“Đặc khu Thông tin” của báo chí “Đặc khu Thông tin” (Tham luận của Nguyễn Hữu Vinh, Giám đốc Công ty VPI) Thưa các quý vị đại biểu và các bạn nhà báo, Bài tham luận của tôi có hai phần, trước hết đề c[.]
Trang 1“Đặc khu Thông tin”
(Tham luận của Nguyễn Hữu Vinh, Giám đốc Công ty VPI)
Thưa các quý vị đại biểu và các bạn nhà báo,
Bài tham luận của tôi có hai phần, trước hết đề cập tới tác động của truyền thông xã hội (TTXH) lên báo chí, chủ yếu liên quan báo mạng, kế đến là đề xuất một thử nghiệm với báo chí nhằm tận dụng lợi thế của TTXH Chính tựa đề bản tham luận là thể hiện đề xuất đó, lập “Đặc khu Thông tin”
Tháng 12 này, chúng ta vừa kỷ niệm 15 năm Internet chính thức vào Việt Nam Có báo mạng cũng đã kỷ niệm tròn 15 tuổi, như VietnamNet chẳng hạn Nhiều báo mạng khác ra đời ngay sau khi có Internet, còn các diễn đàn trên mạng, các loại blog, web các nhân, kế đến là Facebook, được gọi là TTXH thì đi sau nhiều, tuổi đời có lẽ chỉ bằng nửa báo mạng, nhưng tốc độ phát triển rất nhanh và tác động lên báo chí đáng kể
I - Tác động
1 Cơ quan quản lý, chủ quản
Cũng có điểm tương đồng ít nhiều là cung cấp thông tin, song TTXH hầu như không bị giám sát, trong khi báo chí phải chịu sự quản lý nhất định Điều này buộc phía chính quyền phải suy nghĩ để điều chỉnh phương pháp, các quy định kiểm soát báo chí, không thể theo lối cũ quản báo giấy trong bao nhiêu năm qua, cũng không dễ làm cái chuyện như “bắt chim trời” với những quy định quản lý Internet từ Thông tư 07 cùng Nghị định
97/2008/NĐ-CP 4 năm trước, ra đời mà hầu như không được áp dụng, bị quốc tế phản ứng mạnh và được dự tính thay thế bằng một Nghị định mới,
dự thảo từ cách hơn 1 năm, nhưng có lẽ tới giờ vẫn chưa ra được
Trang 2Trong hơn 10 năm qua, Chính phủ, các bộ đã có không dưới chục văn bản liên quan tới quản lý Internet, gồm chỉ thị, thông tư, và nghị định
Có thể so sánh mối quan hệ, tác động qua lại giữa báo chí và TTXH với hình ảnh của một nền kinh tế tập trung, chỉ công nhận các doanh nghiệp nhà nước, trong khi kinh tế cá thể lại trỗi dậy mạnh mẽ, hấp dẫn người tiêu dùng, thế là nhà nước phải xem lại mô hình hoạt động của các “con đẻ” của mình, sao cho nó sống được, chứ không thể bóp nghẹt kinh tế tư nhân Với báo chí
và TTXH thì sự khác biệt còn lớn hơn, thay đổi nhanh hơn hẳn nhờ có
Internet
Nếu vì không thể quản được TTXH mà dẫn tới lại soi xét kỹ hơn báo chí thì
vô hình trung sẽ làm khoảng cách về độ hấp dẫn độc giả của hai loại hình này ngày càng rộng
Ngay trong các cơ quan liên quan cũng không phải không có sự khác biệt về quan điểm, chỉ xin nói về khác biệt giữa “cơ quan chức năng” với chủ quản, quản lý tài chính Một đằng muốn giữ “an toàn” thông tin thì lại làm khó cho báo trong kinh doanh, một đằng lại không muốn cứ bao cấp, bù lỗ mãi cho báo, thành thứ “bỏ thì thương, vương thì tội” Vậy là cần phải cố tìm tới sự dung hòa, không dễ
2 Độc giả, chính là người tiêu dùng, như đang sống dưới chế độ bao cấp,
bỗng kinh tế cá thể được bung ra, như đại hạn gặp mưa, liền đổ xô theo Họ nhận được thông tin nhanh hơn, thoáng, hấp dẫn, được chia sẻ nhiều hơn hẳn
Từ chỗ chỉ nhận được một thứ sản phẩm nhất định, nay được có nhiều lựa chọn, độc giả có sự so sánh và phản ứng với báo chí đòi hỏi thay đổi nhiều hơn Như vậy, TTXH đã tác động lên báo chí gián tiếp qua độc giả
Thêm nữa, khi nói tới độc giả không có nghĩa chỉ đơn thuần là người “ngoài cuộc”, mà chính ngay trong số họ là các nhà báo, các cán bộ trong các cơ
Trang 3quan quản lý báo chí, các vị lãnh đạo và người thân của họ, tất cả đều chịu tác động của TTXH, từ đó so sánh với báo chí chính thống, không thể không nảy sinh đòi hỏi nâng cao chất lượng cho thứ món ăn tình thần hàng ngày này
Không thể phủ nhận tình trạng kinh tế nguy ngập hiện nay không có một phần nguyên nhân từ sự yếu kém của báo chí, kênh thông tin, phản biện vô cùng quan trọng Các nhà lãnh đạo, những người làm chính sách, luật pháp thiếu thông tin, hoặc nhận thông tin sai lệch từ báo chí, sẽ dẫn đến những quyết định sai Muốn hạn chế hậu quả đó, họ cũng đã, đang tìm đến với TTXH
3 Với người viết Các báo đều ít nhiều có những cây viết là cộng tác viên
Với cách biên tập, ứng xử theo khuôn phép cũ sẽ dễ làm họ chán nản Nhu cầu có tiếng nói đóng góp cho xã hội của họ sẽ đưa họ tới với TTXH Trên thực tế đã, đang xảy ra như vậy Từ đó, TTXH vốn đã có nhiều cây viết sắc sảo, đa dạng, kiến thức rộng, có tiếng trong nhiều lĩnh vực, nay ngày càng đông đảo hơn, có thêm cả những người nữa muốn thử sức mình, trở thành
các nhà báo không chuyên, càng thu hút độc giả hơn (Ví dụ về lối biên tập, thêm bớt chỉnh sửa, hỏi lại ý kiến người viết ).
4 Các tòa báo, trước áp lực “mất khách” và thậm chí cả “soi lưng” từ
TTXH, họ phải bươn chải hơn để tồn tại, tìm đủ cách “lách”, và câu khách bằng thị hiếu tầm thường, gây tác động làm méo mó thêm từ môi trường báo chí cho tới đời sống văn hóa, tinh thần cả xã hội
Để góp phần giảm bớt áp lực đó, xin đi vào chi tiết, chuyện “bếp núc”, qua một số thay đổi hoặc chưa thay đổi được, liên quan tới việc tận dụng lợi thế đặc biệt của Internet trong cuộc “tranh đua” với TTXH:
- Thông tin tham chiếu Một lợi thế mà báo giấy không thể có là khi đọc một tin, bài, độc giả có thể ngay tức khắc truy cập hàng loạt thông tin liên quan
Trang 4cùng lúc hoặc đã từng được đăng, để đối chiếu, nắm rõ hơn vấn đề, cả mở mang kiến thức
Có hai cách tham chiếu, một là đưa tên và đường dẫn những tin bài liên quan
đi kèm, việc này nhiều báo đã làm, TTXH thì hầu như không Cách hai là gắn đường dẫn-link ngay vào đoạn văn của bài viết, giúp độc giả chỉ bấm vào là truy cập được thông tin hữu ích, mới chỉ có vài báo thực hiện, TTXH cũng vậy
- Lưu trữ bài vở, an toàn hệ thống, tìm kiếm thông tin TTXH thường dựa trên các hệ thống ứng dụng-quản lý-lưu trữ thông tin của nước ngoài, hiện đại, an toàn, trong khi toàn bộ hệ thống báo mạng của VN thì đều sử dụng những sản phẩm phần mềm do các công ty trong nước viết, từ hình thức cho tới độ tiện dụng, an toàn, bảo mật đều yếu
Ví dụ: + Tìm kiếm thông tin, trang Nhân dân không xếp theo thứ tự nào cả, đến cả Người lao động, Pháp luật TPHCM mà cũng vậy, là hạn chế hiệu quả + Lưu trữ: 3 báo này cũng chỉ cho phép nhận được tin bài trong khoảng 3-5 năm nay thôi, không rõ là chỉ có vậy hay khâu lưu trữ đã không được chú trọng?
- Cũng một tiện ích nhỏ nhưng hữu ích, giúp việc nắm bắt, chọn lựa thông tin của người đọc được nhanh chóng, chỉ ở báo mạng mới cần và làm được,
đó là cho phép hiển thị một phần nội dung tin bài khi huơ con trỏ chuột lên tựa bài Có báo thực hiện rất tốt, cho hiện cả thời điểm bài được lên trang, như Tuổi trẻ Có báo có nhiều tin bài tốt, mang tên “tiếp thị”, nhưng việc có
ý nghĩa tiếp thị này lại không làm, báo lớn như Thanh niên cũng không Có trang web cá nhân của một nhà báo từ nội dung, tới hình thức tốt vào bậc nhất trên TTXH nhưng cũng không thực hiện cách này
- Mối quan hệ giữa các báo Trong khi các blog, FB có những danh mục bạn hữu, trao đổi thông tin, tranh cãi với nhau khá thoải mái, thì các báo mạng
Trang 5rất hạn chế, làm cho độc giả cảm giác thiếu thông tin, bị bó hẹp trong một
môi trường nhất định khi truy cập vào một trang báo nào đó (Ví dụ: Lao động; chuyện về một nhà hàng của người nước ngoài; yêu cầu bản quyền:
TT , DT , TN , )
- Đính chính, sửa nội dung Khi có một thay đổi do sai sót, nhầm lẫn trong tin, bài, lợi thế của báo mạng là có thể thực hiện ngay trên bài viết ban đầu, ngoài một bản tin đính chính riêng Thế nhưng, hầu như các báo vẫn theo lối
cũ thời báo giấy, bài đính chính riêng, nằm ở đâu đó, trong khi độc giả vẫn
có thể tiếp tục đọc bài ban đầu với những sai sót mà họ không hề được biết Chưa kể, có những tin bài đã lên mạng, vì lý do nào đó không được tồn tại nữa, nhưng lại bị âm thầm gỡ bỏ, hầu như không hề được thông báo, giải thích lý do, độc giả truy cập vào không được Làm vậy vừa thiếu tôn trọng độc giả, vừa thiếu áp lực trách nhiệm lên chính nơi đã “gây ra” việc phải gỡ
bỏ tin bài đó Ví dụ có rất nhiều, nhưng gần đây nhất là bài trên báo Thanh tra: “‘Đánh đấm’ mạnh, ôngTrần Nhung bị ‘trả thù’?”hiện còn thấy được trên mạng là phải nhờ thủ thuật tìm kiếm
- Phản hồi của độc giả Đây là một vấn đề rất quan trọng, thu hút người đọc tham gia nếu như nó thực chất, chắc báo nào cũng ý thức được, nhưng có lẽ chủ yếu sợ không quản nổi, sơ xảy bị cơ quan quản lý xử lý Có báo lớn, số độc giả rất đông, nhưng lại hầu như không đăng ý kiến phản hồi, hoặc loan tin là có cả trăm, nhưng chỉ chọn đăng vài ý kiến Làm vậy, độc giả rất nản! Phải nói thêm rằng nhiều độc giả có thông tin, kiến thức rất tốt liên quan tới một bài báo mà họ đọc, muốn chia sẻ với cộng đồng, cùng nhau nâng cao dân trí, họ sẵn sàng viết phản hồi công phu không thua gì một bài báo, nghiên cứu, nhưng khi biết dẫu có viết ra, cũng sẽ bị “vứt sọt rác”, họ đành quay lưng Cứ đao to búa lớn “chảy máu chất xám” ở ngành này, ngành kia,
Trang 6trong khi “chảy máu”, “mất máu” ngay tại đây từ những chuyện tưởng như nhỏ
- Tường thuật trực tiếp Truyền hình, âm thanh Tuổi trẻ truyền trực tiếp VTV-Thời sự 19h
- Tạo ra diễn đàn như trên TTXH
-
5 Các nhà báo là những người chịu sức ép trực tiếp của TTXH Nội dung
thông tin họ đưa, lối viết, mức độ nhanh nhạy có thể được kiểm chứng, so sánh, đánh giá trên mạng TTXH Mặt tốt là họ sẽ phải chủ động hơn trong trau dồi tay nghề, bớt xơ cứng, có thêm thông tin, đa chiều hơn, có điều kiện học hỏi, tìm ra ý tưởng mới Mặt không lợi có thể sẽ ở chỗ bị cuốn theo nhu cầu quá độ của “thị trường”, dễ mắc sai sót, chất lượng bài vở thấp được đào tạo trong trường lớp mà có lẽ việc chuẩn bị cho một thế giới
TTXH phát triển mạnh như hiện nay là không được bao nhiêu Một số trong
họ cũng đã “tự phát” tham gia vào TTXH, bằng việc mở blog cá nhân, viết bài cho blog, web, tham gia các diễn đàn
-
6 Phát hành Mô hình xưa cũ phát hành báo giấy hoàn toàn xa lạ với báo
mạng hiện nay Tại sao không nghĩ tới việc báo mạng cũng phải có doanh nghiệp “phát hành”, tức là giúp “bán báo” trên mạng?
http://www.baomoi.com/
http://xembaomoi.com/
http://docbao.com.vn/
II - Thử nghiệm
Trang 7Cách đây ¼ thế kỷ, nền kinh tế quan liêu bao cấp đứng trước thách thức, đòi hỏi của xã hội, buộc phải có những bước cải cách mạnh mẽ, chuyển sang kinh tế thị trường Trước đó, trong nhiều năm, cũng đã có những thử nghiệm khuyến khích kinh tế cá thể, tạo nên những áp lực, cho ta kinh nghiệm đi tới
“Đổi mới”
Thế nhưng, mới cải cách kinh tế thôi, về chính trị thì chưa Giáo dục, Tư pháp cũng có những cố gắng “cải cách” nhưng rất chậm, thậm chí bị cho
là thụt lùi Có lẽ vì đi tới theo lối “khập khiễng” nên mới có tình trạng kinh
tế, xã hội hiện nay Vậy cũng cần nghĩ đến một điều, để chuẩn bị cho việc cải cách thể chế chính trị, thì nên cải cách báo chí trước; mà muốn thực hiện thì lại phải đi từng bước Nếu không tính được từng bước khéo léo, thì dễ rơi vào tâm trạng e sợ, co thủ lại, càng lúng túng thêm
Khi bước vào cải cách, hệ thống kinh tế XHCN đã đưa ra những mô hình thử nghiệm, là “Đặc khu Kinh tế”, “Khu công nghiệp”, “Khu chế xuất”,
“Khu kinh tế mở”, Thử hình dung, nay bước vào một giai đoạn thử
nghiệm cải cách báo chí trước áp lực phải thay đổi, một phần từ TTXH, có lẽ cần thể nghiệm một mô hình, tạm gọi là “Đặc khu Thông tin” (ĐKTT) ĐKTT là khu vực trung dung giữa báo chí chính thống và TTXH Ở đó có sự theo dõi, quản lý nhất định của cơ quan chức năng, nhưng không cần thiết chặt chẽ như với báo chí hiện nay Ở đó thông tin cung cấp “thoáng” hơn báo chí chính thống nhưng sẽ cẩn trọng hơn so với TTXH
Có những thông tin “nhạy cảm” của nhà nước, không tiện đưa lên báo, nhưng lại rất cần phổ biến tới người dân, thử nghiệm hay tận dụng tiếng nói công luận Có những vấn đề cần lắng nghe tiếng nói, nguyện vọng, sáng kiến của dân, nhưng lâu nay vẫn lúng túng khi cần tổ chức thu thập qua báo chí chính thống
ĐKTT sẽ là nơi gửi gắm những điều đó Cụ thể có 2 loại:
Trang 81 Tạo điều kiện, riêng, đặc biệt cho một số tờ báo
Trước mắt chỉ thử nghiệm cho 1-2 báo, được đưa những tin bài phản ánh rõ, đầy đủ, nhiều chiều hơn, được thảo luận cởi mở hơn trong một số vấn đề được coi là “nhạy cảm” mà báo chí nhà nước tránh hoặc thông tin không đầy
đủ
Những báo này có thể sử dụng địa chỉ tên miền quốc tế, ban lãnh đạo không hoàn toàn ở Việt Nam, nguồn tài chính có cả tư nhân, nhưng cơ quan, tổ chức của nhà nước vẫn nắm phần lớn
Thực ra, đây cũng như một thử nghiệm, chuẩn bị cho việc chính thức cho phép có báo tư nhân Trong hơn mười năm qua, thực tế đã có báo chí tư nhân, nhưng dưới nhiều dạng biến tướng, không rõ ràng về quyền lợi, trách nhiệm, cũng không có một ý thức, phương pháp mạch lạc cho việc chuẩn bị từng bước cải cách hệ thống báo chí cả nước Các báo nửa tư nhân này hầu như mang tính tự phát, thuần túy kinh doanh; phía cơ quan quản lý thì thụ động theo yêu cầu “làm kinh tế” của các cơ quan chủ quản có các báo “ăn theo” này
2 Blog trên báo Cách này báo nước ngoài đã làm, ở VN cũng đã có báo
thử nghiệm, như VOV News, còn Lao động cũng có nhưng như không Khác với các nước có môi trường thông tin thoáng hơn, ta cần coi loại hình này như là một thứ “cửa sau” giúp báo chí nhà nước nâng chất lượng, độ hấp dẫn độc giả, nhưng bớt bị bó buộc vào khâu quản lý Ở môi trường này, có thể có cả các nhà báo, cả những cây viết “ruột” của báo, nội dung, phạm vi
đề cập được thoải mái hơn, BBT ít phải chịu trách nhiệm trực tiếp
3 Khuyến khích một số trang mạng, blog cá nhân tự chấp nhận nằm trong sự quản lý ở mức độ nào đó của cơ quan chức năng
Các trang mạng, blog cá nhân này sẽ tự nguyện đăng ký và được cơ quan quản lý báo chí công nhận
Trang 9Họ được hưởng một số quyền lợi nhất định, như cấp loại thẻ riêng (khác thẻ nhà báo), tham dự các khóa đào tạo nghiệp vụ báo chí, tham gia một số cuộc họp giao ban, hội thảo chuyên đề báo chí v.v
Mặt khác, họ lại phải giữ mối quan hệ nhất định với cơ quan quản lý báo chí, chấp nhận một số yêu cầu đăng tải, điều chỉnh thông tin khi cần thiết, cũng
có thể bị tước thẻ, rút giấy đăng ký tùy phía cơ quan quản lý, nếu có nhiều bất đồng quan điểm liên quan đăng tải tin, bài với cơ quan này
Cơ quan quản lý loại hình này chỉ nên là một, Bộ hoặc Sở TTTT
Đây cũng là kênh đối thoại, thông hiểu lẫn nhau giữa cơ quan chức năng và người dân, cư dân mạng, giảm bớt khoảng cách đang ngày càng lớn
Trên đây chỉ là vài gợi mở, cần suy nghĩ thêm những hình thức khác và đi sâu mổ xẻ các cách thức thực hiện
Xin cám ơn quý vị đã chú ý lắng nghe và mong nhận được ý kiến đóng góp
-Ghi chú: bài Tham luận được soạn cho việc trình bày trực tiếp, nên hạn chế
cách hành văn như bài báo thông thường Nhiều ý trong bài sẽ được tác giả
đi sâu hơn trong khi trình bày