204

Phỏng vẫn bà Nguyễn Thị Minh Nhã File # 204 204 Quê quán Xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Tây Sinh năm 1920 Chức vụ Tham gia cách mạng từ trước năm 1945 Tham gia giành chính quyền Cách mạng tháng T[.]

Quê quán: Xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, tỉnh Hà Tây.

Sinh năm 1920.

Chức vụ: Tham gia cách mạng từ trước năm 1945 Tham gia giành chính quyền Cách mạng tháng Tám ở huyện Quốc Oai Năm 1945 là Bí thư Huyện ủy huyện Quốc Oai Năm 1946 được điều về Hải Phòng làm Hội trưởng Hội Phụ nữ Hải Phòng Sau đó là Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam.

Phỏng vấn ngày 22 tháng 3 năm 2010, tại quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội.

Người thực hiện phỏng vấn: Phan Tuấn Phương

[Bà 204 tuy tuổi đã cao nhưng còn khá khỏe mạnh và minh mẫn Bà tiếp chuyện phỏng vấn với thái độ chân thành, vui vẻ, thoải mái, tuy bà có hơi bị nặng tai Chồng bà đã mất, bà hiện đang sống với gia đình người con trai và các cháu cùng với một người giúp việc Gia đình bà kinh tế khá giả, sung túc]

Đấy thì cho phép cháu được hỏi chuyện bà luôn Đấy chúng cháu là ở bên Hội Sử học Việt Nam thì có cái chương trình đi sưu tầm tư liệu về thời gian kháng chiến chống Pháp 1945 -1954, thì những người có tham gia các hoạt động lúc đấy, thì cũng được các bà giới thiệu đến bà, thì trước hết là cháu muốn xin hỏi bà, bà tên là gì ạ?

Tôi là 204

Thế là bà là sinh năm bao nhiêu?

Sinh năm 1920

Tức là bà sinh quê nhà mình ở đâu bà?

Quê tôi ở Sài Sơn, ở Chùa Thày

Gọi là xã gì, thôn gì đấy bà nhỉ?

Tức là Sài Sơn, gọi Sài Sơn thế thôi, chùa Thày đấy, núi chùa Thày đấy

Trước hết là xin bà kể sơ qua về cái hoàn cảnh gia đình nhà mình hồi bà còn nhỏ đấy, ví dụ các cụ thân sinh ra mình là làm cái nghề gì ạ?

Tôi thì ông cụ tôi đấy, làm cái nghề thợ điện đây, công nhân thợ điện, tức là làm ở Hà Nội đấy, cái, cái xí nghiệp bây giờ vẫn đang còn, công nhân đấy Thế mà còn mẹ thì làm nội trợ thôi Tôi cũng được đi học, mà nếu mà nói mà đi học mà có trường lớp thì học được đến, có được cái bằng Sơ học yếu lược, thế sau khi về thì về là anh Phan Trọng Tuệ đây, đây là một cái gia đình mà tôi quen, mà thân, mến, mà anh ấy cũng có một cô em bằng tuổi tôi, lúc chúng tôi chơi thân với nhau thì ở làng tôi thì là vì anh Tuệ là cái người hoạt động cách mạng, thế cả gia đình anh ấy bị nó đuổi về, Pháp nó trục xuất về, về thì, về thì chúng tôi lại là cái người giác, muốn giác ngộ, anh ấy đưa về, lại về nhà anh ấy, phải nói là được cái gia đình nhà anh Phan Trọng Tuệ, mà rồi tôi nghe thì anh ấy mất rồi, anh ấy mấy là mất cái con đường, về con đường, con đường 9 đây này, anh ấy, anh ấy là một người hoạt bát, nhanh nhẹn, với lại anh ấy có trình độ học văn hóa nhiều hơn, thế cho nên anh ấy vào cái loại, tôi thì gia đình anh

ấy bị trục xuất về thì cô em với tôi thường hay, ở đây là trại, đây là một cái trại, trên kia là làng, đấy thế là làng người ta đông người ta mới xuống ở đây, người ta lập một cái trại Thế cái trại ở đây thì là cách làng hàng cây số, thế thì tôi về thì tôi cũng ở đây, tôi ở làng, ở trại, thế ở trại thì ở, thế thì anh ấy giao cho tôi, mày ở dưới đấy bây giờ là phải vận động, đấy Thế thì tôi lúc bấy giờ, cũng là một, gọi là một người phụ nữ, lúc bấy giờ vào quãng độ hơn 20, nhưng mà tôi thì tôi là nhanh nhẹn mà tháo vát, thế, thế lúc bấy giờ ở làng có cái Hội cứu tế,

đấy thế rồi, Hội Phụ nữ cứu tế, tôi là hồi, các cái đấy giờ lâu ngày rồi cũng quên, anh ấy bảo thôi, bây giờ về là về dưới đấy vận động, thế tôi về dưới này thì tôi vận động là, năm đấy tôi nhớ là năm 34, tháng tư thì anh ấy bảo về, thế tôi mới liên lạc được một nhóm người, thì là coi như là, lúc bấy giờ thì mình cứ đi vận động những người này, là người ta thân với mình, chơi với mình, đâm ra mình vận động người ta vào, thì tức là vào cái chi bộ, thế đấy chính là thành lập năm 34, nhưng mà thành lập lên thì là đương nhiên là tôi làm Bí thư chi bộ lúc bấy giờ, đấy

Thế lúc đấy là gọi là Việt Minh bí mật đấy hả bà?

Vâng đấy, thời lúc bấy giờ là bí mật đấy, thế là tôi, tôi làm nhưng mà đây tôi làm, nhưng tôi ở dưới cái trại, đấy cái trại bây giờ

Cái trại lúc đấy là ở đâu bà nhỉ?

Hả?

Cái trại là ở đâu ạ?

Trại đấy bây giờ là, trước là gọi là trại Minh Đức đấy, bây giờ nó ở ngay ở dưới đấy, cách chân làng một cây số

Cách chỗ Sài Sơn đấy ạ?

Một cây, đấy thế là tôi thành lập, tức là tôi thành lập được cái chi bộ đấy lên thì là năm 34, thế là đương nhiên là tôi làm Bí thư luôn đấy, thế, cho nên là lúc bấy giờ có cái phong trào Việt Minh thì tôi lại tuyên truyền Việt Minh cho mọi người vào các cái đấy, tức là cái cái trại dân đấy là, tôi là người giác ngộ xong là tôi tuyên truyền, ở đấy là phụ nữ rồi thì là cả nam giới nữa, dấy thế là là đấy, bây giờ cái trại đấy người ta vẫn còn đấy, vẫn còn cách ở trên, trên cái làng này một cây số là xuống đến đấy, là bây giờ người ta cũng, mà bây giờ người ta cũng

có lẽ chết rồi Đây này, những cái người mà, mà tôi giác ngộ cũng một số người không còn nữa, chết rồi đấy, thì năm, bấy giờ là tôi thành lập cái chi bộ ở đấy xong là, là đương nhiên là tôi làm Bí thư

À cái khi mà Nhật đảo chính Pháp mùng 9 tháng 3 năm 45 đấy bà?

Hả?

Khi Nhật đảo chính Pháp mùng 9 tháng 3 năm 45 đấy thì bà có được chứng kiến những cái việc gì không?

Cái gì anh?

Nhật đảo chính Pháp mùng 9 tháng 3 năm 45?

Thì tôi là vẫn ở dưới địa phương đấy, thế là tôi, tôi vẫn giữ những cái, cái, những cái người

mà tôi giác ngộ được là người ta vẫn theo tôi, vì tôi là được tín nhiệm, ở đấy là cả, không những là nam, à không những là nữ mà cả nam nữa, đấy thế là, thì, thì tôi ở đấy là tôi coi như

là cái hạt nhân ở phía dưới đấy

À lý trưởng với chánh tổng cái thời trước Cách mạng tháng Tám đấy bà, ở làng mình họ hoạt động thế nào?

Ối trời ơi, nó cũng khiếp lắm, nó cũng, ở làng rồi ở trên làng đấy, tôi ở dưới trại, nhưng mà tôi ở dưới trại được cái là tôi có cái lợi thế ở chỗ là, ông cụ nhà tôi làm về thợ điện, thế cho nên là cái lúc bấy giờ đã làm với cái làng bên gọi là nhà nước đấy, là có thế, thế cho nên là chúng tôi ở đấy thì không có ai động chạm gì đến Ví dụ bây giờ có khi mà cái thằng lý trưởng nó đi khám, khám cái người giấu, giấu các thứ ngô khoai mà nó bắt người ta đấy, thế

nó vào mà tôi nói, thì là đến lúc ông bố tôi mà nói kia là nó về nó cự, cấm không được vào, đấy thì mình có một cái lợi thế đấy, thế là hoạt động

Lý trưởng lúc đấy bà có nhớ tên là gì không?

Lý trưởng là ông lý trưởng Bảo, thế, thế mà sau cách mạng, cách mạng mà thành công một cái thì là lên là, tay đấy là tôi còn, còn, tay đấy là tôi cũng truy cho cẩn thận chứ không có lôi thôi gì

Truy cái gì ạ?

Truy tức là, tức là lấy lột triện lại, là mình sẽ cử người khác lên làm, không để nó làm nữa

À cái hôm cướp chính quyền Cách mạng tháng Tám thì bà tham gia cướp chính quyền ở đâu?

Tôi ở ngay huyện Quốc Oai, mà cướp ở đấy một cái thì là, Chương Mỹ là tôi, Chương Mỹ thì sang nhưng mà, Chương Mỹ không thạo, tôi ở đây thì tôi thạo mà lại cùng gặp nhau, hai bên phối hợp lấy, lấy và, lúc bấy giờ thằng huyện nó lên đê chống, chống lụt, thế là chúng tôi lật chính quyền luôn, thành lập ngay Ủy ban, đưa ngay người vào là đặt chính quyền ngay huyện Quốc Oai

Cái lúc đấy là mình đưa ai lên làm Chủ tịch lâm thời đấy ạ?

Đồng chí Yển, đồng chí Yển, mà không biết bây giờ đồng chí có còn không, vì lâu lắm rồi

Cái lúc đấy Ủy ban lâm thời có đông người không bà?

Dạ?

Ủy ban lâm thời lúc đấy có đông người không?

Lúc bấy giờ ông ấy là ông Hiển, thế rồi cô em ruột tôi thì là, là Phó Chủ tịch, bọn tôi đưa ngay người của mình vào, thế là thành lập Ủy ban đàng hoàng Thế mà còn tôi đấy thì tôi, lúc bấy giờ tôi làm Bí thư Huyện ủy Quốc Oai, thế là trong cái thời gian lúc bấy giờ, tức lúc bấy giờ xong một cái thì tôi có một, một đoàn người đi, đi hoạt động, thì lúc bấy giờ mới bàn là thôi bây giờ tốt hơn hết là các cái đồng chí đi về các huyện thành lập Ủy ban nhân dân, đấy thế là phân đi hết, thành lập Ủy ban nhân dân từ xã lên, đây thế là, là ý thức rất rõ như vậy, thế Thế còn tôi thì tôi lại cũng, người ta bảo thôi chị vào làm Phó Chủ tịch, bảo không, tớ bây giờ chỉ có làm công tác Đảng, thì tôi làm Bí thư huyện ủy Quốc Oai

00 giờ 10 phút 43 giây

Cái lúc mà bà em bà đấy là tên là gì đấy ạ, làm Phó Chủ tịch đấy ạ?

Em mẹ tôi là cũng, em ruột tôi là Nguyễn Thị, cô ấy là Nguyễn Thị Bình

Nguyễn Thị Bỉnh ạ?

Cô ấy là tên thật là cô ấy là Nguyễn Thị Bình Nhúng, bây giờ, cô ấy bây giờ cô cũng đang, nhà ở gần đây, ngay ở Lý Nam Đế đây, thế là cô ấy về cô ấy làm Phó Chủ tịch

À bà có thể kể lại cho cháu cái hôm mà mình đi cướp chính quyền Cách mạng tháng Tám được không, cái hôm mà bà đi cướp chính quyền đấy nó diễn ra thế nào?

Nói là cũng được thôi là vì thế này, khi mà tôi được lúc bấy giờ tôi tức là năm 34 đấy, thì tôi

là, là tôi thành lập chi bộ đồng thời tôi làm Bí thư luôn đấy, vì lúc bấy giờ là mình lập luôn thì mình làm luôn mình điều khiển thì không nói là Bí thư, mà coi như đương nhiên là Bí thư chi

bộ rồi, đấy là đứng về Đảng đấy, thế thì là, hôm mà cướp chính quyền huyện đấy là thấy là

bây giờ ngoài Hà Nội cũng đã, đã bị hạ rồi, thế là mình cũng phải làm, lập luôn của mình, đất, thế lập luôn thì hôm đấy là Chương Mỹ cũng sang, tức là tổ tôi là thành lập là anh ấy là anh Yển, trông có vẻ tư thế đấy làm Chủ tịch, lại là người của bên tôi, thì đưa anh ra để làm Chủ tịch, thì cô em tôi thì tôi lại phải đưa ra làm, là vì nó đưa cái người nòng cốt của mình ra làm Phó Bí thư, Phó Bí thư thì, Phó Bí thư, Phó Chủ tịch, thì đấy thành lập huyện như thế, còn đồng thời tôi lại còn một nhóm đến, bây giờ không biết còn, ông còn, ông chết rồi đến chục ông hơn đấy, thế tôi bảo thôi bây giờ thì là lấy chính quyền huyện rồi, thì bây giờ tất cả các anh đi về các địa phương thành lập Ủy ban nhân dân lâm thời

Cái lúc đấy mình có nhận được chỉ thị của Trung ương không bà?

Dạ?

Mình có nhận được cái chỉ thị của Trung ương về cái việc thành lập Ủy ban lâm thời đấy không?

Chả có gì cả, chúng tôi cứ chủ động chúng tôi làm, thế tôi bảo bây giờ chính quyền của mình thì là mình phải lập từ dưới lên trên, đấy ý thức của tôi nó như thế

Tức là lúc đấy cũng chưa có chỉ thị gì của Trung ương?

Chưa có chỉ thị gì cả, thành ra là bắt đầu đi hết lượt, ngày xưa cái huyện của tôi là cái huyện loại khá nhất đấy, lúc bấy giờ, thế là lúc bấy giờ đi thành lập, mà ngay tôi là, tôi thì tôi về tôi trực tất ngay ở huyện đấy rồi, là xong là tôi về ngay địa phương tôi, địa phương tôi là ở Chùa Thày đấy, đấy về đấy thành lập Ủy ban

À cái lúc mình giành chính quyền thế thì cái tầng lớp cũ, chính quyền cũ nó có phản ứng gì không bà?

Nó chả có phản ứng gì, thì tôi lúc bấy giờ là lý trưởng các thứ là thu triện hết, nhưng làm mà

mà ở cái địa phương tôi đấy, lúc đấy tôi thì tham gia lãnh đạo tôi lại ở dưới trại cơ, cách một cây số mới về làng, là người ta làm theo, đứng ra làm theo, lấy triện chiếc các thứ là thu hết

Sau khi mình thành lập cái Ủy ban lâm thời rồi thì những cái tầng lớp lý trưởng, chánh tổng đấy họ có được tham gia vào cái bộ máy chính quyền của mình không bà?

Nói chung thì là không, không có, có, phải là cái anh là thật tốt, lúc bấy giờ tôi lấy, mình, mình cướp hết, cướp hết cả triện chung, không để cho có, vì nó là chính quyền cũ

Cái lúc mà trước Cách mạng tháng Tám đấy, khi mà Nhật đảo chính Pháp đấy bà, thì ở chỗ huyện mình nó có xảy ra chuyện gì không?

Không, huyện mình lúc đấy không có gì

Nhật đảo chính Pháp đấy?

Không có cái gì cả, mà ở đấy là cái làng tôi là có cơ sở cách mạng từ bí mật, thế thành ra là các vị ấy giữ được, mà đấy là lại các vị ở trên đấy chứ, trên tôi, còn tôi thì tôi ở dưới trại, thế thành ra việc ở trên, trên đấy làm còn việc, làm ở trên đấy làm được thì ở dưới chúng tôi cũng làm thôi, không có vấn đề gì cả

Thế lúc mà sau khi mình giành chính quyền xong thì có còn Việt Nam Quốc dân đảng hoạt động không bà?

Còn, Việt Nam Quốc dân đảng còn chứ, thế nhưng mà nhất định chúng tôi diệt, không để cho

nó hoạt động

Lúc đấy là ai cầm đầu Việt Nam Quốc dân đảng ở vùng đấy ạ?

Cầm đầu thì không ai cầm đầu nhưng mà, tức là ở cái địa phương nào có người thì ở địa phương đấy là lo làm, chứ không ai cầm đầu, mà cũng không ai chống lại, mình lúc bấy giờ cái thế của mình mạnh, thế, nó như thế đấy, nhưng mà tôi thì tôi ở dưới, tôi ở dưới trại, thế thì lúc bấy giờ thì, còn ở trên làng này thì trên đấy cũng đã có những các đồng chí có trình độ họ làm

À thế sau khi mình giành chính quyền xong là bà bắt đầu giữ chức vụ gì nhỉ?

Hả?

Lúc mình giành chính quyền Cách mạng tháng Tám xong là bà giữ được chức vụ gì, người ta phân công mình giữ chức vụ gì?

Tôi lúc bấy giờ thì ở, tôi chỉ làm

Bên Đảng đấy hả?

Bí thư Huyện ủy, thế tôi làm tôi ở dưới đấy, ở hẳn ngay huyện, tôi đi hoàn thành công việc của, của tỉnh đấy, của Ủy ban đấy, thế đồng thời tôi làm mấy việc lớn này này, mà ông Văn tôi yêu cầu cũng chết rồi, là tuyển tất cả những, tôi làm mà lúc bấy giờ cũng chả có thước đâu, đo vào cái tường thế kia đấy thì, cứ mà người nào mà đúng là thước sáu, thước sáu, từ thước sáu trở lên là tuyển quân, rồi là tuyển, tuyển không phải là tuyển cho mọi người đi đâu, tuyển xong rồi, có giấy viết, viết thư cho đồng chí là Văn Tiến Dũng, rồi các đồng chí quân

sự mà tôi, của địa phương ở trên đấy là tôi đưa đi hàng trung đội, đem lên, thế rồi cho các đồng chí thành lập bộ đội, làm là lúc bấy giờ là tôi tuyển bao nhiêu đợt quân lên cho, cho để

mà thành lập quân đội gìn giữ của cái tỉnh Hà Tây, luôn luôn lúc nào cũng nghĩ đến gìn giữ,

đã lấy rồi thì là phải giữ

À cái lúc mà bà làm Bí thư Huyện ủy như thế thì mình có trụ sở riêng không bà?

Có một cái trụ sở ở đấy, bây giờ vẫn còn đấy, bây giờ các đồng chí không biết là còn, trụ sở tôi ở ngay ngoài đấy Thì tôi chả có thước đo, cứ làm, đo từ dưới đất lên, cứ anh nào từ thước sáu, đánh cái dấu đấy được thì là tuyển, nhưng mà tuyển không phải tuyển một người một, tuyển hàng trung đội lên là cho trung đội xếp hàng đi rất là oai hùng, tôi làm cái gì tôi vừa làm tôi vừa tuyên truyền cho các anh, là vì lên đấy

Cái lúc bà làm như thế thì mình có các phương tiện thiết bị để hoạt động không bà, ví dụ như máy chữ hoặc là đài gì không?

Hả?

Cái lúc bà làm ở Bí thư Huyện ủy đấy thì mình có máy chữ hoặc là đài để làm việc không?

Máy gì?

Máy chữ đấy?

Chả có cái gì, tay làm hết, được có mội cái là tịch thu được cái xe đạp thì là đi, trước thì là không đi xe, thì còn có xe đạp đi thế thôi (cười)

00 giờ 19 phút 48 giây

Còn trước thì toàn đi bộ đấy?

Hả?

Trước thì toàn đi bộ đấy?

Toàn đi bộ, đi bộ nhưng nhanh lắm, thế rồi thì là, mời những cái người cảm tình đối với Việt Minh, rồi cái người bộ phận của tôi là của Huyện ủy, thì đấy Thế hai nữa là xung quanh đấy

là ở cái huyện đấy, huyện Quốc Oai đấy, ừ Huyện ủy đấy mà gần, gần đấy là người ta nấu cơm cho tất cả những cái người ăn rồi không lấy tiền, thế lúc bấy giờ cơm nước thế lắm, nấu cơm, thế phải nói rằng cái tuần lễ mà quyên vàng đấy, mà sau khi đấy tôi không ở, tôi là cái lãnh đạo cái huyện đấy, đấy là cái điểm mà cao đấy, không hề động chạm một tí nào, trong trắng hết cả

Thế cái Tuần lễ vàng đấy mình có quyên được nhiều vàng không bà?

Tôi không biết, vì tôi không làm cái việc đấy, tiền bạc là tôi không làm, tôi chỉ làm cái công tác, thế cho nên

À cái lúc bà làm như thế là có máy, à có đài để nghe không?

Hả?

Có đài để nghe không ạ?

Chả có cái đài gì cả, chỉ có là bằng mồm, mồm tôi cũng to lắm cơ (cười), lúc bấy giờ là, mà lúc bấy giờ cũng uy tín nhớ, uy tín từ xã cho lên đến huyện

Thế không có đài như thế thì mình nhận những tin tức trong nước, quốc tế bằng cách nào bà?

Tôi chả nhận cái gì ở quốc tế cả, thế bây giờ tôi cứ biết là trăm thứ là tôi chỉ nhìn vào Hà Nội,

Hà Nội đã thành lập cái này, Hà Nội đã lấy như thế này, Hà Nội như thế này, thế, từ, từ cái chỗ Hà Nội tôi đưa về, mà đưa về như thế là cán bộ của tôi có, thế tôi lại được cái tin đấy tôi lại nói lại cho các đồng chí của tôi nhiều, lúc bấy giờ là, trước thì độ chừng năm chục người, sau phải đến hàng trăm, tôi nói là nói tất cả các cái đoàn, truyền tuyên truyền mồm

À những cái thông tin như là thành lập Chính phủ lâm thời ở Hà Nội là bà cũng nghe được

cả chứ hả?

Tôi nghe được hết, ở Hà Nội có người về báo thì được nghe, thế rồi xong rồi nói lại cho cán

bộ của mình đấy, đi ở trong huyện nói

Cái lúc đấy có báo để đọc không bà?

Chả có cái gì, thế là cái người đi Hà Nội về người ta nói thì mình biết, người ta nói mình nghe cái hay, cái đúng, cái mình cho là đúng, còn mình cũng không nghe vu vơ rồi tuyên truyền, tôi chả có tuyên truyền sai bao giờ

À khi mình ký với Pháp cái Hiệp ước sơ bộ mùng 6 tháng 3 đấy bà thì ?

Hả?

Mình ký cái Hiệp ước sơ bộ ngày mùng 6 tháng 3 năm 46 đấy thì mình, ở địa phương mình

có cái phản ứng gì không?

Sơ bộ lúc bấy giờ tôi cũng không

Hiệp ước sơ bộ?

Đấy để các vị trên đấy làm, tôi thì không được biết, rồi có các đồng chí người ta ấy người ta làm, thì lúc bấy giờ làng tôi cũng có nhiều người có trình độ, học cao, biết thế làm, là một cái làng có nổi tiếng về khách quan, thế thành ra cũng được các đồng chí làm

À thế bà vào Đảng năm nào nhỉ?

Thì tôi vừa mới, hôm qua vừa nói là, anh Phan Trọng Tuệ anh mới bảo tôi là, anh ấy bảo, bây giờ cô phải về để mà thành lập dưới xã, ở dưới chi bộ trại, thì tôi ở trại, trại tức là cách làng một cây số, thì là tôi, năm 34

34 thì bà vào Đảng?

34 thì là thành lập, mà thành lập cái là đương nhiên tôi làm Bí thư luôn, cũng chả ai bầu tôi

cả, thế là khi làm thì là thành lập một nhóm người cái thì tôi làm luôn Bí thư, tự nhiên chả ai bầu cả

Lúc đấy là bà vào Đảng cũng không có người giới thiệu nào?

Vào Đảng cũng không, thế tôi, tôi thành lập nên cái thì là đương nhiên tôi làm Bí thư

Tức là mình là người thành lập đầu tiên đấy?

Đầu tiên đấy, đầu tiên ở dưới trại, xong thì là đi lên làm, trên làng lại có đồng chí khác, còn ở địa phương mà tôi làm bây giờ đấy, thì là vẫn, vẫn còn trại

À sau này bà có đi dự những cái lớp chỉnh huấn chỉnh Đảng nào không?

Tôi không, không, tôi chỉ đi có một, một cái lớp đấy là, anh không biết là anh Trường Chinh hay ai giảng đấy, thế anh ấy hỏi tôi là chị viết có được không, có kịp không, bảo có thế thôi, thì một lớp

Cái lớp đấy là mở ở đâu đấy bà?

Hả?

Cái lớp đấy là người ta mở ở đâu ạ?

Hồi đấy là mở đấy là mở cho chung cả huyện

Nhưng cái lớp đấy người ta giảng cho mình cái gì đấy ạ?

Hả?

Người ta giảng cho mình cái gì đấy ạ, người ta dạy cái gì trong cái lớp đấy?

Lớp đấy là giảng cho mình về cái, cái, cái nói lên cái, người ta cho mình biết là, bây giờ đế quốc là thế nào, đấy, đế quốc là thế nào, thế rồi thì là dân chủ là thế nào, đấy người ta giảng cho, chỉ có mấy ngày thôi, mà lúc bấy giờ là anh Trường Chinh này, anh hỏi, tôi cũng ngồi tôi họp, anh ấy hỏi, chị có viết kịp không, bảo viết được ạ, kịp ạ, thế

Tức là lúc đấy mình học như thế là mình chỉ nghe và ghi chép thôi à bà, hay là người ta phát tài liệu cho mình?

Chả có tài liệu, ông ấy cứ nói đến đâu thì ghi đến đấy, phải do biết chữ mới ghi nhanh được, ông hỏi chị có ghi được không, bảo tôi ghi được

Nhiều người mà không biết chữ thì làm sao mà ghi được nhỉ?

Thế, cái đấy thì lại chả biết, đằng này tôi là

Sơ học yếu lược rồi?

Tôi biết rồi, sơ học yếu lược rồi, và hai nữa là vào hàng, vào cái loại trình độ cũng, cũng, trình độ viết thì cũng nhanh, và hai nữa là trình độ về chính trị cũng khá, thế, thế lúc bấy giờ tôi cũng là cái loại là, lúc bấy giờ là học đã qua sơ học yếu lược rồi lại còn ấy cơ mà, không phải là bình thường, mà lại giác ngộ nhưng người hiểu biết

Mỗi cái lớp đấy học xong mình có phải viết kiểm điểm hay là tổng kết gì không ạ?

Không, chả viết kiểm điểm gì, anh chép sách anh đem về, thế thôi

Lúc đấy người ta có phổ biến cái tư tưởng của Mao Trạch Đông không bà?

Không, chả có gì, chỉ nói lên là chế độ đế quốc như thế nào, hay là chế độ của mình như thế nào, bây giờ mình phải làm gì, đấy ba cái điểm đấy Thế thì là bây giờ anh nào viết được nhanh thì anh ấy viết, anh nào không viết được thì anh ấy chịu ngồi Nhưng mà cũng có nhiều, có những đồng chí người ta không viết nhưng mà người ta nhớ được hết các anh nghe

Thế cứ nghe và nhớ thôi?

Hả?

Cứ nghe và nhớ thôi?

Nghe và nhớ, biết chữ lúc bấy giờ ít lắm, nhưng mà tôi đấy là cái loại khá, một là cái trình độ hiểu biết, nó có những cái tiến bộ Thứ hai nữa là cái viết, viết của tôi thì các đồng chí giảng thì tôi viết rất nhanh, đấy

À thế cái lúc mà Bình dân học vụ, bà có đi tham gia dạy Bình dân học vụ không?

Không, tôi không làm

Cái lúc Bình dân học vụ thì ở địa phương mình tổ chức có rầm rộ không bà?

Cái chỗ đấy thì cũng có tổ chức rầm rộ, cũng có rầm rộ, địa phương thì là cái việc đấy là của những đồng chí khác, người ta làm người ta phân công mình làm, thế thì là, tôi là có cái là bao giờ cũng có cái ý thức xây dựng, thế

Thế bà làm Bí thư Huyện ủy xong thì bà làm cái gì nữa?

Tôi làm Bí thư Huyện ủy xong thì tức là nhà tôi anh ấy làm quân sự ở Hải Phòng, thì là các đồng chí bảo thôi để cho, anh chị ấy đã bí mật, đã phải xa nhau rồi cho về cho nó gần, thế điều tôi xuống công tác ở Hải Phòng, thế tôi ở dưới Hải Phòng, Hải Phòng, Hải Phòng thì là,

là trực tiếp ở dưới đấy làm xây dựng các cái huyện, các thứ, công tác Hải Phòng

Tức là mình làm công tác Phụ nữ à bà?

À không, tôi ở Hải Phòng tôi xuống tôi xây dựng chung của Hải Phòng, thế xong rồi nhưng

mà, nhưng mà phải nói rằng tôi quan tâm đến phụ nữ nhiều

Cái lúc bà làm như thế bà có những cái chỉ thị gì về cho công tác Phụ nữ không?

Chả có cái gì, tự biên, tự diễn (cười), không có cái chỉ thị chỉ thung gì đâu, các ông không có chỉ thị gì

Cái lúc đấy phụ nữ hoạt động thì có được ưu tiên cái gì không bà, so với nam giới không?

Phụ nữ á

00 giờ 30 phút 01 giây

Trong cái công tác, phụ nữ có được ưu tiên gì hơn với nam giới không?

Ưu tiên thì mình làm cái gì thì mình làm thôi chứ, chứ cũng chả ai người ta bảo mình cả, tự,

tự biên, tự diễn mà lại, thế

Tức là cũng không có cái ưu tiên nào mà riêng?

Không, chả có gì

Thế là lúc bà xuống Hải Phòng là khoảng năm bao nhiêu đấy bà nhỉ?

Năm đấy là bắt đầu sau, sau khởi nghĩa cái là tôi xuống

Thế bà là lấy ông nhà mình là năm nào?

Lấy thì, trước là, là cái thời kỳ đấy là, là có ở tỉnh đấy là có tổ chức thường, thường là có những cái cuộc họp, tức là gọi như là của cấp ủy đấy, thế thì, thì cũng là tôi cũng đi họp, ông

ấy cũng đi họp, thì lúc bấy giờ tôi hãy còn trẻ mà nhiều ông là muốn kết hợp làm vợ chồng nhưng mà tôi thì tôi lại, cũng phải nói là cũng hơi kén, một là kén cái người cũng phải, trông cũng phải bảnh bao, hai nữa là cũng phải có trình độ Thế thì trong một cái cuộc họp của cái tỉnh đấy, cũng có nhiều đồng chí đặt vấn đề mà tôi không chấp nhận, mà tôi chấp nhận nhà tôi, đấy, tôi chấp nhận là vì sao, một trông con người rất là đàng hoàng, hai nữa là họp các điều rất dúng đắn, thì cho nên rằng là, cho nên khi vào, nhiều người nói tôi không chấp nhận, anh ấy nói, tôi nhớ cái câu của anh ấy nói là, trái tim tôi đã có ánh sáng mặt trời, người ta phải biết cái câu nói như thế, là khi anh ấy chiếm được lòng yêu của đấy là có một câu nói của anh mà mình phải nhớ

Ông tên là gì đấy bà nhỉ?

Lê Quang Hòa, nhà tôi mất rồi

Ông lúc mất là giữ chức vụ gì ạ?

Hả?

Ông là giữ chức vụ gì đấy ạ?

Lúc mất là ông ấy, có lẽ tôi cũng, cái ảnh này là của ông ấy

Ông là có ủng hộ những cái công tác của bà không?

Cũng có đấy, ủng hộ có khi còn tranh luận với nhau còn ấy, nhà tôi thì rất là hiền, với hai nữa

là rất là hiền hậu không, không có áp chế gì cả

Như bà đi hoạt động như thế thì bố mẹ mình có ngăn cản mình không, vì mình là phụ nữ mà?

Dạ?

Bà đi hoạt động cách mạng như thế thì bố mẹ mình có ngăn cản mình không, các cụ đấy?

Không, vì bố tôi thì lại là làm ở cái nhà máy bây giờ đây này, cái nhà máy ở đây, nhà máy ở cái chỗ này này, đấy tức là thợ điện, thế mẹ tôi thì là ở nhà làm vườn, thế mà tôi thì đi như thế thì bà ấy cứ, ông, bà cũng chả cấm gì, mà có khi lại còn nể mình nữa, vì là mình, lúc đấy là mình biết, nhiều cái mình biết, mình nói ra là nó có lý, có lẽ của mình, thế

À cái thời gian mà mình tiến hành cái giảm tô đấy bà, giảm tô giảm tức đấy, thì bà có nhớ được cái mức giảm tô lúc đấy người ta tỉnh như thế nào không?

Cái giảm tô, giảm tức đấy thì ở đấy thì tôi lại không làm cái việc đấy, là vì lúc bấy giờ tôi lại làm việc khác cơ, thế tôi lại làm việc khác

Lúc đấy là bà làm việc gì đấy ạ?

Lúc bấy giờ lại đi lên, đi giảm tô thì không đi, giảm tô, giảm tức không đi nhưng mà, lúc bấy giờ lại làm cái công tác của mình

Công tác gì đấy ạ?

Lúc bấy giờ tôi cũng chả nhớ làm gì, nhưng tôi không trực tiếp làm giảm tô, giảm tức

Thế cải cách bà có tham gia không, cải cách ruộng đất đấy?

Không, tôi cũng không tham gia, là vì ai làm người đấy phải đi sửa sai, tôi nói thẳng thế, không bắt ép được tôi đâu (cười)

Nhưng ở làng bà lúc đấy có nhiều địa chủ bị đấu tố không?

Hả?

Như ở làng bà lúc đấy có nhiều địa chủ bị đấu tố không, chỗ xã bà đấy?

Xã tôi thì có, cũng không có mấy, chỉ có lý trưởng các thứ thì nó, thì mình làm theo đúng nó phải theo, tuân theo nó giả mình thôi, chứ không vấn đề gì, cũng không đao to búa lớn

Bà có chứng kiến một cuộc đấu địa chủ nào không?

Không, tôi chả trực tiếp đấu tôi chả biết, nhưng mà tôi có tổ chức cho họ đấu thì có, đến chỗ nào mà có cái thằng gian ác đấy là phải đứng ra hỗ trợ

Tức là lúc đấy mình đấu theo hình thức nào ạ?

Hả?

Mình đấu theo hình thức nào hả bà?

Đấu đấy thì, đưa người ta phải đấu đấy thì người ta phải, một mặt là đưa địa chủ ra, hai nữa là phải nắm được những cái tội ác, thế là dân ở đấu người ta nắm được, thế thì mình lãnh đạo cho họ làm

Cái lúc đấy những cái người địa chủ mà bị mất ruộng với bị mất tài sản đấy, họ có phản ứng

gì không ạ?

Phản ứng thế nào được, chả phản ứng được cái gì, là vì anh, ruộng là ruộng người ta, anh lấy

là người ta nói, mà cái tài sản như thế là anh vẫn phải chịu giả thôi, lý lẽ

À khi mình thực hiện cái thuế nông nghiệp từ năm 51 đấy bà, thì bà có nắm được cái thuế nông nghiệp đấy không, lúc đấy mình thu bằng tiền hay bằng thóc hả bà, thuế nông nghiệp năm 51?

Tôi không làm thuế

Tức là bà chủ yếu là làm bên Đảng đấy à?

Ừ đấy, bên Đảng

Cái lúc bà làm bên Đảng như thế thì bà thấy cái quan hệ giữa Mặt trận Việt Minh đấy với bên Ủy ban nó thế nào hả bà?

Tức là mình phải giúp mọi việc để cho bên Đảng làm được, Ủy ban làm được, thế xây dựng như không, chả có cái gì

Cái lúc đấy quan hệ của hai bên Mặt trận với Ủy ban nó có thống nhất với nhau không ạ?

Thống nhất thôi, mà phải đưa những cái cán bộ tốt vào làm bên Ủy ban để cho người ta làm, bên Ủy ban nên mạnh, tôi làm việc, từ khi mà tôi đi làm, tôi chưa có đưa một cái người nào xấu sang, đã đưa trong cơ quan là đưa người tốt, đấy là rất rõ như thế, đã đưa là đưa người tốt người ta làm

Thế khi mình tiến hành cái bầu cử Hội đồng nhân dân khóa I đấy bà thì mình có chỉ định cho

là phải bầu cho người này người kia không hay là tự do bầu?