có tổ chức những cái đội Nam tiến không ạ?

Có chứ, vận động, có vận động đi Nam tiến nhiều chứ, đi Nam tiến nhiều chứ

đi, đi bộ đội chứ Như thằng cháu tôi bây giờ nó làm ở Bộ Tài chính cũng thế, nó mới có 16 tuổi khai lên 18 tuổi để đi bộ đội, đại khái như thế chứ, bấy giờ ai phải vận động, tự nó nó đi chứ

Những cái thông tin như là việc thành lập Chính phủ lâm thời nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ở Hà Nội đấy bà, năm 45 đấy, thì ở địa phương mình bà có được nghe không?

Có chứ, có được nghe

Mình nghe bằng cái cách gì ạ?

Bấy giờ nghe, nghe có cái đài con con nghe thôi chứ còn

À lúc đấy có đài rồi ạ?

Có cái đài con con này, vâng, gia đình nào khá khá mua được cái đài con con nghe, gớm ngheđược câu nào mà Hồ Chủ tịch nói thì thích nghe lắm, vâng

À thế khi mình ký với Pháp cái Hiệp ước sơ bộ mùng 6 tháng 3 năm 46 đấy bà, thì ở địa phương mình có cái phản ứng gì không?

Chả biết đâu thế nào chứ chỗ tôi thì chả ai phản ứng gì cả, chỉ phấn khởi thôi chứ chả ai phản ứng gì.

Thế sau khi mình bầu cử, à Tổng tuyển cử Quốc hội lần đầu tiên đấy, thì đến bao giờ mình tổ chức cái bầu cử Hội đồng nhân dân khóa I bà, ở xã mình đấy?

Không biết năm nào, không biết năm nào tôi không nhớ chứ bấy giờ chúng tôi mặc áo dài đi bầu cử, chúng tôi chả nhớ nữa anh ạ, xem nào, năm bốn mấy nhỉ?

46?

46, 47, 47, 46, tôi là bốn, 48 tôi lên cán bộ huyện rồi thì cái năm, cái năm chắc là 46, khoảng

46, 46, 47 gì đấy thì, thì là bọn chúng tôi mặc áo dài đi bầu cử ciếc các thứ là rầm rộ lắm, nhưng bấy giờ cũng toàn thành phần lớp trên cả thôi, chứ bấy giờ nông dân đã có ai tham gia đâu anh, tham gia cải cách ruộng đất thì mới có nông dân chứ còn thực tế ngày xưa cán bộ đến ở, cán bộ đến các nhà cũng hay đến nhà địa chủ nhiều, ăn uống họ cho ăn uống chứ còn

là, bấy giờ nông dân chưa có ai tham gia vào đấy cả, về sau mới có nông dân tham gia, chứ trước đầu tiên là toàn lớp trên hết thôi

Mình có đóng góp quỹ Độc lập không bà nhỉ? Hoặc là Tuần lễ vàng không?

Có, quyên vàng, à quyên vàng năm bốn mấy nhỉ, quyên vàng 46 phải anh nhỉ, có quyên vàng

Ối quyên vàng lúc đấy các bà đang đeo hoa cũng dứt luôn, ủng hộ ngay, chả có ai phản ứng cái gì cả, tham gia vào hòm vàng, ai có gì thì ủng hộ cái đấy Bấy giờ tham gia thì nhanh nhẹnlắm, mà bấy giờ chúng tôi là cán bộ sướng lắm, đi vận động cái gì người ta nghe cái đấy, chả

có gì phản ứng cả, vâng, vận động cái gì nghe cái đấy, đi quyên góp tiền nong là ủng hộ răm rắp đấy, ủng hộ kháng chiến, ủng hộ tiền kháng chiến, ui giời ủng hộ

Tức là những nhà địa chủ, nhà giàu đấy là người ta rất nhiệt tình ủng hộ à bà?

Ủng hộ nhiều lắm, vâng

Thế là bà công tác xã là từ năm 45?

Vâng, Cách mạng tháng Tám lên là tôi công tác xã

Cho đến năm bao nhiêu là bà lên huyện?

Cách mạng tháng Tám lên là tôi công tác xã, Cách mạng tháng Tám là năm 45 phải không, thế, thế kháng chiến là 46 phải không nhỉ?

Vâng, kháng chiến là 46, cuối 46?

Ừ, đúng rồi, thì tôi ở xã tôi chỉ làm có ít lâu thôi, có độ một năm là tôi lên huyện, lên là năm

47 tôi lên huyện rồi, 48

Bà lên huyện thì là bà tham gia cái gì ạ?

Là cán bộ huyện thôi, là cán bộ Phụ nữ huyện, gọi là Ban Chấp hành huyện Ban Chấp hành huyện lúc bấy giờ là có 7 người, thì có tôi là một, bà Bình là hai, bà Chấn là ba, bà Sa là bốn, với bà nào, hai bà nữa là 7 bà có thế thôi Thế 7 bà trong đó chia đi làm các xã, chia đi làm mấy xã đấy, mỗi người phụ trách một, một cán bộ phụ trách ba, bốn xã anh ạ, vâng, thế còn bên Công giáo thì là chỉ có một người phụ trách, bà Sa là phụ trách Công giáo, tại vì bà Sa là biết chữ Tây, còn tôi là không biết mà, thế cho nên bà Sa làm Công giáo đấy, phụ trách bên Công giáo

À cái làng mình là có Công giáo à bà?

Có chứ, làng tôi không có nhưng mà ở xã, trong huyện thì có, cái làng Lực Điền là có, có Công giáo.

Công giáo đấy họ hoạt động thế nào bà, họ có chống đối lại mình không?

Bấy giờ thì họ ngoài, chẳng biết trong thì họ phản động thế nào chứ ngoài thì họ ủng hộ thôi, cũng Công giáo rồi cũng tham gia, cũng các thứ cũng tốt thôi, còn họ chống đối ngầm thế nàomình có biết được

Cái lúc đấy ở mình có Việt Nam Quốc dân đảng hoạt động không bà nhỉ?

Không, Quốc dân đảng nó chìm ở đâu chứ làm gì có Quốc dân đảng

Cái lúc mà bà hoạt động Phụ nữ ở trên huyện như thế thì người ta có cái chính sách gì để ưu tiên cho cái giới nữ của mình không?

Bấy giờ chả có gì, bấy giờ không có gì, đến ngay chồng tôi đi, chết cũng chả hỏi thăm, cũng chả ai hỏi thăm, cũng chả gì cả, đến còn hoạnh họe nữa, tôi mới tức mình tôi thôi chứ, thế, chả hỏi thăm gì cả, đi quá hạn không đóng đảng phí, không đóng đảng phí, bấy giờ mình chưa có chính sách gì

Thế sao các bà lại tham gia nhiệt tình thế ạ?

Thì bấy giờ chả biết làm sao, bấy giờ nhiệt tình lắm, tôi công tác trong vùng địch đấy chứ anh, chúng tôi trong vùng địch hết cả chứ

À cái vùng mình gọi là vùng tạm chiếm hay vùng tự do bà?

Vùng tôi là vùng, vùng địch chứ, vùng tạm chiếm chứ

Thế khi mà Pháp nó quay trở lại địa phương mình nó tạm chiếm đấy là từ năm nào đấy ạ?

Năm 47 46 là nó đánh ở trên Bần, 47 nó đánh xuống dưới này, đầu tiên đánh trên, trên giáp gần Hà Nội nhá, xong xuống dần xuống dần, xuống đến chỗ tôi, thế trước cái vùng Ân Thi là cái vùng là chúng tôi sơ tán lên huyện đấy, huyện sơ tán lên đấy tất, xã cũng sơ tán lên đấy, sau nó đánh toàn tỉnh thì mới, mới nằm trong vùng địch hết thì chúng tôi, chúng tôi là cán bộ vùng địch hết đấy chứ, có ở vùng tự do đâu

Thế cái lúc mà hoạt động trong vùng địch như thế thì cái điều kiện hoạt động như thế nào bà?

Úi giời bấy giờ thì gay go lắm, bấy giờ chúng tôi phải phân nhau, 7 chị em phân nhau ra, thí

dụ đến cái nhà mà, nhà sang trọng đấy thì chúng tôi ăn mặc sang trọng, cũng áo dài quần trắng Thế đến nhà nông dân thì ăn mặc đặc nông dân, mượn quần áo nông dân mặc, vâng, thế cũng đi ra đồng, ra đồng cấy cày các thứ, thế cái bà sa là bị bắt đây này, bị bắt là tại vì cái chân rất trắng mà xắn quần cao, dại thế, xắn quần cao nó biết, nó biết thừa ví dụ chân trắng thế là nó bắt luôn Thế chứ còn chúng tôi ăn mặc thì ăn mặc giống người ta thôi, thí dụ cái áo nâu người ta may kiểu gì thì chúng tôi may kiểu đấy, thế đến cái nhà sang trọng thì cũng ăn mặc quần trắng áo dài rồi hoa, thế đến nhà nông dân thì đi đồng cấy cày Thế tôi lại còn về cái xã Chu Đạo này còn cái tội, Tây nó đến nó vây thì cái bà, cái bà già bà cứ giả vờ bà chửi tôi, cứ bà, bà giao giả thằng bố mày với con mẹ mày, bây giờ người ta làm đông làm tây, bây giờ mày mới dậy, mới ngủ dậy, bây giờ mới vác cái gầu ra, thế trong đó nhân tiện bà ấy chửi thì mình cứ vác cái gầu chạy Tây, thế nhưng bà chửi, cứ đằng sau bà chửi thôi, tao giao giả thằng bố con mẹ mày, gì gì, bây giờ mới dậy vác cái gầu, người ta làm đông làm tây rồi, bà

cứ chửi thế là mình, thế là trong đó thì Tây nó vây nó kệ nó cũng chả bắt mình làm gì

Tức là người dân bảo vệ mình đấy ạ?

Vâng, bảo vệ, dân bảo vệ lắm anh ạ.

Trong vùng tạm chiếm như thế thì nó có lập tề không bà?

Có chứ, có vùng tề chứ, tề nhưng thực tế thì vẫn là đêm thì là mình mà ngày là nó

Thế ví dụ bà vào hoạt động trong đấy thì những cái đối tượng tề thực sự thì người ta có tố cáo mình không, với địch không?

Cũng có một số rất ít thôi, còn thì họ ủng hộ mình thôi Thế vào tề, tôi ra điểm, phải ra lắm hôm không chạy vào đâu được phải ra điểm mục

Ra đâu ạ?

Ra điểm mục, tức là nó gọi tất cả mọi người ra điểm mục, thế thì, thế nhưng mà nếu chạy được thì chạy mà nếu không chạy được thì cũng đành cũng phải ra công khai, thế nhưng chúng tôi có thẻ tề chứ, xong ông, chính cái ông lý trưởng tề là đi lấy thẻ cho chúng tôi, lấy thẻ chúng tôi là người ở đấy, thế cho nên hoạt động mới dễ chứ anh, không có hoạt động làm sao được

Lý trưởng tề nhưng mà lại là người của mình?

Vâng, người của mình đưa, chính ông Chủ tịch tề ông đưa tôi lên, à ông lý trưởng đưa tôi lên chụp ảnh để lấy thẻ tề

Tức là có biết mình là Việt Minh không ạ?

Biết chứ, thì tất nhiên là biết thì người ta mới lấy thẻ tề cho chứ không biết sao mà lấy được Bây giờ tôi ở cái xã này mà tôi lên cái xã kia tôi ở, thí dụ tôi là cái xã, anh ở Hà Nam nhá, anh ở Lý Nhân nhưng tôi lại về, về gì, tôi lại về Vụ Bản hay là về gì thì tất nhiên là họ biết mình đi rồi nhưng mà vẫn phải lấy cho thành người ở đấy

Cái lúc đấy mình hoạt động coi như là bán công khai đấy à bà hay là công khai?

Không, hoạt động bí mật chứ không công khai đâu

À bí mật à?

Bí mật nhưng mà công khai, công khai với địch thôi, là vẫn là tề nhưng không phải là tề, không, tề nhưng mà thí dụ nó về điểm mục thì mình là người ở đấy nó không bắt mình thôi chứ còn thì vẫn bí mật, đêm hôm mới hoạt động chứ đâu dám hoạt động ban ngày, vâng

Cái năm 46 khi mà bắt đầu nổ ra toàn quốc kháng chiến đấy bà, thì ở địa phương mình có tiếp nhận những người tản cư từ Hà Nội với Hải Phòng lên không ạ?

Có chứ, tiếp nhận chứ, họ về tản cư mình phải xếp chứ, vâng, cái ban chính quyền là phải xếpchứ, cái ông này ở nhà này, ông kia ở nhà kia phải xếp chứ, phải xếp đâu ra đấy hết chứ

Thế đến sau này khi Pháp nó chiếm rồi thì mình lại đi tản cư à?

Pháp chiếm rồi thì mình đi tản cư, tản cư xong thì lại cái xã nào vào tề thì là người lại đi về, thì cán bộ mình cũng ào vào với tề để coi như xem cũng là vào tề, đi chợ đi búa cũng giống thế nhưng vẫn là hoạt động chứ, hồi vào địch, nói chứ hồi hoạt động ở địch thì khó lắm, thí

dụ như tôi là cán bộ ở đấy nhưng mà vẫn về cũng ra chợ cũng buôn buôn bán bán vài cái quả cau hay là gì ngồi đấy bán hàng thì mới, mới công tác được với cái người, người trong chợ chứ sao công tác được

Thế lúc đấy bà tuyên truyền chẳng hạn, bà đi tuyên truyền chẳng hạn thì mình dùng bằng