207

Phỏng vấn bà Hoàng Thị Minh Chúc File # 207 207 Quê quán Thôn Vĩnh Trường, xã Lộc Vượng, thành phố Nam Định Sinh năm 1928 Chức vụ Tham gia giành chính quyền Cách mạng tháng Tám 1945 Từ 1945 làm công t[.]

là Phó Hội trưởng Thành hội Phụ nữ Đầu 1954 công tác dân vận ở Ninh Bình Đến tháng 10-1954 công tác ở Phụ nữ Khu 3.

Phỏng vấn ngày 26 tháng 3 năm 2010, tại quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội.

Người thực hiện phỏng vấn: Phan Tuấn Phương

[Bà 207 tuy tuổi đã cao nhưng còn khá khỏe mạnh và minh mẫn Bà tiếp chuyện phỏng vấn với thái độ chân thành, vui vẻ, thoải mái Bà hiện đang sống với gia đình người con gái thứ hai và các cháu Gia đình bà theo quan sát thì kinh tế có phần khá giả, sung túc]

Thì bây nói thật ra thì bây giờ thì nhớ được hết thì cũng chả nhớ được anh ạ, bởi vì khi mìnhcòn trẻ 18, 17, 18 tuổi, bây giờ hơn 80 tuổi đầu rồi làm sao mà nhớ được

Đấy thì bà bây giờ bà nhớ được cái gì thì bà kể chúng cháu cái đấy, thì trước hết là chúng cháu là có cái chương trình là đi tìm hiểu sưu tầm tư liệu về cái thời gian kháng chiến chống Pháp 1945 - 1954, thì cũng có được giới thiệu đến bà, thì trước hết muốn biết tên bà, bà tên

Vâng đền thờ Trần Hưng Đạo?

Thế thì lúc bấy giờ là năm 46 thì mặt trận nó mở rộng, thì bắt đầu gia đình tôi đi tản cư, trướcgọi là tản cư ở chùa Phúc Trì thuộc Nghĩa Hưng, thế thì lúc bấy giờ là, trước đây ở, ở quê đấythì tôi có tham gia Phụ nữ ở, ở thôn, thế sau đó nó lại lên cái tiểu khu C của Mỹ Lộc, tức là đóng ở cái chỗ trên qua cái Trần Hưng Đạo đấy, nó ở Viềng đấy, thế thì, và đồng thời bên cạnh nữa thì lúc bấy giờ cái loại mà gọi là học hành cũng được được tí thì bắt đầu chủ yếu tham gia về ngành Bình dân học vụ, xóa nạn mù chữ, thế thì đầu tiên tôi cũng tham gia dạy ở địa phương thế xong rồi thì các anh ấy lại đưa vào gọi là Ban Giáo khoa của huyện, đấy Thế đến lúc mặt trận nó mở rộng đấy, thì là gia đình tôi đi tản cư, vào cái chỗ làng Phúc Trì, cái chùa Phúc Trì ở Nghĩa Hưng, đền Thượng Nghĩa Hưng đấy, thế tôi vào đấy một thời gian thì cái Hội Phật giáo Nghĩa Hưng họ lại mời tôi đến cái chùa, mà tôi không nhớ cái chùa nào, nhưng mà đấy là thuộc của phạm vi của Phật giáo Nghĩa Hưng, mà tôi tham gia dạy học cho các nhà sư Thế tôi dạy học một thời gian thì cũng ngắn ngắn thôi, nhưng cũng không nhớ là được bao nhiêu tháng gì cả, thì có cái ông Lê Tiến Phục trước đây là Cục trưởng Cục chính sách của quân đội này, thì hồi đấy là anh ấy làm Bí thư của huyện Nam Trực, Bí thư Huyện

ủy, thì anh mới biết, là vì anh ấy biết gia đình tôi mà, thế thì anh mới thấy như thế, thì là anh mới kéo quân đi, anh bảo không, không giỏi học thế thì đi xuống làm công tác Phụ nữ đi, thế kéo tôi đi thì tôi đi, tôi đi xuống lúc bấy giờ thì cái tổ chức Phụ nữ, gọi là phụ nữ nói chung đấy thì là tham gia cái Phụ nữ Cứu Quốc, nhưng mà sau đó thấy rằng cái tổ chức Phụ nữ Cứuquốc này là nó không thu hút được toàn thể các cái thành phần của phụ nữ trong xã hội, thế cho nên là mới thành lập ra cái Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Hội Liên hiệp Phụ nữ, lúc bấy giờ họ gọi Hội Liên hiệp Phụ nữ, thì tôi là cái loại gọi là, trước đây thì, thì các chị ấy cũng cho là mình sống ở thành phố rồi, mà gia đình tôi thì tuy rằng quê thì ở cái phường Lộc Vượng của Nam Định bây giờ, nhưng mà chính gia đình lại buôn bán ra thành phố, một nửa

ở nhà quê, một nửa thành phố, đấy, mà tôi thì lại sống với bà nội tôi ở thành phố là chính

Dạ bà thế là sinh năm bao nhiêu?

Tôi sinh tháng 2 năm 1928

gà vịt rồi trứng gà, trứng ghiếc, đấy, đại khái như thế

Tức là bên quê ngoại mình là làm nông nghiệp?

Mẹ tôi là, là ở nhà phụ trách cái phần cày cấy đấy, mà cày cấy đấy thì chính là cung cấp cho gia đình nhà tôi ở thành phố, không phải mua cái gì cả, gạo nước, ăn, uống, rau giá rồi thực phẩm thực phiếc nói chung

Quê gốc của mình là ở đâu bà nhỉ?

Quê gốc tôi thì ở Lộc Vượng đấy

À Lộc Vượng.

Bây giờ là cái phường Lộc Vượng của thành phố Nam Định đấy, gốc là ở đấy

Thế thời nhỏ là bà đi học ở đâu?

Tôi học ở cái trường Đông Mạc của cái chỗ cũng là phường Lộc Vượng bây giờ đấy, thế thì tôi học ở đấy, sau đó tôi có học một năm nữa ở cái trường Bình Dâu đấy, nhưng mà lâu ngày tôi không nhớ, lúc bấy giờ thầy giáo của tôi tên là thầy giáo Quý

Lúc đấy là bà học như thế là mình được đến trình độ lớp mấy rồi?

Tôi học thế này, sau khi tôi thi học, thi xong cái sơ học yếu lược, thì tôi học thêm được một năm nữa, trước đây nó là sơ học yếu lược, đấy thế thì thi xong rồi, đỗ rồi, lúc bấy giờ gia đìnhnhà tôi thì có cái đặc biệt là, ai thích học thì học, mà không học thì thôi, chứ gia đình bố, mẹ cũng không có động viên, mẹ tôi thì lại cứ thuần túy là ở nhà quê, thế còn bố tôi thì sống với

bà nội tôi với lại bà vợ hai của bố tôi là ở thành phố, thì bà vợ hai của bố tôi là đi buôn bán từ

ở ngoài Bắc vào Quảng Ngãi, tức là ở đây hình như là hành, tỏi rồi khoai tây khoai tiếc

chuyển văo, thế rồi từ Quảng Ngêi chuyển ra thì lă đường, câc loại đường, tôi có cả những câc loại đường, đường phỉn đấy.

Lúc đấy lă buôn có lớn không bă?

Dạ?

Lúc đấy buôn có lớn không?

Thì bă ấy buôn thì tôi cũng không biết lắm, thì tôi nhỏ, nhưng mă bă tôi thì có một câi nhă haitầng ở ngăy phố Hăng Dầu Nam Định, ông bă tôi, thế thì bín cạnh thì có cô ruột tôi, câi cô

em út của bố tôi, bố tôi thì có ba anh em mă, thế thì lă cô ấy lại lấy một ông chồng mă chuyín

về mây khđu, cho nín lă vừa mở xưởng để chữa mây khđu, vă đồng thời bân câc câi phụ tùngcủa mây khđu, thế, thế thì câi hồi đấy lă tôi ở với ông bă nội

Tức lă trước Câch mạng thâng Tâm lă bă ở Lộc Vượng đấy?

Vđng, thế, thế thì khi mă Câch mạng thâng Tâm thănh công đấy thì, đấy tôi mới nói với anh

để anh hiểu thế năy, tại sao tôi lại ở Lộc Vượng, lă vì khi ấy lă ông bă tôi ở Nam Định, thế mẵng bă tôi chỉ có mình bố tôi lă con trai, hai người con gâi, nhưng mă trước đấy đấy, lă cứ đẻ con ra lă bị chết, đẻ con ra lă cứ chết thôi, nuôi được ít lđu lại chết Thế đến lúc mă đẻ tôi ra đấy thì lă bă nội tôi lă rất cưng, sợ, tôi nhớ rằng còn đem bân cho tôi một câi chỗ thờ, không biết lúc bấy giờ lă cũng gọi lă bă, bă chúa bă chiếc gì đấy tôi không nhớ lắm, nhưng mă tôi nhớ rằng câi khu vực mộ của bă rất to, ở câi thôn Vĩnh Trường đấy, thế thì bân ở đấy, cho nín

lă bă nội tôi lă rất sợ để ở nhă cho mẹ tôi nuôi thì lă lại chết, thế cho nín lă bă tôi lại lôi tôi xuống phố để nuôi tôi lă chính, mă lúc bấy giờ nuôi đấy, thì cũng cầu kỳ, tuy rằng đấy, lúc đầu thì lă cũng ấy, nhưng mă ông nội tôi thì như câi kiểu Nho giâo đấy, thế cho nín rằng thì

lă, ông tôi rất chịu khó, ngăy xưa nuôi câi con quy, tôi nhớ câi con quy nó có cânh, cânh mă

nó bĩ tí thế năy, xong ông tôi mới lấy gạo nếp, ă lấy thóc nếp mới rang thănh bỏng lín, xong mới nhặt câi bỏng đấy, cho văo con quy nó ăn, ăn xong nó ỉa ra câi phđn đấy, thì ông tôi lại lấy câi phđn đấy trộn với mật ong vă cho tôi ăn, để chống săi, ben, rồi to bĩo khỏe mạnh, đại khâi như vậy

Câi lúc bă sống ở phố như thế thì bă thấy câi cảnh sât với thuế quan câi thời trước Câch mạng họ hoạt động như thế năo?

Thì lúc bấy giờ lă tôi không, không, còn bĩ nín tôi cũng chả nghĩ gì đến vấn đề lă câch mạng

cả, cho nín lă thực ra chỉ biết lă hăng ngăy rồi thì đi học rồi thì về sống với ông bă

Thế lă ai giâc ngộ câch mạng bă?

Không, thì đến lúc tôi về quí chứ anh, tôi mới nói câi quâ trình còn nhỏ của tôi, sống như thế,đến lúc mă bọn Nhật nó bỏ bom, thì gia đình tôi bắt đầu lă chuyển về dưới quí, tức lă về câi thôn, bđy giờ lă phường LộcVượng đấy, thì nó cũng có bao nhiíu đđy, thì cũng khoảng hai cđy số thôi chứ bao nhiíu, hai, ba cđy số, hai cđy số, nếu mă tính đến đầu thănh phố chỉ có một cđy số thôi, thế Thế thì khi ấy Nhật nó bỏ bom thì gia đình tôi bắt đầu chuyển về quí,

sợ, thế rồi đến lúc về quí như thế, thì cứ loanh quanh ở nhă quí thì sống nó cũng thoải mâi hơn ở thănh phố, thế thì bă tôi cũng túc tắc giữ câi nhă, câi phố nhưng bấy giờ bă tôi không buôn bân gì nữa rồi, không buôn bân câi gì, gọi lă nghỉ ngơi, thì mới cho cô tôi một câi nhă cạnh đấy để mở câi xưởng mây khđu câc thứ, thì cô tôi cứ định kĩo tôi xuống để mă dạy dỗ theo câi kiểu nghề của cô tôi lăm, rồi mở cửa hăng, cửa hiệu về câi nghề mây khđu, nhưng tôicũng không đi, tôi thích ở nhă với mẹ cơ, thế thì ở nhă, ở nhă thì khi mă câch mạng thănh công đấy Ă tôi còn nói một câi thời kỳ mă tôi có một câi ấn tượng nhất mă, mă đến bđy giờ tôi chưa quín, tức lă câi thứ nhất lă đím tôi ngồi học ở câi cột đỉn năy năy, thì bắt đầu 10 giờ tan tầm, với 11 giờ của công nhđn nhă mây dệt đấy, thì cứ đi đôi guốc, nghĩa lă nó đi nhiều

guốc, cái tiếng guốc nó vào cái lỗ tai của mình, nhưng mà nó lại nghe thấy nghĩa là não nùng chứ không phải là vui, những người, người ta đi lao động về mà vất vả.

00 giờ 10 phút 02 giây

Vì mệt mỏi người ta lê guốc?

Thì đấy, thì lúc bấy giờ là tôi nghe, tôi có một cái ấn tượng sâu sắc về vấn đề cái tiếng guốc kêu của công nhân, và tôi tự nghĩ rằng, đúng những người này làm vất vả, khổ sở quá, mình chỉ biết được như thế thôi Hai nữa là cái người bán bánh mỳ nóng, nhưng mà hồi cứ gọi cái bánh tây nóng, 10 giờ, 11 giờ cứ rao lê thê ở đường này, thì những cái người đấy, tôi ngó xuống đường tôi nhìn thì tội nghiệp lắm, đội trên đầu thế này cái thúng bánh mỳ rồi thì lẹt kẹt, còn đi chân đất, chứ cũng không phải được đi guốc, đi dép gì đâu anh ạ, thế tự nhiên tôi

cứ thấy thương những người đó Với cái thứ ba nữa là cái ông tẩm quất, cứ mang cái chiếu, cặp cái chiếu đấy xong rồi để rải lên bờ hè làm việc rao tầm quất ban đêm, tôi thấy nó buồn lắm anh ạ, là vì tôi học, tôi hay thức khuya, thế thì đấy là có cái ấn tượng khi ở cái thành phố

mà nó bình thường

Tức là bà được giác ngộ cách mạng trước năm 45 hay sau năm 45?

Không, tôi sau năm 45, là vì lúc bấy giờ tôi có nghĩ gì, đến lúc về quê anh nhá, thì sở dĩ tại sao khi mà có cái phong trào cách mạng lên đấy, mà tôi lại hăng hái tham gia đấy, một phần thì cũng có sự vận động của các anh ấy, nhưng mà nhất là ông Phục là người, cũng lão thành cách mạng mà, mà lại biết ông cụ nhà tôi

Tức là ông ấy dìu dắt bà đấy?

Vâng, thế thì ông Phục là cái ông mà hay động viên nhất, ông Phục Vụ trưởng Chính sách đây, thế lúc tôi về quê thì là, rồi nó cũng thành nhiều ông quen, quen với bố tôi đấy, thế là đi hoạt động

Các ông ấy là Việt Minh đấy bà nhỉ?

Vâng, chắc là thế, tôi cho là thế, cái ông Phú Hào mà bây giờ ông ấy vào miền Nam, nhưng ông ấy chết rồi, trước đây là ông ấy làm cái Phòng giáo dục, ở, ở Mỹ Lộc đấy, thì chính ông

ấy là kéo tôi đi vào cái ngành là gọi là Bình dân học vụ là vì thế, thế còn thì, tham gia Phụ nữ thì lúc bấy giờ tôi có một cái xuất phát thế nào, tại sao, nói thật với anh là gia đình tôi không phải là gia đình nghèo, cũng sống từ thành phố, rồi nhà quê thì cũng tương đối cả, thế nhưng

mà tại sao mà lại hăng hái tham gia, thì nó là cái phong trào chung của mọi người dân, nhưng

mà đồng thời riêng đối với tôi đấy, mà tôi tích cực tôi đi với cái hoàn cảnh như thế đấy, là do tôi thấy ngay trong cái gia đình nhà tôi cũng có sự bất công, chứ chưa nói đến người ngoài, gia đình như thế nhưng mà bố tôi thì rất là, rất là có thể nói là, là gia trưởng trong gia đình

Tức là cái bình đẳng nam nữ đấy à?

Vâng, nói cái gì là phải nghe cái đấy, và có lần, cứ thỉnh thoảng lơ mơ một cái thì là mẹ tôi bị đánh, mà một lần thì, khi mẹ tôi đánh thì tất cả các con là sợ lắm, đứng nhìn bố đánh mẹ mà không dám can, là vì nếu can thì bố đánh cả mình Thế thì một lần là bố tôi mới lấy cái gỗ bố tôi phang vào đầu mẹ tôi vào chỗ này, chảy máu, bọn tôi xót lắm, thương mẹ lắm nhưng mà không biết làm thế nào cả, mà cũng tức, tức với bố lắm chứ không phải không Thế đấy là một vấn đề là tôi giác ngộ rằng, cái sự sống bình đẳng, không bình đẳng, một cái chế độ rất làxấu về cái chuyện đó Thế cái thứ hai nữa là khi cái bà bé nhà tôi, bà ấy, bố tôi về trên làng để

mà giúp đỡ mẹ tôi gặt, nhưng mà cứ bao giờ cũng phải sáng về, xong tối phải về phố, chứ mà

ở trên này, bà ấy là bà ấy có bệnh ghen ngược, nhưng mà với cái gọi là phong cách của gia

đình tôi vă với câi chỉ huy của bă nội tôi thì, ghen gì thì ghen không được lăm lâo lếu, không được ấy, cho nín bă ấy cũng vẫn sợ bă nội tôi, mă không dâm lăm gì mẹ tôi cả.

Lúc đấy bă có được tuyín truyền về câc phong trăo phụ nữ của thế giới không?

Thì lúc bấy giờ không, chỉ lă giâc ngộ trong câi điều kiện lă thấy bất bình đẳng, thực ra lúc bấy giờ thì

Trong xê hội vă trong chính gia đình mình?

Câi đấy ngay, mă tôi nghĩ ngay trong gia đình nhă tôi cũng có bất bình đẳng, mặc dầu đứng

về câi diện kinh tế câc thứ đầy đủ, sung túc, nhưng mă sống mất bình đẳng, mă khổ lắm, người phụ nữ khổ ghí lắm, thế chính vì thế cho nín tôi lại hăng hâi tôi tham gia, tôi lăm câi món Phụ nữ ở, ở thôn, thế xong

Lúc đấy gọi thôn Lộc Vượng ă bă?

Vđng thôn, không thôn Vĩnh Trường, thuộc xê Lộc Vượng

Ở xê Lộc Vượng?

Thì bđy giờ nó gọi lă phường Lộc Vượng, thế thì khi ấy tôi tham gia thì một lă, nói đúng câi trình độ văn hóa lúc bấy giờ mình cũng chả lă câi gì đđu, thế nhưng mă so với mọi người thì mình cũng vẫn lă có học hơn

Cũng lă sơ học yếu lược rồi?

Thế, đỗ sơ học yếu lược rồi lại học thím một năm nữa cơ anh ạ, pôm lanh oong gì đấy, thế thì

lă câc chị ấy ở câi tiểu khu Phụ nữ của khu, thế thì câi huyện Mỹ Lộc nó chia lăm mấy khu

mă, Khu A, Khu B, Khu C, thế đại khâi như thế Thế Khu C lă ở câi phía, mạn chỗ đền Trần Hưng Đạo đấy, nó ở Viềng cơ, thế câc chị mới mời tôi tham gia Ban Chấp hănh Phụ nữ, thế đến lúc năm 46, thời gian thì rất lă ngắn, năm 46 thì bắt đầu lă gia đình đi sơ tân ở Phúc Trì, thì tôi tiếp tục lăm câi nghề dạy học với câc nhă sư, xong đến sang năm 47 thì câi ông Phục lẵng ấy kĩo tôi đi lăm Phụ nữ, vă tôi đi xuống lăm Phụ nữ ở Nam Trực

Lúc đấy mình giữ chức vụ gì ở Nam Trực?

Lúc bấy giờ thì tôi sang bín đấy thì nó cũng không hẳn ra lă Hội trưởng, nhưng mă chỉ gọi lăphâi sang lăm công tâc, tức lă Liín hiệp Phụ nữ, thì lúc bấy giờ đấy, lă ngoăi một câi chị Chung ra thì tôi, tức lă chung lại cả Phụ nữ Cứu quốc vă Liín hiệp Phụ nữ, thì chị ấy lă vừa ởbín Phụ nữ Cứu quốc lại vừa ở bín kia, có tính chất lă phụ trâch chung, thế thì tôi thì lă câi dạng như lă phó đấy

Phó Bí thư ă?

Vđng, nó không ra, đấy lă câi tổ chức nó còn mới, nó không ấy, chỉ biết rằng đđy, cô lă phụ trâch câi vấn đề Liín hiệp Phụ nữ, thế chứ không phải lă được câi chức vụ lă Chủ tịch Hội hay lă câi gì, trước nó còn gọi lă chủ hay phó

Lúc bă đi hoạt động câch mạng như thế thì câc cụ nhă mình có phản đối không, mình lă phụ

nữ mă?

Không, nhă tôi thì đặc biệt lă bố mẹ tôi thì lại không có hề phản đối gì, con thích đi câi năy, nhưng mă phải nói một sự tín nhiệm nhất của bố mẹ tôi lă ông Phục, câi ông Phục Vụ trưởng

Vụ chính sâch năy năy, cho nín anh đê kĩo em đi thì bố mẹ tôi tin tưởng lắm, tin tưởng lắm

Ă câi ngăy mă giănh chính quyền Câch mạng thâng Tâm năm 45 đấy bă, thì bă đi giănh chính quyền ở đđu, có tham gia giănh chính quyền lúc đấy không?

Không, tôi chả đi đâu cả, chỉ có đến lúc đi mít tinh thì tôi đi thôi.

Vâng bà đi dự mít tinh ở đâu?

Vâng, đi dự mít tinh ngay ở thành phố Nam Định, thì cứ ra, thế mà ấy thì là bắt đầu là huy động nhân dân đi mít tinh mít tiếc thì tôi đi, thế thôi chứ còn thì cũng có, có tham gia khởi nghĩa hay cái gì cả, đấy, bấy giờ thì là

Nhưng hôm đấy mình đi mít tinh thế là có xảy ra lộn xộn gì không ạ?

Không có lộn xộn gì, rất trật tự, phải nói rất trật tự, mà ăn mặc cũng chỉnh tề lắm anh ạ, ví dụ như bọn tôi là con gái này thì phải ăn mặc cho rất chỉnh tề

Tức là người ta bảo mình là phải ăn mặc chỉnh tề hả bà?

Vâng, ăn mặc chỉnh tề, áo dài, quần trắng, các thứ, vân, vân, chứ không phải là ấy đâu Tôi nhớ rằng sau khi tôi có đi một cuộc mít tinh nhưng mà tôi không nhớ cái hôm đấy là bao nhiêu, thì trước khi đi cái cuộc mít tinh đấy thì có một con bạn tôi cùng học trò với nhau, thế thì đi ra mới thấy cái nhà bà ấy, bà ấy tát nước lên ruộng bằng cái gầu dây thế này kéo đổ lên,hai đứa thích quá, thế là nghịch cái gầu đấy, nó mới mẻ cái, cái miệng của cái gầu, thế như người ta khôn ngoan đấy, thì chạy đến nói với bà ấy, thôi cháu đền cái gì, không nói, thế đến lúc bà ấy ra bị như thế, bà mới chửi ầm ỹ lên, thì lúc bấy giờ xung quanh họ biết, họ mới bảo đấy con ông nọ, ông kia Thế là anh biết tôi đi mít tinh về, tôi vẫn còn mặc quần trắng áo dài các thứ như thế, về bố tôi cầm cái roi đứng ngay đấy rồi, con làm nhục bố, tại sao như thế này, thế là bố tôi bắt tôi phải nằm xuống để bố tôi đánh, vì ngày xưa là ông cụ tôi có đặc biệt

là không bao giờ đánh cái chuyện tát hoặc đấm đá gì cả, cứ phải nằm đấy, cụ có mấy cái roi mây cụ đeo thế này, loại lớn thì đánh lớn, mà loại bé thì đánh bé, thế là bắt tôi nằm xuống, màtôi còn bảo là thôi con xin phép, tôi gọi bố tôi bằng cậu, con xin phép cậu cho con rải chiếu con nằm không bẩn hết quần áo của con, bố tôi còn đồng ý cho tôi rải cái chiếu tôi nằm, bố tôi đánh đúng một roi, và sau cái cuộc đánh đấy là hết cái chuyện không bị đòn, chứ trước đây bọn tôi á, cứ lơ mơ một tí là ông cụ đánh

Thế sau khi mình giành chính quyền xong là bắt đầu bà tham gia Phụ nữ ở thôn?

Đấy, tôi tham gia Phụ nữ thôn, xong tôi tham gia cái Ban Chấp hành Phụ nữ nữ tiểu khu, thế xong rồi

À cái lúc mình giành chính quyền xong thì mình có thành lập cái chính quyền lâm thời luôn không bà?

Có, có nhưng mà tôi lúc bấy giờ tôi cũng không để ý, tôi chả để ý đến chính quyền, nghĩa là

cứ huy động mặt nào tôi làm đấy Ví dụ như huy động tôi là giáo viên Bình dân học vụ thì tôi

đi làm giáo viên Bình dân học vụ, thế rồi huy động tôi là làm tổ trưởng Phụ nữ ở cái thôn, thì tôi làm tổ trưởng

Thế bà làm tổ trưởng đấy thì công việc của mình là cái gì?

Công việc thì rất bình thường, tức là, gọi là đi họp Phụ nữ, có cái việc gì trên phổ biến thì mình về mình họp, cái số chị em vào phổ biến, là làm thế này

Thế mình có phải đi vận động những người phụ nữ khác không?

Nhưng mà cái chủ yếu là độ ấy là vận động cái giải, giải quyết cái vấn đề nạn mù chữ, cho nên tôi vừa làm giáo viên, tôi vừa làm Phụ nữ thì tôi lại cố vận động chị em là mỗi lần họp hành thì tôi động viên người ta chịu khó đi học, mà độ đi học anh biết, cứ mang cái đèn chai thế này này, cái biết cái đèn chai đấy gì, cái chai cắt đi xong rồi là cho một bình dầu rồi bỏ,

cứ mỗi người toòng teng xách cái bình chai, cái đèn chai đấy đi học chứ làm gì có điện có đóm có gì đâu, mặc dầu là bên cạnh cái thành phố như thế.

Cái lúc đấy đi học Bình dân học vụ là học buổi tối cả à bà?

Học buổi tối hết, không bao giờ học ban ngày, bởi vì ban ngày người ta phải đi làm đồng, người ta phải đi làm cái này cái kia, hoặc là cái làng tôi thì chủ yếu người ta đi làm nhà máy dệt

Cái lúc đấy cái chương trình Bình dân học vụ đấy thì mình lấy cái chương trình ở đâu mình dạy ạ?

Chương trình do huyện, huyện đưa ra hết, có sách thế này, cũng như là sách giáo khoa bây giờ đấy, thế xong lại có những cái câu ca dao đi theo (cười)

Bà có nhớ được câu ca dao nào không?

Tôi thì tôi cũng không nhớ

Lúc đấy là bà dạy là lứa tuổi nào đấy ạ?

Thì bất chấp, nghĩa là không có phân biệt là lứa tuổi nào, có thể là trung nữ bốn, năm mươi tuổi, có khi chỉ là 17, 18 tuổi, vì cái độ đấy là thất học nhiều chứ có mấy là người đi học đượcđâu Cái làng tôi cũng thế, đấy cái độ đấy mà tính cũng không kể, chỉ có vài ba người đi học thôi, mà có lẽ là ngoài cái chuyện, cái gia đình mà ở đấy, cái làng tôi thì nó một cái thế này này, công nhân nhà máy dệt là chính, xong làm các cái nghề phụ, bán chổi bán chiếc, làm rau làm riếc bán ở thành phố, mà chổi chủ yếu làm cho, cho cái nhà máy dệt Thế còn cái phía trong kia thì lại có một cái khu vực là họ nhà quan, thì làm bác sĩ, thừa phái, đại khái thế rồi cái gì nữa cơ, phán, thông phán, thế, thế thì cái loại đấy, gia đình đấy thì lại đi học được, thế

mà cái xóm ngoài này nhà tôi đấy, thì có lẽ là đi học dài dài như thế đúng công nhận con gái chỉ có mình tôi thôi, chứ còn tất cả những cái họ hàng nhà tôi ở xóm này cũng chả có ai đi học như tôi cả

00 giờ 20 phút 45 giây

Cái lúc đấy mình dùng cái hình thức gì để vận động người ta đi học Bình dân học vụ ạ?

Thì có khi là phải gặp nhau nói chuyện, tôi ví dụ như tôi mấy cái nhà xung quanh hàng xóm này này, tôi bảo là, này cố gắng nhớ, đi học đi nhớ, chứ không biết chữ khổ lắm, thế này, thế kia, các thứ, thế xong rồi đi học xong rồi là, các cô ấy đi học xong rồi về lại nói chuyện với người khác, đi học tốt lắm, chị, chị dạy đấy, ở gần lắm cứ sang

Lúc đấy người ta có hăng hái đi học không bà?

Ôi hăng hái lắm, phải nói hăng hái lắm, mà không mất công vận động lâu đâu, tôi nói thật anh, chỉ cần nói sơ sơ người ta đi là người ta đi thôi, đấy mà có khi đi mấy, một mình tôi thì dạy đến mấy chục người, mà dạy thì cứ cái kiểu đèn tù mù thế mà người ta cũng chịu khó đi

Lúc đấy bà đi dạy như thế thì cái phương pháp dạy của mình thế nào?

Thì dạy cũng là, tôi cũng phải víêt lên bảng, chữ o thế nào, chữ ơ thế nào, chữ u thế nào, chữ

tờ thế nào, chứ hờ, chữ ấy các thứ thì tôi phải viết lên bảng này, thế là học từng chữ, từng từ một, xong rồi đến lúc ghép vào thành tiếng, gọi là từng từ rồi thành tiếng, thế thì tôi dạy ở đấy như thế là khi mà chị em không biết chữ gì, thì đến lúc mà biết chữ đấy thì cũng mất mấytháng mới xong một lớp, thế nên vậy cũng chưa được nhiều lắm, anh ạ, thì bắt đầu là chiến tranh mở rộng, khi nhà máy dệt của Nam Định nó, nó bị tấn công mà quân đội ta chết nhiều quá thì bắt đầu là mình rút

Lúc đi dạy như thế mình có trường sở gì không ạ, có bàn ghế gì không ạ?

Chả có trường sở gì cả, thậm chỉ là, một là ra chùa, hai ra đình, mà nếu xa quá thì gần, gần, mới nhà tôi rộng rộng thì lại vào nhà tôi, nhưng mà ít vào

Những người mà học giỏi giỏi mình có khen thưởng gì không bà?

Không, không lúc bấy giờ chả có khen thưởng học giỏi, chỉ biết làm sao mà dạy cho người ta

từ cái chỗ người ta mù chữ, người ta biết chữ người ta đọc được, thế là đã thành công rồi

Thế những cái người không chịu đi học mình có những cái hình thức gì không?

mà lúc bấy giờ lại khác hẳn đấy chứ, chỉ cần hô hào người ta, ví dụ như địa phương dùng loa

là anh chị em cố gắng đi học đi nhớ, các thứ này kia thế nọ

Lúc bà đi dạy như thế là mình có được phụ cấp hay lương gì không?

Chả có phụ cấp gì cả, hoàn toàn không có một tí phụ cấp gì, kể cả tham gia cái tiểu ban Phụ

nữ của khu cũng thế, Khu C cũng thế, không có một đồng phụ cấp nào, tự mình tự túc thôi, vâng mà

Cái lúc bà tham gia tiểu ban như thế là công việc của mình là cái gì?

Công việc rồi cũng lên để họp Phụ nữ rồi phổ biến công việc là cần về họp chị em rồi phổ biến cho chị em những việc này, việc kia, thế đại khái thế, thế, mà cái chủ yếu là vấn đề là vận động chị em đi học để xóa mù chữ là chính, lúc bấy giờ là chủ yếu cái đấy Hai nữa là khi

mà địa phương có cuộc họp cái gì thì cố là đi tham gia để mình hiểu biết, vì trước đây là bất bình đẳng, cho nên phụ nữ không có được tham gia hội họp, thì bây giờ cách mạng đem lại

cái quyền này thì mình phải tham gia, thế, hay mà khi mà tổ chức thành phố, tổ chức mít tinh mít tiếc thì cố gắng đi cho nó đông, đấy chỉ làm mấy cái việc như thế.

À cái lúc mà mình tổ chức cái Tổng tuyển cử Quốc hội lần đầu tiên năm 46 đấy bà, mùng 6 tháng giêng năm 46 đấy thì người dân mình đã biết đọc, biết viết để đi bỏ phiếu chưa?

Thì là 46 là bắt đầu cơ sở nhà tôi đi sơ tán hết rồi, sơ tán hết rồi, đấy tôi nói với anh là tôi, giađình tôi 46 là bắt đầu đi sơ tán ở Nghĩa Hưng, thế lúc bấy giờ cũng, mà làng tôi thì cũng đi sơtán vãn, chỉ một số rất ít nào ở nhà thôi, chứ còn đi sơ tán hết, cho nên cái lúc mà bầu cử bầu ciếc là bọn tôi là không biết đâu anh ạ

Vâng, nhưng ở chỗ Nghĩa Hưng người ta làm thế nào ạ?

Lúc đấy đến Nghĩa Hưng tôi cũng chả để ý gì đến vấn đề đi bầu cử, tôi chỉ có biết là dạy cho,cho sư ở đấy là dạy xong thì là thôi thôi, chứ không

À tức là mình dạy cả sư nữa ạ?

Toàn dạy sư, cái hồi mà tôi vào Nghĩa Hưng đấy là tôi dạy sư, do cái Hội Phật giáo ở Nghĩa Hưng họ mời tôi dạy cho các cái sư không biết chữ, thế thì lúc bấy giờ tôi dạy ở đấy thì coi như nhà chùa nuôi tôi ăn thế thôi, chứ còn thì cũng không có tiền, có tiếc gì cả

Nhà sư có chịu khó học hành không bà?

Chịu khó lắm, sư lại rất chịu khó học, mà rất nghiêm túc, lễ độ của cái người đi tu

Tức là cái chương trình dạy, mình vẫn dạy giống như là ?

Cũng giống y như dạy là thoát mù chữ thôi, i tờ Bình dân học vụ mà, gọi là Bình dân học vụ, đấy, thế là sau đó thì là tôi đi làm Phụ nữ ở Nam Trực, làm Phụ nữ ở Nam Trực thì cái hồi đấyNam Trực nó chia làm hai vùng, một vùng địch, và một vùng tự do, thế còn cái vùng giáp giới thì nó gọi là vùng ven, thế thì cái độ ấy như thế là bọn tôi cũng làm ở bên Phụ nữ thì chủ yếu là làm sao tập hợp được cái phụ nữ tiểu thương, tôi là phụ trách cái phần tiểu thương là chính, hoặc là những cái loại gọi là nhà giàu có, đấy tóm lại là nhà giàu có, tôi phụ trách cái đấy

Thế lúc đấy là mình ở chỗ đấy là vùng tự do hay vùng gì ạ?

Tôi ở trụ sở Hội thì ở vùng tự do, nhưng mà có những cái lúc mà đứng ở phương diện địa phương đấy, là còn phân công tôi lên nằm vùng giáp ranh, gọi là cái đường vành của mặt trậnđịch, thì lên thì thấy khổ lắm anh ơi, nghĩa là, nằm thì không có chiếu, mà nằm xuống đất thế này này, độ xưa thì anh thấy, xong có một cái nong to thế này, xong lấy rơm, là vì thế này, ở cái vùng ven đấy là nó hay, địch nó hay tràn đến, nó đi càn, thế cho nên nếu mình để một cái hiện tượng gì mà rõ ràng là cán bộ ở là dân ở đấy chết, thế cho nên đến phải làm thế nào cái sinh hoạt nó phù hợp với người dân ở đấy bằng cách là, trời rét chỉ có lấy cái nong, trời bức thì nằm xuống đất rồi, nhưng mà trời rét thì lấy cái nong, xong lấy rạ, rải xuống cái nong đấy,rồi trên thậm chí là cũng lấy rạ để đắp, lấy rạ, lấy rơm để đắp, rơm thì nó rặm, nhưng mà rạ thì nó không rặm, nó ấm

Cái lúc mà nổ ra toàn quốc kháng chiến là Pháp nó đã vào vùng mình rồi, mà mình phải sơ tán à bà?

Vâng, sơ tán hết, đánh thành phố Nam Định mà lại, sau khi mà, mà đánh nhau nhớ, mà đánh nhau ác liệt nhất là tập trung cái điểm ở cái nhà máy dệt Nam Định, mình tấn công cũng dữ dội, thế, thế sau đó thì là, là mình mới thiệt hại quá thì mình mới rút, thì lực lượng, cân đối lực lượng, thì lúc bấy giờ là mình ấy, thì bọn tôi cứ mỗi một đêm mà ở nhà đấy, mà thấy tấn công đạn ở đấy nhiều thì xót xa lắm, thương bộ đôi lắm Thế là cần huy động, phục vụ cái gì

cho bộ đội thì bọn tôi lại đứng ở phương diện Phụ nữ vận động ra chăm sóc anh em, hay cái

gì, nhưng mà chỉ được ít ngày là phải sơ tán hết, bộ đội rút đi khỏi cái Nhà máy dệt mùng 8 tháng 3 đấy, à dệt Nam Định đấy là, là dân cũng đi sơ tán hết

À trước đấy mình có thực hiện cái Tuần lễ vàng không bà, ở Nam Định đấy?

Tuần lễ vàng có, có vận động cả cái Tuấn lễ vàng

Bà có đi vận động cái chuyện đấy không?

Thì tôi cũng chỉ là chung thôi, ai có thì mới vận động đem ra chỗ đấy, mà lúc bấy giờ tôi nói cái dân tự giác phải nói tốt lắm

Tức là mình vận động người ta có nghe mình về cái chuyện đấy không?

Vì hàng ngày, mà Nhà nước cũng chỉ cần hô hào một cái là họ có họ mang ra ngay, chứ không phải đến, có khi là bây giờ có hẳn hoi đấy nhưng mà không bao giờ ấy, phải đến mà nói, nói bã bọt mép ra thì mới, nhưng lúc bấy giờ không, chỉ cần Nhà nước hô hào một cái là dân hưởng ứng rất nhiệt liệt, cho nên cái vận động nó nhẹ nhàng lắm anh ạ, bây giờ chính tôi cảm thấy rằng, rằng bây giờ vận động một cái công việc làm lại thấy khó khăn hơn lúc đấy

Khi mình ký với Pháp cái Hiệp ước sơ bộ mùng 6 tháng 3 năm 46 đấy bà, thì ở địa phương mình có cái phản ứng gì không?

Thì lúc bấy giờ tôi có ở địa phương nữa đâu mà tôi biết, tôi chỉ đi dạy

Trước, trước kháng chiến cơ mà?

Dạ?

Trước toàn quốc kháng chiến cơ mà?

Vâng toàn quốc kháng chiến thì lúc bấy giờ là tôi, tôi cũng không ấy, tôi cũng không để ý đếncái chuyện đấy, nói thật với anh, không để ý, mà lúc bấy giờ làm đấy thì cái trình độ mình có hạn thôi, mà cũng chả được huấn luyện, đào tạo gì cả, thế cho nên là, thì là

Cái lúc mà năm 47 là bà ở Nam Trực phụ trách tiểu thương?

Vâng, tôi hoạt động Phụ nữ ở địa phương Nam Trực

Phụ trách tiểu thương?

Thế sau đó thì tháng, tháng 8 năm 48 thì phải, thì địa phương mới cho tôi đi học một cái lớp dân vận của Liên khu 3 mở tại cái An Lão, cái núi An Lão, gần cái núi An Lão là dầm diếc gì đấy, tôi lâu lâu rồi tôi không nhớ, thế thì đi học được mấy tháng

Cái lớp đấy người ta dạy mình cái gì đấy ạ?

Người ta dạy về công tác vận động người dân, thế gọi là công tác bồi dưỡng, về công tác dân vận Thế sau đến đấy thì là năm 49 thì lúc bấy giờ là tôi, tức là nhà tôi này anh ấy làm Bí thư của thành phố Nam Định, thế thì là tôi đi lên đấy học, thế thì gặp anh ấy, thế thì cũng là, gọi

là dân địa phương thôi, các thứ, quan hệ các thứ thôi, thế sau đó thì ông Phục này ông ấy lại làm mối tôi cho nhà tôi, vì các ông cùng dạng Bí thư với nhau mà, thế thì làm mối, thế là đến năm 49 thì là bắt đầu là muốn để cho hợp pháp lên trên này và tổ chức cái cưới xin cho bọn tôi, thế cho nên các anh mới điều tôi từ Nam Trực về Ý Yên, về huyện Ý Yên Nam Định mình, thế tôi về công tác ở Ý Yên Thế Ý Yên thì đến năm 50, thì là, là chúng tôi tổ chức là năm 49, thế, thế thì trong một cái cuộc, thì gọi là tổ chức chứ không phải như bây giờ, mình biết đâu anh, kết hợp với cái hội nghị của tỉnh, thế rối tuyên bố luôn, hợp pháp là như thế

00 giờ 30 phút 38 giây

Lúc đấy những cái việc yêu đương của phụ nữ có bị cấm đoán gì không bà?

Cũng khó khăn chứ anh, gia đình nhà tôi cũng trầy trật lắm đấy, các cụ tôi nhất định không đồng ý, không đồng ý không phải là chê trách gì nhà tôi, nhưng mà có cái không đồng ý là trong lúc đang còn chiến tranh thế này mà đi lấy chồng thì người ta cười, họ bảo thế là đi, đi làm việc là để lấy chồng, chứ không phải là đi làm việc để phục vụ cách mạng, cho nên cụ tôi

là cương quyết không cho lấy

Nhưng bên tổ chức thì họ có ý kiến gì không ạ?

Không, thế xong tôi mới nói với anh là nhờ có cái ông Phục này, thì ông Phục ông làm mối

hộ tôi, nhưng mà ông ấy lại có tín nhiệm với gia đình, thế là bố tôi, mẹ tôi mới hỏi ông Phục, thế ông mới bảo không anh này tốt lắm, các thứ như thế này, thế là ông tin, bảo bây giờ cô ấy cũng lớn tuổi rồi, gọi là lúc bấy giờ lớn, lớn tuổi, mới có hơn hai mươi tuổi đầu chứ gì đâu, nhưng mà ngày xưa con gái cứ 17, 18 tuổi là phải lấy chồng rồi, thế thì là ông ấy đồng ý, thế đồng ý thì khi tôi về Ý Yên thì nhà tôi vẫn làm Bí thư của thành phố Nam Định

Đến bao giờ bà sinh con đầu lòng?

Sinh con đầu lòng thì như thế là năm tôi 21 tuổi, năm 50, thế nhưng mà lúc bấy giờ là kiểu hoàn cảnh chiến tranh nuôi không được thì là thiếu tháng, chứ chính ra là, nếu mà tôi còn cái người con đầu đấy thì là, năm 50 mà, thế thì lúc bấy giờ năm 50 là đúng cái lúc bấy giờ Trung ương mới huy động các đồng chí lãnh đạo Đảng ở các tỉnh, đóng góp cái vấn đề quân

số cho quân đội

Tức là chiến dịch Biên giới đấy?

Thế thì lúc bấy giờ là nhà, trong cái Nam Định là có ba ông Tỉnh ủy viên, tức là nhà tôi là một, ông Phục là hai, với ông Thạch Tâm ở thủ đô đấy, ông Thạch Tâm là ba, ba ông Tỉnh ủy viên được cử vào quân đội, thì tôi mới nhớ là, lúc bấy giờ quân đội đấy thì là ông, ông Phục này, phụ trách cái khối dân vận, đúng rồi, thế rồi ông Thạch Tâm thì tổ chức, à phụ trách về cái khối tổ chức đấy, còn nhà tôi đấy là phụ trách về cái khối an ninh, tức là bảo vệ

Thế khi bà lập gia đình như thế thì trong cái kinh tế như thế thì ai là người lo kinh tế chính?

Thì có kinh tế gì đâu, thì bấy giờ là, thì trước đây anh biết bọn tôi đi, tôi nhớ đợt công tác ở địa phương đấy là được 40 cân gạo, tức là về sau đấy, chứ còn trước thì chả có, toàn đi sống với dân thôi, cho nên còn có tiền bố mẹ cho thì để tiêu lặt vặt, với quần áo các thứ, còn ăn ngày hai bữa là đi vào dân để ăn, cho nên không bao giờ rời dân, mình rời dân là mình đói, thế nhưng mà mãi sau đó, tôi nhớ năm 49, 50 thì bắt đầu bọn tôi mới được phụ cấp mấy chục cân gạo

Thế tiền mà mình cứ về lấy của các cụ thì các cụ có kêu cho không ạ?

Không, thương con, thì lúc bấy giờ tôi nói với anh, đi hoạt động nó khổ lắm, đang ở nhà sungsướng, đi ăn đói, ăn khát nhớ, thế rồi thì, nhất là những cái buổi chiều tôi nhớ, tôi đi những cái cánh đồng xa xa, từ thôn này sang thôn kia, tôi nhớ mẹ lắm, nhớ nhà lắm, mà muốn bỏ về lắm, nhưng mà nghĩ rằng mình, mình về không được

Sao lại không được ạ?

Mình đã đi rồi thì mình phải quyết tâm, thế là do cái xác định cái quyết tâm của mình thôi

Lúc đấy cái động lực gì để mình quyết tâm cao đến như vậy?

Thì đấy, chính chỉ vì tôi thấy rằng cái xã hội trước nó không công bằng, cho nên cái nó nặng trong đầu óc của tôi về vấn đề đấy, mà mình đã đi theo cái xã hội bây giờ để mà giải phóng cái vấn đề người phụ nữ mà mất công bằng, tức là xóa bỏ cái bất công, thì mình đã đi, mình phải đi, quyết tâm đi, nhà tôi là hai chị em cùng, mấy chị em đi theo cách mạng thì hai cô em gái bằng, tức là giáp với tôi, đi một thời gian xong nó không chịu được nó phải về đấy, nó bỏ về.

Thế nếu bây giờ trở lại một cái thời trẻ như thế, thời kháng chiến chống Pháp đấy thì liệu bà

có tiếp tục tham gia được những công việc đấy nữa không?

Bao giờ?

Tức là mình đặt một cái ví dụ như thế?

Như bây giờ á?

Vâng, mà quay lại, trở lại thời kháng chiến chống Pháp một lần nữa liệu bà có tiếp tục làm được những cái công việc đấy không?

Thì tôi nói thật với anh bây giờ làm sao mà làm được

Tức là mình đặt địa vị mình lại trẻ như thế?

À trẻ thì nhất định là phải làm chứ, phải làm chứ, phải làm chứ anh, không thể nào mà ấy được, nói gì thì nói, tất nhiên là bây giờ trong cái cuộc sống hiện tại, với cái chế độ của mình thì tôi, bọn tôi vẫn khẳng định cái chế độ của mình là ưu việt, là tốt đẹp, thế và rất là đúng, nhưng mà chẳng qua bây giờ tại sao nó có những cái sự sai lầm này, sai lầm kia là do cái hiệntại, tuy rằng trước đấy thì nói đúng với anh là trình độ có hạn, nhưng mà nó do một cái quyết tâm yêu nước, và chỉ có đi theo cách mạng mới xóa bỏ được những cái bất công của xã hội, thì người ta quyết tâm lắm, mà tôi cứ quyết tâm Bấy mới thấy rằng, chỉ có đi vào dân, tự nhiên có bài học, mà chúng tôi nói anh, không được cung cấp cái gì, bây giờ anh ngồi ở trên cái văn phòng của anh thì anh nhịn đói à, mà bấy giờ thỉnh thoảng phải về văn phòng, thỉnh thoảng phải về văn phòng để báo cáo

À lúc đấy mình cũng có trụ sở để làm việc à?

Có chứ, có trụ sở, nhưng mà không ai ở trụ sở bấy giờ, trừ cái anh ở nhà mà phụ trách văn phòng, nhưng mà cái khối dân vận thì thường thường là đi suốt, thế xong rồi định kỳ Ví dụ một tháng là hai lần về báo cáo tình hình các thứ thì về với nhau, thế về thì cũng có một cái bếp ăn chung của tổ chức dân vận, nấu chung đấy, nào Phụ nữ, Thanh niên rồi thì Nông hội rồi thì Công đoàn, thì có cái bếp ăn chung, nhưng mà gạo ăn thì mốc mác, ăn khổ lắm anh ạ, tôi nói thật với anh

Cái năm 47 là bà phụ trách tiểu thương?

Năm 47 tôi phụ trách ở Nam Trực tôi bên Phụ nữ là chủ yếu cái đối tượng là, là một là tiểu thương buôn bán, hai nữa là những nhà giàu

Tức là mình phụ trách người ta cái chuyện đấy, mình làm việc gì đấy ạ?

Thì chúng tôi vận động cái đội tiểu thương, thì chủ yếu chỉ vận động là, tức là thái độ, ngày xưa là tiểu thương là hay có thái độ đanh đá, các thứ này kia, cái nọ đấy, thì mình giáo dục cho người ta là, bây giờ là không nên phải nhã nhặn, đây cũng là vấn đề là, cái quan hệ giữa mình với người mua bán, thế thì phải thế này, thế này

À trong cái thời chống Pháp như thế thì cái việc hoạt động buôn bán nó có diễn ra bình thường không bà?

Bình thường lắm anh ạ, mà những người buôn bán lúc bấy giờ nói chung là người ta khá giả

cả, cho nên người ta mới bảo, phi thương bất thành phú mà anh, là vì rằng thì là chỉ có buôn bán mới sướng, chứ còn những người nông dân là rất khổ

Có hay buôn với vùng tề không bà?

Dạ?

Có hay buôn với tề không, vùng tề đấy?

Thì không, lúc ví dụ như tôi phụ trách ở cái chợ nhớ, giả dụ tiểu thương thì bây giờ là chợ, giả dụ như ở cái Nam Trực đấy là đấy mấy cái chợ nó đấy, thế thì chợ đấy thì người ta cũng buôn bán bình thường anh ạ, thế thì hay là nhà giàu, ngày xưa thì thường thường là sống thì cách biệt, thế thì nhà giàu không bao giờ chơi với người nghèo, thì bây giờ mình phải giáo dục cái ý thức chung, cộng đồng chung về vấn đề, người ta cũng là người ta dân, nhưng mà vì

do cái thế này, thế nên người ta khổ

Thế lúc buôn bán như thế mình dùng cái loại tiền gì để sử dụng bà, tiền Đông Dương hay tiền Tài chính của mình?

Lúc đầu thì tiền Đông Dương nhưng mà về sau là tiền của mình, tiền giấy đấy, mà tôi không nhớ lắm cái chuyện đấy

Nhưng trong dân chúng thì người ta thích tiêu loại tiền nào hơn ạ?

Người ta cũng bình thường, tiền nào người ta cũng tiêu, người ta chả ngại gì cả, bây giờ thì chính lại còn bảo tiền xu thế này, hoặc là tiền giấy này, chứ ngày xưa thì không, tôi phải nói ngày xưa cái ý thức của dân nó cao ghê lắm, tôi nói với anh, đến lúc mà cần, chiến tranh cần đem giường phản, tủ giả, kể cả những cái câu đối, hoành phi thế này người ta còn mang ra để người ta bắc cầu, bắc cống cho, cho bộ đội đi qua, cũng phải nói ngày xưa anh bảo những cái thiêng liêng lắm chứ, người ta mang hết ra, cũng có ai ấy đâu, chỉ cần Nhà nước hô hào một câu

Cái lúc bà ở Nam Trực đấy thì có nhiều người buôn bán vào vùng tề không?

Ít lắm, không mấy

Bà có nhớ một trường hợp cụ thể nào buôn bán vào vùng tề không?

Không, tôi không có quan hệ gì với cái dân buôn bán ở vùng tề, không buôn bán vào vùng

tề, thế nhưng đấy là cái thời kỳ ở Nam Trực, nó là mới, thế 47, 48, 49 là đấy, thế thì sau đó 49

là tôi bắt đầu tôi lại chuyển lên cái đất Ý Yên, Ý Yên thì thời gian đầu đấy thì tưởng là nó cũng yên ổn cả, nhưng sau đó mặt trận nó mở rộng ra, mở rộng ra nó đánh tan nát cả ra, đi chỗ nào cũng thấy treo cờ trắng lên, thế thì

Tức là mình treo cờ trắng á?

Thì dân tình ở làng đấy, nó cứ treo cờ trắng lên để cho địch nó khỏi khủng bố, nhưng mà thựclòng mà nói dân người ta vẫn tốt, người ta vẫn trung thành với cách mạng, nhưng lúc bấy giờ coi như hầu hết các cơ sở, bọn tôi ở Ý Yên, tất cả bạt hết, thể về sau anh biết phải bạt đến cái chỗ gọi là, là căn cứ để mình ấy đấy, thế lúc trở về, để trở về xây dựng cái vùng địch đấy, thì tôi là cái người gọi là được các anh ấy phải về cái khu ở cái chỗ chợ Khố cháy, mà khi DưỡngChính, cái chùa Dưỡng Chính, đền Dưỡng Chính nó rất to, tôi nhớ thế, thế thì lúc bấy giờ về, anh biết tôi bằng cách nào không, các ông cho tôi tiền, ít tiền, thế xong rồi là mua mấy quả dưa hấu gánh toòng teng, từ ở cái chỗ Muội, làng Muội đấy

Muội ạ?

Đi về, ừ Muội đấy, thế là đi qua phố Cháy là đi qua cái bốt, tôi phải gánh mấy cái quả dưa đấy, mà lúc đấy là tôi có biết gánh đâu, đau vai lắm, thế mà gánh qua đấy, tôi đi về cái DưỡngChính, tôi nằm vùng ở Dưỡng Chính, tôi xây dựng cơ sở, tổ chức các thứ xong, đào hầm đào

hố rồi, các bố đàn ông mới bắt đầu lo dò về, đàn ông về lúc bấy giờ thì chết ngay, nhưng mà phụ nữ bọn tôi thì dễ, hóa trang đấy, thế là xây dựng cơ sở ở

À tức là trong, bấy giờ trong những cái vùng địch đấy thì mình có thu được thuế không bà nhỉ?

Không thu thuế cái quái gì được, thu được cái gì đâu

00 giờ 40 phút 04 giây

Thế vùng tự do thì mình có thu thuế không?

Vâng tự do thì, thì tôi là ít ở vùng tự do, mà tôi lại cứ vùng giáp ranh với lại vùng địch đấy nên nó ấy, thế, thế thì là sau cái thời gian ở Ý Yên đấy thì là, nhà tôi thì đi vào bộ đội, vào cái

sư 320 này, thế là cũng đi hết chiến trường này đến chiến trường nọ, chiến dịch, các ông ấy nói chung đi, thế thì tôi lại trở về cái thành phố Nam Định, năm 51 tôi lại trở về cái thành phốNam Định, về cái thành phố Nam Định thì chủ yếu là hợp pháp, nhưng mà giấy tờ thì bằng giấy giả, thế thì, tôi cái độ ấy là cũng vẫn động, à tôi cũng được phân công một cái khu, cái

độ đấy tôi cũng là làm phó, phó thì đóng ở cái làng Ngọc Hồi

Bà vừa bảo vào cái đội phó của đội gì ạ?

À đấy là tôi độ đấy là tôi phụ trách, tức là coi như là tôi là phó của Phụ nữ, của cái Thành hội Phụ nữ, độ đấy tôi là phó

Phó Thành hội Phụ nữ ạ?

Vâng, phó Hội trưởng

Nhưng mà mình hoạt động lại công khai à?

Không, đấy công khai, có lúc thì công khai, có lúc thì nó không ra bán công khai thôi, thế thì tôi nói với anh cứ ở cái cơ sở trên này, thì bây giờ muốn xâm nhập vào thành phố, mà cái lúc bấy giờ cái thành phố thì chủ yếu chỉ vận động phụ nữ là, một là tham gia các cái công việc

mà ủng hộ bộ đội, khi mà bộ đội người ta tấn công vào thì phục vụ, ví dụ hay là đóng góp, huy động vật chất để ủng hộ bộ đội, rồi thỉnh thoảng đi ra thăm viếng bộ đội, động viên anh

em, đấy lúc bấy giờ là chủ yếu là như thế Hai nữa là cũng vận động phụ nữ, ví dụ như ở các chợ là chống thuế má của thằng địch, đấy, đấy thì là làm mấy cái, cái nhiệm vụ đấy thôi Thế, thế rồi thứ ba nữa là nếu mà ví dụ như tấn công ở cái đồn địch nào đấy, thì mình sẽ hợp pháp

để cái kiểu là đấu tranh với nó để nó không khủng bố dân, thế, thế thì tôi mới nói với anh cái trường hợp là, bọn tôi đi vào thì dùng giấy giả, tức là cái giấy chứng nhận này là giấy giả, mà tôi nhớ độ ấy bảo, các ông ấy làm thế nào mà các ông ấy lại dùng cái củ khoai để gọt thế nào thành dấu cơ, mà đúng cũng bịt mắt, nhưng mà có một cái qua cái hoạt động hợp pháp ở thành phố thì chúng tôi mới rút ra cái việc, cứ mặc sang bao nhiêu, phương tiện sang bao nhiêu thì các đồn là không có dám hỏi, anh biết sao không, nó bảo, một là vợ quan, hai nữa là

cũng con nhà quan, cho nên không dám hỏi, thế thì độ đấy là bọn tôi đấy, là tôi nhớ khi tôi bắt đầu tôi ở ngoài Ý Yên tôi vào đấy, tức là cơ sở nó vận động nó may cho tôi một lô áo dài, rất nhiều áo dài, mà toàn hàng đẹp Hai nữa là xe cũng thế, nay lấy nhà này cái pơ rô này đi, mai, toàn đi pơ rô thôi, xe đạp pơ rô, lấy nhà này, lấy nhà kia, rồi thì là mượn đấy.

Thế là mình qua mắt được nó đấy?

Mình qua, ví dụ như bọn tôi ở trong thành phố đi ra về cái chỗ Chùa Tháp, gần Trần Hưng Đạo bây giờ đấy, gần Trần Hưng Đạo bây giờ đấy, qua cái Phổ Minh đấy, thì là cơ sở là chính, vì ông sư ở đấy cũng là đảng viên, thế cho nên rồi thì là cơ sở của ông nuôi dưỡng, nóichung của Thành ủy chứ không phải của riêng Phụ nữ không

Bà có vào Đảng không nhỉ?

Thì tôi vào Đảng từ năm 48, cái hồi tôi còn ở Ý Yên, là vì tôi có cái thành tích là, à tôi ở NamTrực chứ, ở Nam Trực, tôi vào Đảng từ ở Nam Trực cơ, thế cho nên là cái hồi đấy tôi vào Đảng từ năm 48 cơ mà, 47 tôi đi, 48 tôi đã được vào Đảng rồi, vì cũng rất là hăng hái thôi, thế

Lúc đấy ai giới thiệu bà vào Đảng?

Có hai bà phụ nữ ở đấy

Bà có nhớ tên nữa không ạ?

Bà ấy chết hết cả rồi, bà Vân Sương, với bà Lê Tân, à bà Lê Trâm , vâng hai bà giới thiệu chotôi là chết hết cả rồi

Cái lúc đấy là mình kết nạp bí mật hay công khai bà?

Không, công khai chứ, bởi vì là tôi ở cái vùng gọi là tự do mà, rồi có vành đai của cái vùng địch, cái Nam Trực đấy nó chia làm hai vùng, vùng địch trên và vùng dưới này là tự do

Thế lúc đấy bà có phải dự bị lâu không?

Dạ?

Bà có phải dự bị vào Đảng lâu không?

Tôi dự bị theo đúng tinh thần là, là khi nhớ tôi vào Đảng xong ở cái Nam Trực thì tôi lại, điềutôi lên Ý Yên, mà theo cái tiêu chuẩn lúc bấy giờ là dự bị là 6 tháng

Tức là cũng không đến 6 tháng?