rongmotamhon.net-665

Do váºy dòng tá»™c, thân quyến cÅ©ng là cái duyên trong... đến và giao tôi cho chú Hạnh Thu.. Chúng Phó lo phụ trách và thay thế cho Chúng trưởng khi vắng mặt

HÆ°Æ¡ng lúa chùa quê - Phần 2: Hồi ký của Hòa thượng ThÃch NhÆ°

ra Ä‘i và cÅ©ng không Ãt những ngÆ°á» i đã nằm xuống tại thÃ� nh phố nà y Có những ngôi chùa được xây lên và cÅ©ng đã có khôngbiết bao nhiêu thà nh trì bị Ä‘áºp phá CÅ©ng có lắm trÆ°á» ng há» c � �được tân trang trên những ngôi chùa cổ của Chiêm Thà nh còn sótlại má»™t và i di tÃch cÅ© <br><br>Há»™i An nằm bên bá» sông Thu, chảy�

ra cá»a Ä áº¡i Vì váº� y Há»™i An là cái Ä‘Ãch để cho bên lở bên bồi

và thà nh phố nà y cÅ©ng đã phải hứng chịu không biết bao nhiêu thiên tai, lụt lá»™i và bão táp, mÆ°a sa Thế nhÆ°ng ngà y nay Há»™i An vẫn còn đó vá»›i những mái ngói rêu phong cổ kÃnh được lợp theo lối âm dÆ°Æ¡ng theo ngÆ°á» i nhÃ� Minh bên Trung Quốc Vì lẽ cÆ° dân ban đầu đến đây là những ngÆ°á» i chạy tỵ nạn nhÃ� Thanh (1640) và mong phục hồi lại nhà Minh, nên những gì tốt đẹp của nhà Minh, ngÆ°á» i Trung Quốc tỵ nạn tại thÃ� nh phố nà y Ä‘á» u�giữ gìn rất cẩn máºt.<br><br>Dòng sông Thu Bồn bắt đầu từ thượng nguồn của dãy TrÆ°á» ng SÆ¡n, mang phù sa đến bồi đắp �cho các là ng dá» c suốt má»™t chặng Ä‘Æ°á» ng dÃ� � i trÆ°á»›c khi đổ ra cá»a Ä áº¡i Dòng sông nÃ� y ngà y nay đã Ä‘i và o thi ca và lịch sá» SÃ

´ng không sâu nhÆ°ng cÅ©ng đủ để cho trẻ mục đồng ngạo nghá»… dắt trâu qua lại đến giữa dòng Mùa mÆ°a nÆ°á»›c đổ xuống từ thượng nguồn đã khiến cho dòng sông trở nên hung dữ ChÃnh sông

nà y đã nuôi sống không biết bao nhiêu con ngÆ°á» i, mÃ� chÃnh dòng sÃ

´ng nà y cÅ©ng đã mang theo không biết bao nhiêu sinh mạng của

ngÆ°á» i vÃ� váºt khi những cÆ¡n lụt lá»™i trà n vá» <br><br>Mỹ SÆ¡n �nằm vá» mạn Bắc của Cầu Chìm vÃ� Hòn Non Trược Ä Ã¢y lÃ� địadanh và là kinh đô cổ nổi tiếng của ngÆ°á» i ChÃ� m và o thế ká»· thứ 10 đến 16 Vua Trần Nhân Tông gả Huyá» n Trân Công Chúa cho �Chế Mân và o cuối thế ká»· 13, có lẽ nà ng đã vá» lÃ� m dâu tại cố đô nà y Sau khi rÆ°á»›c dâu vá» nÆ°á»›c, Châu Ô vÃ� Châu Lý má»›i được sát nháºp và o nÆ°á»›c Ä áº¡i Việt của chúng ta Do váº� y kinh Ä‘Ã

´ nà y đã nổi tiếng má»™t thá» i qua mối tình Chiêm Việt cách đây�

700 năm ấy.<br><br>Ngà y nay Mỹ SÆ¡n cÅ©ng chỉ còn lÆ°u lại dấu vết của những thà nh quách đã đổ nát, nhÆ°ng đã vang bóng má»™t thá» i Bây giá» nếu có ai đó tìm lại chốn nÃ� � y cÅ©ng chỉ để nhá»› thÆ°Æ¡ng cho má»™t thá» i dÄ© vãng đã trôi qua trong ngáº� m ngùi thÆ°Æ¡ng tiếc Vì ngÆ°á» i xÆ°a bây giỠđâu còn nữa.<br><br>Tổ � �Tiên tá»™c Lê của tôi có lẽ đã từ Thanh Hóa hay Nghệ An và o Ä‘Ã

¢y láºp nghiệp từ thuở xa xÆ°a ấy và là ng nÆ¡i tôi được sinh ra nằm tại ấp Mỹ Hạc, xã Xuyên Mỹ, quáºn Duy Xuyên thuá»™c tỉnh Quảng Nam ngà y nay Ä á»‹a phÆ°Æ¡ng nÃ� y nằm gần Quốc lá»™ 1 và ở vị thế trung gian giữa Mỹ SÆ¡n và phố cổ Há»™i An nên vấn Ä‘á» �giao thông cÅ©ng rất thuáºn lợi.<br><br>Ngà y xÆ°a chắc nÆ¡i nà y còn trống vắng, chim hạc vá» nhảy múa, quây quần, nên những ngÆ°á» i� �

di dân đến đây đặt cái tên nghe tháºt hay, vì có sá»± hiện hữu của loà i chim quý ấy chăng? Tên thôn đã đẹp mà tên xã cÅ©ng đẹp nữa Vì nÆ¡i đây có con sông Thu Bồn uốn khúc; nên gá» i lÃ�xã có dòng sông đẹp và xã nà y là 1 trong 18 xã của quáºn nà y, chung quanh bao bá» c bởi sông nên gá» i lÃ� � Duy Xuyên Ông bà mình ngà y xÆ°a khi đặt tên địa phÆ°Æ¡ng thÆ°á» ng hay chá» n những danh � �từ tượng trÆ°ng hay tượng thanh để đặt và ngay cả tên ngÆ°á» i�cÅ©ng váºy Ä Ã¢y có lẽ lÃ� cái chất phác của nhà nông đã sản sinh ra những tâm hồn tháºt thà nhÆ° váºy.<br><br>Tôi ra Ä‘á» i tại �nÆ¡i đây và o năm 1949 Thá» i Ä‘iểm nÃ� y má»›i sau khi chấm dứt Ä á»‡ �nhị Thế chiến mấy năm (1945) và đây cÅ©ng là thá» i gian tranh �già nh của các Ä áº£ng Phái để đến năm 1954 quê hÆ°Æ¡ng tôi lại �bị chia đôi và o ngà y 20 tháng 7 ở vÄ© tuyến 17, nÆ¡i sông Bến Hải hiá» n hòa kia Quê hÆ°Æ¡ng tôi đã nhiá» u lần bị chia cắt ở � �sông Gianh, sông Bến Hải và cÅ©ng đã được thống nhất nhiá» u �lần, nhÆ°ng lòng ngÆ°á» i ở hai miá» n bị chia cắt vÃ� � má»—i lần thống nhất lại vá»›i nhau nhÆ° thế lại nghi kỵ cÅ©ng nhÆ° tìm cáchthôn tÃnh, sát phạt nhau Ä Ã¢y lÃ� ná»—i Ä‘au thÆ°Æ¡ng của dân tá»™c,

mà con ngÆ°á» i phải nháº� n lấy háºu quả ấy.<br><br>Chung quanh nhà tÃ

´i ở có vÆ°á» n vÃ� bao bá» c vÆ°á» n có ruá»™ng VÆ°á» n dùng để � � �

trồng rau cải cung cấp nuôi dưỡng cho gia đình Nếu rau cải dÆ°,nhổ Ä‘em ra chợ đầu là ng bán để đổi lấy mắm, muối, cá tÃ

´m Trong vÆ°á» n nhÃ� có trồng cau, trầu, bÃ, bầu, mÆ°á»›p, Ä‘áºu TrongvÆ°á» n có thêm chuồng trâu bò vÃ� heo gà nữa Thỉnh thoảng gà vịt cÅ©ng hiện hữu trong khung cảnh của má»™t nhà nông ở miá» n �quê.<br><br>NÆ°á»›c uống được lấy từ giếng NÆ°á»›c nà y dùng để nấu ăn, tắm giặt và chùi rá»a Thức ăn đã có gạo, bắp, cây trái quanh năm nÆ¡i vÆ°á» n nhÃ� cung cấp.<br><br>Ruá»™ng có hai loại Ä Ã³ lÃ� ruá»™ng cao và ruá»™ng thấp: Ruá»™ng cao dùng để trồngkhoai lang, sắn, bÃ, bầu, Ä‘áºu, rau Ruá»™ng thấp dùng để trồng lúa và cho nÆ°á»›c và o để nuôi sống cây lúa, chá» cho đến ngÃ� y trổ đòng đòng, kết thà nh bông, thà nh trái và chá» ngÃ� y lúa chÃn

và ng thì gặt đem vỠphơi khô để cho v� o vựa hay và o lu NgưỠi�

ta là m ruá»™ng rất công phu Ngà y xÆ°a không có máy móc thì dùng sức ngÆ°á» i vÃ� sức trâu bò là chÃnh Ä Ã¢y lÃ� sức lá»±c để xá»›i lên những luống đất đã bị bá» hoang, cá» má» c um tùm Sau khi � � �

cà y xá»›i lên rồi, ngÆ°á» i ta phải lÃ� m cho đất nhuyá»…n lại và bón phân và o Tiếp đến hạt giống được trỉa và o đây và chá» ngÃ� y cho hạt giống ấy nảy mầm, sau đó bón phân và tỉa lá v.v…<br><br>Trong khi đất thấp phải cho nÆ°á»›c và o để cà y, rồi bừa; khiến cho đất nhuyá»…n ra và ngÆ°á» i ta Ä‘em mạ cấy �trồng và o nÆ¡i những thá»a ruá»™ng đã chứa đầy nÆ°á»›c và phân

nà y Ä á»™ má»™t tháng sau lÃ� lúa đã bắt đầu xanh Có nhiá» u loại�lúa 3 tháng đã có thể gặt được; nên gá» i lÃ� lúa Ba Trăng Có nhiá» u loại lúa cần thá» i gian lâu hÆ¡n; nhÆ°ng ngÃ� � y nay có những loại lúa trồng trong má»™t thá» i gian rất ngắn đã có thu hoạch �rồi.<br><br>Nhà tôi không nghèo mà cÅ©ng chẳng già u Vì trong nhà không có ngÆ°á» i giúp việc Tất cả má» i công việc Ä‘á» u do cha � � �mẹ và các anh chị tôi đảm trách Nếu ngà y mùa đến, trong là nghay là m việc theo cách vần công vá»›i nhau; nghÄ©a là ngà y hôm nay nhà nà y có cấy lúa thì mấy ngÆ°á» i chị đến cấy giùm cho há» � �

và ngà y sau nhà mình cấy lúa thì những ngÆ°á» i mÃ� ngà y trÆ°á»›c mình Ä‘i cấy, hỠđến nhÃ� mình cấy để trả công trở lại Ä Ã�

¢y gá» i lÃ� cấy vần công; không tÃnh đến tiá» n bạc Không biết �ngà y nay sau bao nhiêu biến thiên của thá» i đại vÃ� lịch sá» công việc nông tang của những ngà y xa xÆ°a ấy có còn giữ lại chăng hay đã vang bóng má»™t thá» i?<br><br>NhÃ� nông má»—i năm có 2 mùa mÆ°a nắng Mùa nắng há» lo cÃ� y bừa gặt hái Mùa mÆ°a há» lo Æ°Æ¡m tằm�dệt lụa, chằm nón, hái rau và là m những nghá» phụ nhẹ nhÃ� ng khác, nhằm tăng thêm phần thu hoạch cho gia đình Có má»™t lần

nà o đó tôi đã viết vỠ“chiếc nón bÃ� i thơ†đã có lần �đăng trên báo Viên Giác và sau nà y có đăng và o trong tuyển táºp truyện ngắn ká»· niệm 25 năm chùa Viên Giác Ä Ã¢y lÃ� kết quả của những công việc không tên lúc tôi còn nhỠđã phụ giúp gia�

đình.<br><br>Gần xã Xuyên Mỹ là xã Xuyên Châu; nỈ¡i dệt lụa và nuôi tằm rất nổi tiếng Lụa Mã Châu là lụa có tiếng từ xỈ°ađến nay NỈ¡i đây cÅ©ng đã ghi lại dấu chân của ngỈ°á» i há» c sÄ©� �

tà i ba Lê Thanh Hải, sau nà y Ä‘i xuất gia có pháp hiệu là ThÃch TâmThanh Quê tôi nghèo hỈ¡n nhiá» u�

quáºn lỵ khác; nhỈ°ng Ä‘Ỉ°á»£c cái là già u phỈ°á»›c và già u đức; nên trong là ng tôi có đến 50 ngỈ°á» i Ä‘i xuất gia; ngÃ� y nay Ä‘a phần là Hòa ThỈ°á»£ng, ThỈ°á»£ng Tá» a, SỈ° BÃ� , Ni SỈ° Riêng gia đình tôi đã có hai vị Hòa ThỈ°á»£ng Nếu kể luôn cả những xã lân cáºn trong quáºn thì con số xuất gia khó tÃnh hết Ä‘Ỉ°á»£c Và o ngà y

27 tháng 10 năm 2012 vừa qua, Hòa ThỈ°á»£ng ThÃch Bảo Lạc và tôi đãvá» Chiangmai, Thái Lan để dá»± lá»… khánh thÃ� nh ba tôn tỈ°á»£ng Tây PhỈ°Ỉ¡ng Tam Thánh tại chùa Cá»±c Lạc Cảnh Giá»›i do Thầy Hạnh Nguyện trụ trì; chúng tôi đã tạo ra má»™t cỈ¡ há»™i thứ 2 để sumhá» p gia đình (lần thứ nhất vÃ� o năm 2010) Lần nà y chỉ 100 ngỈ°á» i vÃ� lần trỈ°á»›c có cả 200 ngỈ°á» i đến từ Việt Nam tham �dá»±; trong đó những thà nh viên 4 Ä‘á» i của gia đình gần 100 �

ngỈ°á» i vÃ� 100 ngỈ°á» i còn lại kia lÃ� quý Thầy Cô và bạn bè đến từ quê hỈ°Ỉ¡ng xứ Quảng Lần nà y cháu Lê Văn Sinh phát biểu rất hay, đại ý nhỈ° thế nà y:<br><br>“Có ngỈ°á» i nằm mỈ¡, �sáng hôm sau trở thà nh triệu phú; nhỈ°ng Ãt ai có thể nằm mỈ¡ đểmá»™t sá»›m má»™t chầy mà trong má»™t gia đình đã có hai vị Hòa ThỈ°á»£ng Ä‘ang nổi tiếng má»™t thá» i.†<br><br>Câu nói tuy Ä‘Ỉ¡n � �

sỈ¡ má»™c mạc; nhỈ°ng phải trải nghiệm qua má»™t thá» i gian dÃ� i hà nh đạo trên dỈ°á»›i 50 năm má»›i có Ä‘Ỉ°á»£c ngà y hôm nay nhỈ° váºy Hòa ThỈ°á»£ng ThÃch Bảo Lạc xuất gia từ năm 1957 đến nay 2013 là 56 năm và tôi xuất gia từ năm 1964 đến nay là 48 năm Gần ná»a thếká»· ấy, chúng tôi là những ngỈ°á» i xuất thân từ quê hỈ°Ỉ¡ng xứ �Quảng nà y và chÃnh quê hỈ°Ỉ¡ng Xuyên Mỹ thân thỈ°Ỉ¡ng ấy đã có lần Thầy Hiệu TrỈ°á»Ÿng trỈ°á» ng Tiểu Há» c tại đây tên lÃ� � Phan Thế Táºp pháp danh NhỈ° Thể đã có bà i thỈ¡ rằng:<br><br>

Xuyên Mỹ Ỉ¡i! chiá» u nay ta nhá»› lắm�

trỈ°á» ng vách bằng phên tre Mái lợp rạ, có 3 gian dùng để dạy �há» c TrỈ°á» ng nÃ� � y nằm ngay nỈ¡i vị trà cây Duối; nên gá» i lÃ� trỈ°á» ng Cây Duối Cây Duối không phải lÃ� cây Ä a mÃ� cÅ©ng chẳng phải là cây quÃt, cây máºn Hình ảnh cây Duối không lá»›n nhỈ° cây Ä‘a, mà cÅ©ng chẳng nhá» nhỈ° cây quÃ� t Lá mà u xanh, cà nh chen vá»›i lá

và đến mùa cho quả và ng, lÅ© há» c trò nhá» chúng tôi rất vui khi � �nhặt những quả nà y để cho và o miệng; nhỈ°ng ở dỈ°á»›i cá»™i

Duối nà y ngÆ°á» i ta hay Ä‘em những bình vôi sứt miệng để vÃ� o đó và nhiá» u ngÆ°á» i bảo rằng: NÆ¡i ấy linh thiêng lắm; nên bá» n� � �nhá» chúng tôi chẳng ai dám leo trèo lên thân cây Duối, mÃ� chỉ đứng chung quanh để hái quả mà thôi.<br><br>Cha tôi sắm cho tôi má»™t bình má»±c và má»™t cây bút rông (rond), má»™t quyển táºp và dẫntôi đến trÆ°á» ng Hôm ấy lÃ� má»™t buổi sáng mai mùa thu năm 1956 Thầy giáo dáng ngÆ°á» i thấp, tóc há»›t ngắn gá» n, tuổi Ä‘á»™ 18, � �

20 Ông tên là Trịnh Ä á»©c HoÃ� ng Những ngà y đầu ông ta nói gì chúng tôi không rõ, mặc dầu Ä‘á» u lÃ� tiếng Quảng Nam Thầy ngÆ°á» i xã An Bình vÃ� o đây dạy há» c Thuở ấy tôi chẳng biết ai�trả lÆ°Æ¡ng cho Thầy, nhÆ°ng chúng tôi thì chỉ có bá» chăm lo há» c � �táºp Ä áº§u tiên Thầy viết lên bảng mấy chữ cái: a, b, c, d, Ä‘ �rồi bắt chúng tôi lặp lại Sau đó táºp viết và táºp há» c thuá»™c�lòng Những ngà y đầu lÅ© trẻ chúng tôi chỉ thÃch chÆ¡i và Ãt ham há» c, cho nên Thầy cho vá» sá»›m vÃ� � ngà y 2 buổi chúng tôi vẫn cắpsách đến trÆ°á» ng nhÆ° váº� y, bất kể là mÆ°a nắng Ngà y trá» i mÆ°a �Mẹ tôi cho tôi má»™t cái tÆ¡i chằm bằng lá núi để Ä‘i há» c Cái �tÆ¡i có 2 cánh tay xá» vÃ� o và ở xa trông nhÆ° má»™t con gà con má»›i vừa má» c cánh; nhÆ°ng rất ấm; nếu có gió lạnh từ phÆ°Æ¡ng xa �thổi đến Sau nà y má»›i có áo mÆ°a là m bằng nylon, chứ ngà y ấy bá» n há» c trò chúng tôi toÃ� � n mang những chiếc áo tÆ¡i được chằmbằng lá rừng ấy.<br><br>Từ vần Ä‘Æ¡n đến vần kép, từ vần xuôi đến vần ngược… cả năm 56 - 57 ấy chúng tôi đã há» c �xong năm dá»± bị và cÅ©ng còn gá» i lÃ� lá»›p Năm của thá» i ấy Niên�khóa sau 1957-1958 tôi được lên trÆ°á» ng Mỹ Hiến để há» c lá»›p � �TÆ° cÅ©ng do Thầy Trịnh Ä á»©c HoÃ� ng dạy Niên há» c ấy tôi chẳng �biết mình đã há» c được những gì; nhÆ°ng chỉ nhá»› có mấy �việc nhÆ° sau:<br><br>Việc đầu tiên là con Ä‘Æ°á» ng từ nhÃ� Ä‘i qua mÆ°Æ¡ng nÆ°á»›c, Ä‘i quanh qua nhà chị Hai; sau đó qua má»™t bãi tha ma; đến má»™t quán bán lẻ và cuối cùng má»›i đến trÆ°á» ng TrÆ°á» ng � �bấy giỠđược xây bằng gạch vÃ� có 4 bức tÆ°á» ng ngăn mÆ°a �gió; không nhÆ° trÆ°á» ng Cây Duối của năm há» c vừa qua Cái ngán � �của tuổi thÆ¡ là sợ ma khi Ä‘i ngang qua dãy mồ hoang vắng ấy Nếu lúc đó có trẻ con nà o nghịch ngợm là m ma để nhát, chắc hồn vÃa tôi cÅ©ng sẽ chạy Ä‘i chÆ¡i nÆ¡i khác rồi CÅ©ng hên là chẳng có trò nà o là m việc ấy.<br><br>Thấy lÅ© bạn uống chai xá-xị mà u tÃm tÃm, xanh xanh phát thèm mà chẳng có tiá» n để mua Cứ �đứng đó mà nhìn Chẳng bù lại vá»›i ngà y nay, có không biết baonhiêu là nÆ°á»›c giải khát; nhÆ°ng đâu có uống hết được thứ

nà o!<br><br>Còn trò chÆ¡i thuở ấy, lÅ© há» c trò của chúng tôi bẻ �những cây keo để là m que, còn trái keo dùng để ăn; nhÆ°ng rất hÃ

´i miệng Cầm má»™t ná»™m que và má»™t hòn sá» i thảy lên để đếm �hÆ¡n thua Ngoà i ra trò nhảy dây và chÆ¡i đòn gánh cÅ©ng là những mÃ

´n quen thuá»™c thuở bây giá» Ä á»©a nÃ� � o hay Ä‘á»™i nà o thua thì phải cõng Ä‘á»™i thắng Ä‘i má»™t hay ba vòng Thế là huá» <br><br>Cuối năm�

1956 tất cả chúng tôi Ä‘á» u được lên lá»›p vÃ� được dá» i lên �TrÆ°á» ng Tiểu Há» c Xuyên Mỹ ở táº� � n trên Miá»…u Cây Kén, cách nhà chừng má»™t cây số Ä‘i bá»™ Niên khóa năm 1958-1959 tôi há» c lá»›p �Ba; năm 1959-1960 há» c lá»›p Nhì vÃ� năm 1960-1961 há» c lá»›p Nhất Các �lá»›p nà y do Cô giáo Cá»u, Thầy Nhượng, Thầy Tải và Thầy Phan Thế Táºp dạy.<br><br>Thông thÆ°á» ng các TrÆ°á» ng Tiểu Há» c thuở � � �ấy chỉ há» c có buổi sáng vÃ� buổi chiá» u thì há» c trò giúp � �việc đồng áng cho gia đình Những môn há» c được dạy nÆ¡i nÃ� y

là : Toán, táºp Ä‘á» c, văn, công dân giáo dục, sá»� , thể thao v.v… ChÆ°Æ¡ng trình há» c không khó lắm; nhÆ°ng tôi thì há» c dốt vô cùng.� �Vì lẽ vá» nhÃ� không có ngÆ°á» i kèm thêm Tất cả Ä‘á» u tá»± há» c;� � �nên cuối năm tốt nghiệp Tiểu Há» c ấy tôi đứng hạng gần �chót trong số 36 há» c sinh lúc bấy giá» Tá»± nhiên cÅ©ng chẳng � �buồn, vì chẳng nghÄ© đến tÆ°Æ¡ng lai là gì và phải cần những gì nữa; nên há» c xong vá» nhÃ� � xếp vở lại để đó.<br><br>Trong những năm há» c tại TrÆ°á» ng Tiểu Há» c Xuyên Mỹ nÃ� � � y tôi có quen thân vá»›i hai ngÆ°á» i bạn tên lÃ� Nguyá»…n Thông và Phan Ä á»©c Lợi; �nhÆ°ng nay thì hai ngÆ°á» i nÃ� y cÅ©ng không còn trên dÆ°Æ¡ng thế nữa để chuyện trò Phan Ä á»©c Lợi sau khi tốt nghiệp Tú TÃ� i II ở

Việt Nam, sang Nháºt Bản du há» c vÃ� o năm 1970 Năm 1972 khi tôi sang Nháºt có gặp Lợi má»™t hai lần Sau năm 1975 chúng tôi không còn gặp nhau nữa vì chÃnh kiến khác nhau Bẵng Ä‘i má»™t thá» i gian khÃ�

´ng liên lạc, sau đó nghe Thông cho biết là Lợi đã bị bịnh gan

và đã qua Ä‘á» i tại Nháº� t cách đây Ä‘á»™ 10 năm vá» trÆ°á»›c Ä Ã¢y � �

là má»™t ngÆ°á» i bạn thuở ấu thÆ¡ vẫn còn ghi Ä‘áº� m dấu ấn, ân nghÄ©a nghìn trùng.<br><br>NgÆ°á» i thứ hai lÃ� Nguyá»…n Thông, sau khi xong Trung Há» c tại miá» n Trung, Thông vÃ� � o há» c Ä áº¡i Há» c Vạn Hạnh� � �ở Sà igòn; đến năm 1975 tốt nghiệp phân khoa báo chÃ, sau ra là m cho báo Saigon Times; nhÆ°ng cách đây 2 năm Thông đã quy y Tam Bảo vá»›i Pháp danh là Nguyên Minh và cÅ©ng đã ra ngÆ°á» i thiên cổ vá»›i �tuổi Ä‘á» i chỉ má»›i 62 lúc ấy để lại má»™t vợ vÃ� hai con, trongkhi con Ä‘Æ°á» ng công danh còn rạng rỡ Quả tháº� t duyên và nghiệp, tốt và xấu… cuá»™c Ä‘á» i nÃ� y luôn có nhiá» u mặt khác nhau Không�

ai ngỠđược m� cũng chẳng ai tránh được bởi hai chữ vô thưỠng.<br><br>GiỠn� � y có nhắc đến hai bạn thỠi còn hỠc � �Tiểu HỠc thuở xa xưa tại l� ng quê Xuyên Mỹ tôi chỉ nhớ đếngương mặt hiỠn từ của hai bạn m� thôi Rồi đây kẻ trước ngưỠi sau, ai rồi cũng phải bước qua chiếc cầu sanh t� ấy cả.<br><br>Dưới những tà ng cây phượng vĩ trổ bông và o hè nơi mái trưỠng Tiểu HỠc Xuyên Mỹ ng� � y ấy đã để lại trong tôi không biết bao nhiêu là dấu ấn của tuổi thơ Thuở ấy đỠc �

và viết được chữ quốc ngữ là má»™t hãnh diện cho gia đình và cả là ng xóm nữa Cho nên sau Tiểu Há» c có nhiá» u ngÆ°á» i đã � � �tiến và o Trung Há» c, lÃ� những cánh cá»a Ä‘ang đợi chá» há» vÃ� � mangđến cho há» má»™t tÆ°Æ¡ng lai rá»±c rỡ hÆ¡n Còn tôi có lẽ có nhân �duyên vá»›i cá»a chùa; cho nên chùa chiá» n vốn lÃ� nÆ¡i quen thuá»™c để tôi lui tá»›i.<br><br>Thuở thanh bình của những ngà y tháng có trăng rằm và không trăng nhÆ° mồng má»™t Gia Ä Ã¬nh Pháº� t Tá» Hà Linh thÆ°á» ng sinh hoạt; tôi theo DÄ©nh lÃ� đứa cháu lá»›n trong nhà để táºp tá»…nh và o sinh hoạt vá»›i Gia Ä Ã¬nh Pháº� t Tá» nà y Chùa Hà Linh nằm gần Quốc lá»™ 1 Từ nhà tôi, muốn đến đây phải trải quamá»™t cánh đồng bát ngát toà n là những ruá»™ng lúa và bà khoai Ngà y nay Chùa Hà Linh vẫn còn đứng sừng sững đó vá»›i gió

sÆ°Æ¡ng và ghi lại không biết bao nhiêu là chứng tÃch của lịch sá» Nà o là chiến tranh đổ nát thá» i chinh chiến: NÃ� o là vị Há»™iTrưởng nà y qua Ä‘á» i, vị Há»™i Trưởng kia kế nhiệm Chùa cÅ©ng �đã cung thỉnh các vị Cao Tăng đại đức từ Tỉnh Há»™i vỠđây�

là m lá»… quy y truyá» n giá»›i cho hÃ� ng trăm, hà ng ngà n Pháºt Tá» và thuyết pháp cho há» nghe để há» trở nên những ngÆ°á» i lÆ°Æ¡ng � � �thiện Chùa cÅ©ng đã nuôi dưỡng những tâm hồn trẻ thÆ¡ và nay có những ngÆ°á» i trở thÃ� nh Hòa Thượng, SÆ° Bà … NÆ¡i đây đã sản sinh ra không biết bao nhiêu con ngÆ°á» i nhÆ° váº� y.<br><br>Vì là chùa quê, không có bánh trái nhiá» u�

và o những ngà y rằm hay mồng một; nhưng tôi nhỠtheo Mẹ đi �chùa từ tấm bé; nên hình ảnh của ngôi chùa, lòng từ bi của

Ä á»©c Pháº� t đã thấm nhuần trong từng hÆ¡i thở, từng giá» t máu �của mình Dẫu cho nhân thế có đổi thay qua bao nhiêu triá» u �

đại; nhÆ°ng chÃnh hình ảnh ngôi chùa nà y là hình ảnh của dân tá»™c tôi đã cÆ°u mang và che chở cho dân mình qua không biết bao nhiêu là chặng Ä‘Æ°á» ng của lịch sá»� Chùa không đứng bên nà y hay bên kia, mà đứng lên trên và đứng ra ngoà i má» i tranh chấp �của Ä‘á» i thÆ°á» ng Vì lẽ tÃ� � nh dân tá»™c không mang mà u sắc nà y hay

mà u sắc khác mà hồn thiêng ấy chỉ có hun đúc từ bi, lòng vị tha, chứ không dung chứa má»™t thói táºt nà o.<br><br>Nếu tôi không nhá» Cha vÃ� Mẹ hÆ°á»›ng dẫn cho Ä‘i chùa là ng từ thuở nhá» thì �mình đã không có ngà y hôm nay được sống dÆ°á»›i sá»± chở che của mái nhà Pháºt Pháp nhÆ° thế nà y ChÃnh tinh thần ấy, sá»± sống

nà y đã gói trá» n tình quê trong tôi, dầu Ä‘i đâu hay sống bất �cứ nÆ¡i nà o trên quả địa cầu nà y Ä i đến đâu vÃ� ở đâu, hình ảnh ngôi chùa xÆ°a là má»™t chất liệu dưỡng nuôi cho tâm thức mình trên vạn nẻo Ä‘Æ°á» ng trần.<br><br>Từ khi Ä‘i Oanh VÅ© �của Gia Ä Ã¬nh Pháº� t Tá» Hà Linh, rồi lên ngà nh Thiếu cho đến ngà y Ä‘i xuất gia, tôi đã thuá»™c khá nhiá» u bÃ� i hát nhÆ°: Trai Ä oÃ� n à o �

Muôn hà o quang ngỠi rạng chiếu khắp núi sông …�

<br><br>Rồi “dây thân ái†, “Chị Trưởng chúng em†v.v… có � �thể tôi không còn nhá»› mạch lạc được nữa; nhÆ°ng những bà i hát nhÆ° váºy đã ăn sâu và o tâm thức của tuổi thÆ¡ tôi lúc nà o chẳng biết, qua hình ảnh chiếc áo lam của Gia Ä Ã¬nh Pháº� t Tá», hình ảnh chiếc áo nâu của các vị Tăng SÄ© v.v… tất cả là những hình ảnh đẹp để mang tôi và o Ä áº¡o sau nÃ� y.<br><br>Và o ngà y mồng 8 tháng 2 âm lịch năm 1957, anh trai tôi (sau nà y là Hòa Thượng Bảo Lạc) trong đêm khuya đã trốn nhà đi ra Chùa Non NÆ°á»›c để xuất gia Thuở ấy tôi má»›i 8 tuổi Tây (9 tuổi ta); cái tuổi chÆ°a biết gì nhiá» u; nhÆ°ng khi nghe cha mẹ vÃ� các anh chị khóc lóc, cố Ä‘i tìm cho ra dấu vết, sau khi Ä‘á» c những bức�thÆ° của anh để lại thì má»›i biết rằng ngÆ°á» i anh thứ bảy �

ấy không còn ở lại vá»›i gia đình nữa Năm đó anh 15 tuổi Quả tháºt là má»™t Ä‘iá» u lạ vá»›i xóm lÃ� ng Vì thuở ấy trong là ngtôi chÆ°a có ai Ä‘i tu cả; ngoại trừ SÆ° Bà Diệu Tâm, nhà ở bên trên Ä‘Æ°á» ng mÆ°Æ¡ng nÆ°á»›c gần nhÃ� Gặp ai tôi cÅ©ng bị há» i, �nhÆ°ng thuở ấy tôi đâu biết ý nghÄ©a của việc Ä‘i xuất gia là gì.<br><br>Năm 1960 Thầy Hiệu Trưởng Phan Thế Táºp cÆ°á»›i vợ tại

Hà Máºt Thế là cả bá» n há» c sinh lá»›p Nhất của chúng tôi do Văn� �Công Huấn và Thu hÆ°á»›ng dẫn Ä‘i dá»± đám cÆ°á»›i của Thầy Thuở ấy Thầy còn trẻ lắm Chắc hÆ¡n 20 tuổi là cùng Cô Nga là con gái nhà già u, sánh vai cùng Thầy Hiệu Trưởng là má»™t danh

giá của gia đình và đám há» c trò chúng tôi lÃ� hình ảnh để há»— trợ Thầy trong lá»… cÆ°á»›i ấy.<br><br>Thá» i gian trôi qua chẳng �biết là bao lâu; có lẽ cÅ©ng trên dÆ°á»›i gần 30 năm Bá»—ng má»™t hÃ

´m tôi nháºn được thÆ° Thầy gởi từ Việt Nam qua Ä á»©c vÃ� nhá» tÃ�

´i giúp đỡ cho con trai của Thầy là Phan Quốc Bá»u Ä‘ang du há» c �tại Tiệp sang Ä á»©c để tiếp tục con Ä‘Æ°á» ng há» c vấn sau ngÃ� � � y bức tÆ°á» ng Bá Linh sụp đổ (ngÃ� y 9.11.1989) Kể từ đó, Thầy trò lại có cÆ¡ duyên hà n huyên tâm sá»± vá»›i nhau và lúc nói

chuyện Ä‘iện thoại hay viết thÆ¡, chúng tôi luôn nhắc đến hình ảnh của ngôi trÆ°á» ng Tiểu Há» c Xuyên Mỹ thuở nÃ� � o.<br><br>Má»™t ngà y đẹp trá» i của 20 năm vá» trÆ°á»›c, Thầy vÃ� � Cô đã đến chùa Viên Giác Hannover Cô đã tá»± Ä‘á»™ng xin quy y vá»›i tôi và tôi cho Pháp danh là Thiện Tánh Riêng Thầy Hiệu Trưởng Phan Thế Táºpđã quy y vá»›i Thầy tôi và SÆ° Phụ tôi cho Pháp danh là NhÆ° Thể Phan Quốc Bá»u cÅ©ng đã quy y Tam Bảo và tôi cho Pháp danh là Thiện Kim Sau khi được tỵ nạn và và o quốc tịch Ä á»©c cÅ©ng nhÆ° tốt �nghiệp Ä áº¡i Há» c Hannover, Bá»� � u đã cùng vợ con sang Hoa Kỳ để

là m việc và nay Ä‘ang định cÆ° tại San Jose Quả tháºt trái đất tròn Chẳng ai ngỠđược má»™t việc gì cả Việc ấy tôi đã �chẳng đợi chá» ; nhÆ°ng đã đến Ä á»“ng thá» i cÅ©ng có lắm việc � � �trông mong chỠđợi nhÆ°ng chẳng đến bao giá» <br><br>Tôi Ä‘á» � � �nghị Thầy Phan Thế Táºp nên láºp má»™t quỹ há» c bổng cho trÆ°á» ng � �Tiểu Há» c Xuyên Mỹ Bây giá» thì trÆ°á» ng xÆ°a đã bị chiến tranh� � �thiêu hủy rồi Chỉ còn lại tên gá» i thôi; nhÆ°ng con em của bạn�bè ngà y xÆ°a còn lại khá đông; nên giúp đỡ những em nà y

Thế là Thầy Bảo Lạc và tôi đã bắt đầu cho quỹ hỠc bổng �khiêm nhưỠng mỗi năm 300 - 500 đô la cho mỗi lần phát Lần �đầu phát và o ngà y 22 tháng 3 âm lịch, nhắc lại ngà y qua đỠi �của thân mẫu chúng tôi và o năm 1966 Lần thứ hai phát và o ngà y

28 tháng 6 nhằm và o sinh nháºt của tôi TÃnh cho đến năm 2012 nà y

là đúng 20 năm nhÆ° váºy Ä á»‹a Ä‘iểm phát há» c bổng luôn luôn thay� �đổi Lúc thì ở nhà của Sá»u, của Hùng, của Ä Ã¡ng Lúc thì nhÃ�từ Ä‘Æ°á» ng há» Lê; lúc thì trÆ°á» ng Tiểu Há» c má»›i v.v… Ä Ã¢y lÃ� � � � �cÆ¡ há»™i để cho con em của Cá»±u Há» c Sinh Xuyên Mỹ cố gắng vÆ°Æ¡n�lên Ngoà i ra sau nà y Thầy Táºp còn Ä‘á» nghị tôi phát cho há» c sinh� �trÆ°á» ng Trần Quý Cáp tại Há»™i An nữa.<br><br>Má»—i năm vÃ� o ngà y mồng 3 hay mồng 4 Tết âm lịch các anh chị em cá»±u há» c sinh �

trÆ°á» ng Tiểu Há» c Xuyên Mỹ còn tổ chức buổi há»™i ngá»™ chung vui� �để thể hiện tinh thần “tôn sÆ° trá» ng đạo†nữa Má»™t gói � �quà nhá» gởi đến Thầy Táº� p, Thầy Nhượng, Thầy Tải, Thầy Hoà ng… là những hình ảnh tháºt Ä‘Æ¡n sÆ¡; nhÆ°ng đã gói ghém tình nghÄ©a Thầy trò từ những năm 1956-1961 cho đến nay… Chừng ấy thá» i gian trôi qua, bấm đốt tay tÃ� nh nhẫm lại cÅ©ng đã trên 50 năm rồi Cô Cá»u đã ra Ä‘i; nhÆ°ng những Thầy khác vẫn còn có mặt nÆ¡i dÆ°Æ¡ng thế, để nhìn mặt cháu con mình thà nh tá»±u trên con Ä‘Æ°á» ng há» c vấn, để kế tục mái trÆ°á» ng xÆ°a.<br><br>VÃ� � � o ngà y 27 tháng 10 năm 2012 vừa qua tại chùa Cá»±c Lạc Cảnh Giá»›i tá»± ở Chiangmai, Thái Lan, cÅ©ng đã diá»…n ra má»™t cuá»™c há» p mặt gia�đình lần thứ 2 tháºt đầm ấm sau hÆ¡n 40 năm xa xứ của Hòa Thượng ThÃch Bảo Lạc và tôi Ä áº·c biệt có 8 ngÆ°á» i bạn há» c � � �cÅ© từ những năm tháng còn há» c Tiểu Há» c thuở thiếu thá» i cÅ©ng� � �đã đến đây thăm viếng Ä Ã¢y cÅ©ng lÃ� má»™t chuyến Ä‘i lịch sá» từ Việt Nam qua Là o, rồi từ Là o qua Thái Lan và trở lại Việt Nam cÅ©ng bằng xe Bus Thế mà má» i ngÆ°á» i Ä‘á» u vui vẻ nhÆ° ngÃ� � � y

hội lớn Bây giỠbạn bè ai cũng đã hai ba thứ tóc trên đầu; �có ngưỠi đã có cháu nội, cháu ngoại lớn khôn; nhưng khi nhắc �lại những trò chơi thuở nhỠnhư đánh bi, bắn dây thun… ai �nấy cũng đỠu nhoẽn miệng cưỠi.<br><br>Không biết khi con � �

ngÆ°á» i giÃ� u có vá» tiá» n của, há» sống sung sÆ°á»›ng trên những � � �món ăn cao lÆ°Æ¡ng mỹ vị, vợ đẹp con ngoan nhÆ° thế nà o; nhÆ°ng già u tình ngÆ°á» i, giÃ� u lòng tri ká»·, sá»± giúp đỡ lúc cần thiết,tấm lòng cho quê hÆ°Æ¡ng… đối vá»›i tôi là quan trá» ng vô cùng �Mình có thể hy sinh, chịu sá»± thiếu thốn thiệt thòi; nhÆ°ng nếu những ai cần đến mình thì mình không thể chối từ được Ä Ã�

¢y là niá» m vui của tôi khi được giúp đỡ há» Nếu không có � �há» thì mình đâu có cÆ¡ há»™i để lÃ� m phÆ°á»›c giúp Ä‘á» i vÃ� giúp ngÆ°á» i Nhá» há» mÃ� � � lòng từ bi của tôi má»›i có cÆ¡ há»™i phát triển thêm Xin cảm Æ¡n Thầy Táºp và cảm Æ¡n những ngÆ°á» i bạn �của thuở thiếu thá» i.<br><br>Con cháu của há» sẽ lÃ� � những

ngÆ°á» i có trình Ä‘á»™ há» c vấn cao hÆ¡n cha mẹ chúng thuở xa xÆ°a; � �nhÆ°ng chắc rằng cái tình ấy cà ng cao hÆ¡n nữa; khi chúng nghÄ© vá»�những báºc cha ông, có được những con ngÆ°á» i đã biết hy sinh �để cho chúng ăn há» c nên ngÆ°á» i nhÆ° váº� � y.<br><br>Trong là ng tôi có nhiá» u nhÃ� thá» há» tá»™c nhÆ° tá»™c Hồ, tá»™c Văn Công, nhÆ°ng chÆ°a � �có nhà thá» tá»™c Lê Giữa lÃ� ng có má»™t ngôi miếu thá» Thần vÃ� má»—i năm tại đây có hai kỳ xuân thu tế lá»… Trong là ng chá» n �ngÆ°á» i tuổi cao vÃ� đạo đức ra đứng là m chánh bái Thông

thưỠng cha tôi l� ngưỠi được mỠi l� � m việc nà y Ông khăn đóng áo dà i chỉnh tỠv� trước khi và o lễ trổi lên 3 hồi chiêng trống để nghinh thần Bên tả và hữu đỠu có hai ngưỠi� �phụ lễ đứng đó sẵn và mỗi khi xướng lên như:<br><br>

Hưng bái (mỠi ngưỠi cùng đứng lên lạy xuống)� �

thuộc thế hệ cũ, giỠi cả chữ Nho lẫn chữ quốc ngữ Tôi �được sinh ra và o năm 1949; nghĩa là khi ông gần 50 tuổi, tôi là ngưỠi con út trong gia đình được ra đỠi Ông có dáng ngưỠi � � �khỠe mạnh, hình như chẳng đau ốm ng� y nà o Ông hay bốc thuốc Nam để cứu giúp ngưỠi bệnh, xem ng� y là nh tháng tốt để gả cưới hay ma chay Khi tôi còn nhỠ, nhớ có lần có ngưỠi mượn � �

´ng Ä‘i “soi môi†, ông nháº� n lá» i; thế lÃ� cầm Ä‘uốc qua sá»± khai khiến của ngÆ°á» i khác, chạy đến nÆ¡i khác tìm ngÆ°á» i chết đã� �thất lạc Tục lệ nà y đã có tá»± ngà y xÆ°a, mà ngà y nay ngÆ°á» i �

ta gỠi l� những nhà ngoại cảm ThỠi gian có khác đi v� hình thức cũng không giống nhau; nhưng nội dung chỉ để tìm cho ra những ngưỠi bị chết m� hồn phách, mồ mả không còn trỠn �vẹn.<br><br>Sau khi chúng tôi đi xuất gia, trong là ng cũng trỠng �vỠng tuổi cao của ông; nên ông đã có giai đoạn được bầu �

là m Khuôn Há»™i Trưởng chùa Hà Linh trong nhiá» u năm khi chùa nÃ� y chÆ°a có Tăng SÄ© trụ trì.<br><br>Hình ảnh đẹp nhất của ông mà tôi nhá»› rõ là ông cặp dù Ä‘i thăm nuôi tôi ở tù và o mùa hè năm 1966 khi đã xuất gia tại Há»™i An Thuở ấy là thuở “bà n Pháºt xuống Ä‘Æ°á» ng†vÃ� � phong trà o “Thanh niên quyết tá»â€ Ä‘ang �bị hoạn nạn qua việc kêu gá» i của Hòa Thượng ThÃ� ch TrÃ

Quang.<br><br>Ông đứng tần ngần trÆ°á»›c trại giam mà lòng tôi quặn thắt, khi mình còn ở tuổi 17, chÆ°a là m được gì cho Ä áº¡o,�cả cho Ä á» i Ông rÆ¡m rá»›m nÆ°á»›c mắt chÃ� � o giã từ và biết rằng

con mình mặc dù đi tu; nhưng vẫn còn nằm trong vòng lao

lý.<br><br>Ä áº¿n mùa hè năm 1974 khi tôi từ Nháº� t vá» thăm quê lần �cuối, cÅ©ng là lần cuối gặp ông, để năm 1986 ông đã nằm xuống mà ngay cả Thầy Bảo Lạc và tôi cÅ©ng đã chẳng hiện diện được trÆ°á»›c quan tà i.<br><br>Còn Mẹ nhÆ° má»™t vầng trăng rằm không bị má»™t áng mây che Mẹ là tất cả Khi con Ä‘au ốm, khi đói ăn, khi Ä‘i há» c Tất cả Ä‘á» u do Mẹ lÃ� � m ngÆ°á» i hÆ°á»›ng �đạo Không có Mẹ, tôi sẽ không biết Ä‘i chùa; không có Mẹ tôisẽ không có cÆ¡ há»™i ăn chay và không có Mẹ, tôi đã không trở thà nh ngÆ°á» i xuất gia sau nÃ� y Ca dao, tục ngữ, văn há» c Việt Nam �đã viết vá» Mẹ rất nhiá» u rồi Thiết tưởng tôi không cần � �nhắc lại nhiá» u ở đây nữa Ở đây tôi chỉ muốn nhắc lại �ngÆ°á» i Mẹ của mình; ngÆ°á» i Mẹ của đồng quê, nắng cháy; � �ngÆ°á» i Mẹ của quê tôi cÃ� y lên sá» i đá; ngÆ°á» i Mẹ mÃ� � má»™t nắng hai sÆ°Æ¡ng tần tảo nuôi con, muốn cho con cái khôn lá»›n, đã chẳng đòi há» i nháº� n lại má»™t Ä‘iá» u gì Dầu cho Ä‘iá» u ấy nhá» � � �nhất Ä‘i chăng nữa Trên Ä‘á» i nÃ� y có lắm ngÆ°á» i Mẹ nhÆ° thế �Thỉnh thoảng cÅ©ng có những ngÆ°á» i Mẹ ở ngoÃ� i vòng tay vá»›i của các con; nhÆ°ng những ngÆ°á» i Mẹ nhÆ° thế rất hiếm hoi trong �Ä‘á» i nÃ� y.<br><br>Trong vÆ°á» n nhÃ� tôi có nhiá» u khoảnh đất trống;�nÆ¡i đó là giang sÆ¡n của Mẹ Mẹ trồng rau tần ô, ngò, cải bẹxanh, rau diếp cá, tÃa tô, rau ngò gai, Ä‘áºu Ä‘Å©a, Ä‘áºu ngá»± v.v… quanh năm suốt tháng, lúc nà o tôi cÅ©ng thấy Mẹ chăm bón mảnh vÆ°á» n nho nhá» xinh xinh ấy, giống nhÆ° chăm bón Ä‘á» i sống tâm � � �linh của mình Hết nhổ cá» lại bá» phân vÃ� � o gốc; hết tÆ°á»›i nÆ°á»›c lại bắt sâu v.v… Khi rau lên cao, Mẹ lại cắt rau Ä‘em ra chợ là ng quê để bán Thuở ấy tôi không còn nhá»› rõ là chợ há» p mấy ngÃ� y trong tuần; nhÆ°ng có ngà y chợ đông lắm Trong là ng

ai có thứ gì mang ra thứ đó để đổi chác, mua bán vá»›i nhau Hầu nhÆ° chẳng có thứ gì đắt giá, Ä‘a phần là nón lá, chuối, mÃt, ổi, Ä‘u đủ và rau trái vÆ°á» n nhÃ� Thịt thà và cá mắm cÅ©ngcó; nhÆ°ng đây là xa xà phẩm của quê tôi Hình nhÆ° chỉ những ngà y lá»… trá» ng đại trong năm, há» má»›i bÃ� � y bán những thứ ấy tại chợ là ng quê nà y Bây giá» má»—i lần hình dung lại lÃ� ng quê ấy, bên cây Ä‘a chợ Ä Ã¬nh, lòng tôi lại bồi hồi xúc Ä‘á»™ng, �chẳng nói lên được lá» i.<br><br>Những ngÃ� y rằm, mồng má»™t tôi theo Mẹ Ä‘i chùa và chÃnh đây là cái nhân để sau nà y Ä‘i xuất giahá» c đạo Æ� n của Mẹ ngoà i công sinh dưỡng ra, Mẹ đã cho con cả má»™t bầu trá» i đạo pháp, rá»™ng rãi thênh thang vô cùng táº� n, không có biên giá»›i nà o cản ngăn cả Bây giỠở tuổi 64 tôi �má»›i thấm thÃa những ý nghÄ©a nà y Cái ý nghÄ©a thâm sâu ấy,

ngÆ°á» i ta không thể dùng lá» i nói để diá»…n tả, chỉ có thể � �cảm nháºn mà thôi.<br><br>Mẹ tôi thuá»™c thế hệ cổ xÆ°a, bà sinh năm 1908, kém cha tôi 10 tuổi Bà mất năm 1966, lúc ấy bà má»›i 58 tuổi, còn tôi thì đã xuất gia được 2 năm, từ năm 1964 tại Há»™i An Ngà y ấy chiến tranh rất tà n khốc ở miá» n quê, vÃ� o ban đêm thì mặt tráºn vá» , bắt dân phải Ä‘i há» c táº� � p Còn thanh niên thì Ä‘Ã o hầm trú ẩn Ban ngà y thì lÃnh quốc gia Ä‘i tuần, bắt dÃ

¢n phải lấp hết những hầm hố ấy lại Rõ là cảnh khổ của ngÆ°á» i dân, phải sống trong vùng xôi Ä‘áº� u nhÆ° thế Má»—i ngà y má»™t nắng hai sÆ°Æ¡ng đã Ä‘Ã nh, nay lại còn hai thể chế khác nhau sống chung trong má»™t đất nÆ°á»›c, khiến cho con ngÆ°á» i lại cÃ� ng khổ tâm hÆ¡n nữa Tất cả những khó khăn, ngÆ°á» i dân phải lãnh�hết; còn những cấp lãnh đạo ngồi tại Sà i Gòn, Hà Ná»™i, nà o

ai có biết đến thân pháºn của ngÆ°á» i dân lÃ� gì?<br><br>Tôi nhá»› rất rõ, hôm đó chuẩn bị là m tuần 49 ngà y cho anh trai thứ sáu của tôi, Ä‘i Nhân dân Tá»± vệ bị chết Trên Ä‘Æ°á» ng Ä‘i vá» từ � �chùa PhÆ°á»›c Lâm đến chợ Cẩm Hà , đối diện vá»›i tôi là xe chở thÆ°Æ¡ng từ trạm Nam PhÆ°á»›c trỠđến Có ngÆ°á» i nháº� � n diện

ra tôi, nên đã báo tin rằng Mẹ tôi, Bác tôi đã qua Ä‘á» i vì �quả đạn pháo kÃch tối hôm qua nả từ cầu Câu Lâu và o nhà ông Trợ Thế là có nhiá» u ngÆ°á» i bị thÆ°Æ¡ng vÃ� � hai ngÆ°á» i chết �Trong xe chở thÆ°Æ¡ng nà y có cả chị thứ năm của tôi nữa Ôi! Má»™t nhà tang thÆ°Æ¡ng, biết nói thế nà o cho hết ná»—i khổ của nhÃ

¢n sinh đây Tôi lặng ngÆ°á» i, sau khi đã khóc hết nÆ°á»›c mắt �để tiá»…n Ä‘Æ°a Mẹ và o nÆ¡i chốn vÄ©nh viá»…n nghìn thu Hôm đó là ngà y 27 tháng 3 âm lịch năm 1966 Thầy Bảo Lạc ở Sà i Gòn không vỠđược, tôi chỉ má»™t mình Ä‘Æ°a tang Mẹ; mÃ� sau nà y Thầy Phan Thế Táºp, cá»±u Hiệu Trưởng trÆ°á» ng Tiểu Há» c Xuyên Mỹ thuở � �bấy giá» Ä‘á» nghị lấy ngÃ� � y mất của Hiá» n Mẫu tôi lÃ� m ngà y trao giải thưởng do Hòa Thượng ThÃch Bảo Lạc từ Úc gởi tặng,cho đến nay cÅ©ng đã 20 năm rồi.<br><br>Khi còn sống Cha cà y bừa, Mẹ cấy lúa và là m vÆ°á» n Còn tôi tuổi nhá» chỉ biết Ä‘i há» c � � �

và hỠa hoằn lắm khi Mẹ nhỠlúc nhổ tóc bạc, lúc nhặt sạn � �trong gạo, lúc cho lúa và o cối xay hay theo Mẹ đi chợ v.v… tất cả đỠu cũng được trả công xứng đáng, khi thì cây c� -rem, lúc thì một nắm xôi bắp v.v… Tất cả đỠu có điỠu � �

kiện.<br><br>Lúa miá» n quê có nhiá» u loại, nhÆ°ng Ä‘a phần ngÃ� � y xÆ°angÆ°á» i ta cấy ruá»™ng thấp, phải cho nÆ°á»›c vÃ� o để nuôi cây lúa.Sau má»™t hay hai tháng, ngÆ°á» i ta phải lÃ� m cá» cho lúa; đến khi lúa�trổ đòng đòng ngÆ°á» i ta lại phải xịt thuốc trừ sâu HÆ°Æ¡ng �thÆ¡m của mùa lúa trổ rất ngá» t ngÃ� o; nhất là những đêm trăng rằm khi chúng tôi có dịp Ä‘i sinh hoạt Gia Ä Ã¬nh Pháº� t Tá» băng qua những ruá»™ng lúa nà y Chung quanh những đám ruá»™ng ấy có bỠđê �quanh co đầy cá» má» c Trẻ mục đồng có thể cắt cá» nÃ� � � y vá» �cho trâu bò ăn trong những ngà y không có cà y bừa.<br><br>Chùa Hà Linh là má»™t trong những ngôi chùa cổ của quê tôi được bao bá» c�bởi những ruá»™ng lúa nhÆ° thế Tuổi thÆ¡ của tôi cÅ©ng được baobá» c quanh mình bằng tình yêu thÆ°Æ¡ng của cha mẹ vÃ� anh chị em trong gia đình Vì váºy, hình ảnh ngôi chùa, là ng quê, bụi chuối, lÅ©y tre là ng v.v… luôn ẩn hiện bên tôi, mặc cho tôi có thá» i �gian sống ở thị thà nh nhiá» u hÆ¡n gấp ba hay bốn lần thá» i gian � �sống tại nÆ¡i chôn nhau cắt rốn ấy Tôi vẫn là má»™t đứa bé hạnh phúc; bởi vì chung quanh mình Ä‘á» u đầy đủ, không thiếu� thốn bất cứ má»™t loại tình thÆ°Æ¡ng yêu nà o.<br><br>Thú vui của tuổi thÆ¡ ngoà i việc bắn bi, đánh cá» gánh ra, còn có thú vui �chăn trâu hay chăn bò nữa Nằm ngá»a hay nằm sấp trên lÆ°ng trâu để trâu gặm cá» ; hay trâu trở vá» chuồng lÃ� � má»™t niá» m vui khó �tả Tôi ngá»a mặt lên trá» i để đếm từng cụm mây bay qua Có �khi là má»™t ông tiên râu bạc; có lúc có hình ảnh của Ä á»©c Quán�Thế Âm Ä Ã´i khi lại hiện ra má»™t vÃ� i hình thù kỳ dị… tất cả là má»™t trò cút bắt Thoạt hiện ra đó rồi thoạt mất đó.Không có áng mây nà o nhất định cả Tất cả Ä‘á» u di Ä‘á»™ng vÃ� thay đổi vô chừng Thuở ấy tôi đâu biết rằng Ä‘Æ°á» ng Ä‘á» i � �cÅ©ng ngang dá» c, dá» c ngang nhÆ° những cụm mây kia, khi nổi khi chìm.� �Nếu ai thong dong tá»± tại nhÆ° những cụm mây kia thì cuá»™c Ä‘á» i �của há» có muôn vÃ� n mà u sắc Ngược lại, nếu ai đó chỉ dừnglại ở má»™t nÆ¡i chốn nà o, thì cuá»™c sống kia bị giá»›i hạn; giống nhÆ° những đám mây xanh trắng kia bị cÆ¡n gió lốc chặn Ä‘Æ°á» ng, khiến chúng tan ra từng mảnh nhá» , rồi tìm cách hợp � �hợp tan tan… trong khung trá» i vô định ấy.<br><br>Thú vui tuổi �thÆ¡ của tôi thuở ấy là cỡi bò lá»™i nÆ°á»›c trong những cÆ¡n lụtlá»™i Con bò thÆ°á» ng sợ nÆ°á»›c; nên chúng bÆ°Æ¡n vá»™i đến đồi �cao; trên đồi cao ấy tụ há» p không biết bao nhiêu lÃ� dế nhủi, chuồn chuồn, châu chấu ngay cả những con bá» hung to tÆ°á»›ng, hình�thù xấu xà và khi nhìn thấy những cái cà ng mà u Ä‘en to lá»›n của chúng, chúng tôi lại có ý ngại ngùng.<br><br>Bò lúc nà o cÅ©ng chỉtìm đến cá» Thỉnh thoảng má»›i quÆ¡ trá»™m lúa xanh dá» c Ä‘Æ°á» ng; � � �nhÆ°ng nhiệm vụ của kẻ chăn bò là không cho bò ăn báºy, dá»… bị những nông dân khác quở mắng Khi lá»›n khôn và nhất là lúc xuất gia há» c đạo, tôi xem 10 cách chăn trâu, cÅ©ng giống nhÆ° chăn�tâm mình thôi Vì tâm vốn không có bá» ngăn cách Bò cÅ©ng váº� y, nếu không khéo chăn bò thì không thể nà o chăn tâm mình

được.<br><br>Sau nà y và o Ä‘á» i, chăm lo cho thân mình hay nuôi dạy �đệ tá», tôi cÅ©ng đã ứng dụng phép chăn bò của tuổi ấu

thơ ấy, thế mà được việc Tôi quan niệm rằng mỗi con ngựa, mỗi con trâu hay mỗi con bò, chỉ có một dây cương, một dây mũi Ngựa hay trâu bò chỉ theo một ngưỠi điỠu khiển duy nhất � �

để nó có thể Ä‘i tá»›i, Ä‘i lui, quẹo qua phải hay trái v.v… trongmá»™t lúc, nếu có nhiá» u ngÆ°á» i cùng Ä‘iá» u khiển thì ngá»±a, trâu � � �hay bò không biết hÆ°á»›ng nà o mà đi Việc lãnh đạo quần chúng cÅ©ng giống nhÆ° váºy Tôi đồng ý thay đổi ngÆ°á» i lãnh đạo nếu�cần nhÆ°ng không đồng ý trong lúc ngÆ°á» i lãnh đạo Ä‘ang cầm �cÆ°Æ¡ng lại có nhiá» u ngÆ°á» i khác muốn hÆ°á»›ng dẫn, vì nhÆ° váº� � y thì con ngá»±a kia chẳng biết Ä‘Æ°á» ng nÃ� o mà đi.<br><br>Gia đình tÃ

´i có cha mẹ và 8 anh chị em gồm 5 trai, 3 gái NgÆ°á» i chị cả �năm 2012 nà y đã 85 tuổi Tôi là út mà cÅ©ng đã 64 tuổi rồi NghÄ©a là trung bình trong 3 năm, cha mẹ tôi cho má»™t ngÆ°á» i con ra �Ä‘á» i Chị Hai, chị Ba vÃ� chị Năm, anh TÆ°, anh Sáu, anh Bảy (tức Hòa Thượng ThÃch Bảo Lạc), anh Tám và tôi thứ chÃn Trong hiện tại tôi chỉ còn 2 chị và 2 anh Hai anh trai và má»™t chị gái đã qua Ä‘á» i do chiến tranh vÃ� bệnh táºt.<br><br>Chị Hai tôi dáng

ngÆ°á» i trung bình, lấy chồng lúc 20 tuổi Nay chị đã 85, 86 tuổi�rồi Cái tuổi của quên lãng, cái tuổi của con cái, cháu chắt đầy nhà ; nhÆ°ng chồng chị đã mất sá»›m và chị phải lo cho má»™tđại gia đình nhÆ° váºy Chị Ä‘i lấy chồng, thỉnh thoảng ngà y Tết, ngà y giá»— gì bên nhà cha mẹ tôi, chị má»›i dẫn con cái vá» �

Ä a phần theo nghá» nông, đầu tắt mặt tối vá»›i công việc má»™t � �nắng hai sÆ°Æ¡ng Nhá»› có lần sau khi Ä‘i xuất gia rồi, trở vá» �thăm quê, tôi tìm lên nhà để thăm chị; nhÆ°ng được biết chị Ä‘i cắt rau muống để ngà y mai ra chợ bán Tôi lặn lá»™i tìm đến đám rau chà o há» i vÃ� thăm chị Chị lặng lẽ láºn tay và o lÆ°ng quần lấy ra má»™t cuá»™n giấy bạc cuốn tròn và đếm mấy tá» 10 đồng tặng cáº� u ChÃn Hình ảnh ấy đã gần 50 năm rồi nhÆ°ng tôi vẫn nhá»› mãi Nhá»› để ghi lại hình ảnh của má»™t ngÆ°á» i chị nhÃ� quê dân dã, chất phác, hiá» n lÃ� nh, hầu nhÆ° rất

Ãt nói Thỉnh thoảng có gì cần chị má»›i có ý kiến mà thÃ

´i.<br><br>Năm 2003 tôi có đón chị, anh Bốn, chị Năm và vợ anh Sáu sang Ä á»©c thăm, lần ấy gặp vÃ� o ngà y 28 tháng 6, là sinh nháºt của tôi Tôi nói chị kể lại lúc nhá» tôi nhÆ° thế nÃ� o, thì chị bảo rằng: “Thầy kể Ä‘i!†Kể lÃ� m sao được khi tôi má»›isinh ra? Thế là chị em cùng cÆ°á» i Lúc tôi sinh ra, chị đã Ä‘i �lấy chồng được má»™t hai năm rồi Vả lại ngÆ°á» i nhÃ� quê, Ãt

ai muốn nhắc lại chuyện xÆ°a, dầu cho chuyện ấy có tốt đến đâu Ä‘i nữa; cho nên gá» i há» lÃ� � những ngÆ°á» i sống giản dị lÃ�váºy Giản là đơn giản, tỉnh lược, sÆ¡ sà i Dị là dá»… dãi, dá»… dà ng Há» sống không cầu kỳ mÃ� rất tháºt thà , chất phác BÃ

¢y giá» thì lÆ°ng chị đã còng nhiá» u, đứng Ä‘i Ä‘á» u phải nhá» � � � �đến con cháu, cái bệnh, cái chết cÅ©ng đã đến gần ká» Tôi �khuyên chị nên cố gắng niệm Pháºt, ngà y rằm tháng giêng năm QuýTỵ vừa rồi chị đã ra Ä‘i vÄ©nh viá»…n ở tuổi 86.<br><br>Chị Ba thì lấy chồng xa, táºn cầu Câu Lâu và chỉ sinh được má»™t cháu gái, đến năm 1954 chồng Ä‘i táºp kết; chị sống nhÆ° váºy để nuÃ

´i con và sau khi đứa con gái Ä‘i lấy chồng, chị vẫn sống nhÆ° váºy cho đến ngà y qua Ä‘á» i, cách đây mấy năm vá» � �

trước.<br><br>Anh chị Bốn năm nay đã 80 tuổi, nghỠnghiệp ch� nh

là thợ mộc Anh chị có nhiỠu con cháu v� nay ở tuổi vỠchiỠu� �

lo tu niệm cÅ©ng nhÆ° chăm sóc nhà thá» tá»™c Lê trong những ngÃ� y giá»— quải và kỵ cúng ông bà Má»›i đây và o ngà y 27/10/2012 chúng tôi có tổ chức cho gia đình, con cháu qua Chiangmai, Thái Lan sum há» p lần thứ hai, cả anh chị Ä‘á» u có mặt Mặc dầu tuổi lá»›n� �nhÆ° váºy, ngồi xe bus từ Việt Nam qua Là o, rồi qua Thái Ä i vá» � �cả 4 ngà y 2 đêm; nhÆ°ng hai ông bà vẫn còn khá» e mạnh Ä Ã³ cÅ©ng � �

là cái phÆ°á»›c của gia đình.<br><br>Lần nà y, sau hÆ¡n 40 năm Hòa Thượng Bảo Lạc và tôi má»›i gặp lại ngÆ°á» i anh rể thứ Năm �Trông anh nhá» thó so vá»›i ngÃ� y xÆ°a, nhÆ°ng rắn chắc, vì là ngÆ°á» i�nhà nông Chắc tuổi anh cÅ©ng đã gần 80 rồi Cháu ná»™i của anh có đứa tốt nghiệp đại há» c Ä Ã¢y cÅ©ng lÃ� � niá» m vui của gia �đình váºy Chị Năm bây giá» bịnh hoạn, nên lần nÃ� y chị không tháp tùng cùng gia đình được.<br><br>NgÆ°á» i anh thứ Sáu đã mất�từ năm 1966 và ngÆ°á» i chị dâu, vợ của anh ở váº� y nuôi con cho đến con cái trưởng thà nh.<br><br>NgÆ°á» i anh thứ Bảy lÃ� Hòa

Thượng ThÃch Bảo Lạc NgÆ°á» i anh thứ Tám sinh năm 1945, cÅ©ng chÃ� nhnăm tản cÆ° của Ä á»‡ nhị Thế chiến Anh đã mất khi má»›i má»™t �tuổi.<br><br>NgÆ°á» i cuối cùng trong gia đình lÃ� tôi Ä Ãºng lÃ� “già u út ăn, khó út chịu†Gia đình tôi không giÃ� u cÅ©ng chẳngnghèo, nghÄ©a là má»™t nhà nông thuá»™c hạng trung lÆ°u của quê hÆ°Æ¡ngxứ Quảng Nếu Hòa Thượng ThÃch Bảo Lạc và tôi không nhá» �được ánh sáng Pháºt Pháp thì cÅ©ng đã chẳng có được ngà y hôm nay.<br><br>Năm 1957, sau khi Hòa Thượng Bảo Lạc đã xuất gia tại chùa Non NÆ°á»›c má»™t năm, gia đình cha mẹ tôi đón xe đò Ä‘i Ä Ã� Nẵng, dừng ghé qua Non NÆ°á»›c để thăm Thầy Chùa Linh Ứng là nÆ¡i Cố Hòa Thượng ThÃch Trà Hữu trụ trì và Hòa Thượng ThÃch Bảo Lạc tu há» c ở đó cho đến năm 1960 CÅ©ng nhá» những chuyến� �Ä‘i thăm ông anh tu tại đó mà tôi có ý hÆ°á»›ng vá» ng vá» Ä‘á» i � � �sống tu hà nh sau nà y Từng Ä‘iểm nhá» nhÆ° thế, những giá» t � �

nÆ°á»›c má»›i tạo nên đại dÆ°Æ¡ng và trong đại dÆ°Æ¡ng kia không thể thiếu những giá» t nÆ°á»›c ban đầu nÃ� y.<br><br>Tâm Bồ Ä á» � �của tuổi thÆ¡ khó khÆ¡i dáºy nếu không có những thuáºn duyên trong cuá»™c sống Do váºy, trợ duyên trong 37 phẩm trợ đạo là những Ä‘iá» u kiện căn bản vô cùng khi ai đó muốn gá»� i trá» n cuá»™c Ä‘á» i� �

và o chốn thiá» n môn.<br><br>NhÃ� tôi thuở ấy ba gian má»™t chái, lợp ngói và phÃa dÆ°á»›i là nhà bếp dùng cho sinh hoạt của gia đình nhÆ° nấu nÆ°á»›ng, ăn uống, xay lúa, giã gạo, chằm nón, sà ngtrấu v.v… Ä Ã¢y lÃ� má»™t bức tranh rất sinh Ä‘á»™ng của nhà quê trong lúc quê hÆ°Æ¡ng đất nÆ°á»›c thanh bình.<br><br>Bên cạnh nhà tôicó nhà anh Cá» ng, lÃ� anh em chú bác ruá»™t và xa xa kia là nhà của

Bà Bác Soạn Bác là chị dâu của cha tôi và khi Bác trai mất, Bác ở váºy nuôi anh VÄ©nh và anh Cá» ng nên ngÆ°á» i Bác không tái � �giá Ngà y 27/3/1966 Bác đã cùng vá»›i Mẹ tôi bị tá» nạn

và ngà y nay hai bà vẫn được giá»— chung trong má»™t ngà y.<br><br>Anh trai đầu Lê Văn VÄ©nh, con của Bác, sau Ä á»‡ nhị Thế chiến Ä‘i �

và o Bồng SÆ¡n ở Bình Ä á»‹nh, láº� p nghiệp, cÅ©ng nhÆ° cÆ°á»›i các vợ kế tại đó Má»—i năm có giá»— quải, anh lại dẫn vợ con vá» �thăm quê má»™t lần để giá»›i thiệu vá»›i bà con dòng há» NgÃ� y nay mặc dầu anh đã qua Ä‘á» i; nhÆ°ng con cháu anh vẫn vá» quê Mỹ Hạc� �để thăm viếng ngÆ°á» i thân Trong số các cháu ná»™i ngoại của �anh, có nhiá» u cháu đã tốt nghiệp đại há» c.<br><br>Gia đình anh � �Cá» ng có 6 ngÆ°á» i con gồm 5 trai, 1 gái Con đầu của anh há» c chung� � �Tiểu Há» c vá»›i tôi má»™t lá»›p nhÆ°ng sinh năm 1950 vÃ� nay đã vãng sinh ở tuổi dÆ°á»›i 60 Những ngÆ°á» i em khác của Cá» ng nhÆ°: Phát, � �Sinh, CÆ°Æ¡ng, Nhị, Phụ nay đã có cháu ná»™i ngoại và con cháu củacác gia đình nà y Ä‘á» u tốt nghiệp đại há» c, Ä‘ang sinh sống tại� �Bình Long, mặc dầu các con của anh chị Cá» ng vẫn theo nghá» thợ � �má»™c.<br><br>TrÆ°á»›c đây chừng 15 năm, từ quê hÆ°Æ¡ng xứ Quảng, anh Bốn tôi có gởi thÆ¡ cho Hòa Thượng Bảo Lạc và tôi muốn xÃ

¢y dá»±ng má»™t nhà Từ Ä Æ°á» ng há» Lê ở quê hÆ°Æ¡ng để thá» cúng � � � �ông bà Tôi nghÄ© rằng ngÆ°á» i Ä‘i xuất gia rồi, đâu cần phải �

là m việc ấy nữa; nhưng Hòa Thượng Bảo Lạc và tôi sau khi bà n bạc, cân nhắc kỹ lưỡng rồi mới ra điỠu kiện như �

sau:<br><br>Xây nhà Từ Ä Æ°á» ng thì được, nhÆ°ng ở phÃ� � a Tiá» n �phải thá» Pháº� t và Háºu thá» Tổ Ä Ã¢y lÃ� � cái cá»› của chúng tôi, để gia đình có giá»— quải không cúng mặn mà chỉ cúng chay thôi.Cuối cùng thì má» i ngÆ°á» i đã đồng ý Từ đó Hòa Thượng Bảo� �Lạc lo bảo trợ, xây dá»±ng nhà Từ Ä Æ°á» ng há» Lê ở Mỹ Hạc, � � �xã Xuyên Mỹ, quáºn Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam Còn tôi lo bảo trợ giúp đỡ cho việc xây dá»±ng nhà Từ Ä Æ°á» ng há» Lê tại Bình � � �Long, thuá»™c Miá» n Nam Việt Nam cả hai ngôi Từ Ä Æ°á» ng nÃ� � � y Ä‘á» u xÃ�

¢y dá»±ng lên vá»›i hình thức nhÆ° má»™t ngôi chùa.<br><br>Ngôi Từ

Ä Æ°á» ng há» Lê tại miá» n Nam có sinh hoạt cho cả Gia Ä Ã¬nh Pháº� � � � � t Tá» và những đêm 14 hay 30 âm lịch Ä‘á» u có tổ chức lá»… Sám �Hối cho cả đại gia đình cÅ©ng nhÆ° cho những ngÆ°á» i Pháº� t Tá» Ä‘angđịnh cÆ° tại đó Chúng tôi nghÄ© rằng: NgÆ°á» i dÆ°ng nÆ°á»›c lã mÃ�mình còn giúp đỡ được Tại sao thân nhân, dòng há» lại không �được giúp đỡ NghÄ© cho xa hÆ¡n, nếu không có há» , thì đâu có �mình ngà y nay Do váºy dòng tá»™c, thân quyến cÅ©ng là cái duyên trong

bao Ä‘á» i, để ta má»›i có thể xuất gia há» c đạo được Xa hÆ¡n � �nữa, khi nghÄ© vá» Ä á»©c Pháº� � t và ChÆ° Tổ cÅ©ng chÆ°a có ai Ä‘i ra ngoà i nguyên tắc nà y khi chúng ta vẫn còn hiện hữu nÆ¡i trần thế đầy pháp duyên sinh nà y cả.<br><br><br>

Nội dung được tải vỠtừ website Rộng mở tâm hồn: �

http://rongmotamhon.net

Việc sá» dụng ná»™i dung nà y và o mục Ä‘Ãch khai thác lợi nhuáºn dÆ°á»›i bất kỳ hình thức nà o là vi phạm đạo đức và pháp luáº-t

Chúng tôi khuyến khÃch việc phổ biến vì mục Ä‘Ãch lợi tha Xin vui lòng ghi rõ nguồn thông tin trÃch dẫn và không tùy tiện sá»a chữa, thêm bá»›t và o ná»™i dung hiện có

HÆ°Æ¡ng lúa chùa quê - Phần 2: Hồi ký của Hòa thượng ThÃch NhÆ°

mà ngưỠi ta thưỠng hay nói “gần đất xa trỠi†NgưỠi còn � � � � �

Ãt tuổi xem trá» i cao bao nhiêu cÅ©ng muốn vá»›i tá»›i, nên ý hÆ°á»›ng �ấy đã rất gần trá» i rồi, trong khi đó thì hai chân không đứng�vững nÆ¡i mặt đất Ä áº¿n khi tuổi giÃ� gần ká» , ngÆ°á» i ta không � �dám lìa mặt đất để Ä‘i lại, mà hay bám sát và o đất để giữ thăng bằng, vì cái chết sẽ mang ta và o lòng đất lạnh NgÆ°á» i giÃ� không sợ bất cứ má»™t cái gì, chỉ sợ không nâng nổi hai bà n chân lên để Ä‘i trên tam cấp, chẳng bù vá»›i lúc còntrẻ, bay nhảy, chạy trốn má»™ng mÆ¡ trên con Ä‘Æ°á» ng danh vá» ng � �vốn hão huyá» n nÃ� y.<br><br>Vá» hai chữ thá» i gian, chữ thá» i (hay � � �thì - 時) trong chữ Hán gồm hai phần Ä Ã³ lÃ� bá»™ nháºt (æ—¥) bên trái và chữ tá»± (寺) bên phải Chữ tá»± (寺) lại gồm hai phần

là bộ thổ (土) ở trên và chữ thốn (寸) ở dưới Hai phần

nà y ghép lại thà nh chữ tá»± (ngôi chùa) Chùa là nÆ¡i công phu, kinhkệ, tu táºp của Tăng Ni diá»…n ra hằng ngà y Ä‘á» u đặn, không sai �trái, không bá» sót nhÆ° ánh mặt trá» i ngÃ� � y hai buổi lên xuống tá» a chiếu khắp thế gian Cả 3 phần nhÆ° trên hợp lại gá» i lÃ� � thá» i (hay thì).<br><br>Còn chữ gian (é–“) cÅ©ng gồm hai phần Ä Ã³ lÃ� �bá»™ môn (é–€) bên ngoà i và chữ nháºt (æ—¥) bên trong Bá»™ môn tức

là hai cánh cá»a, cá»a nhà hay cá»a chùa Khi ánh sáng mặt trá» i rá» i � �chiếu và o cánh cá»a nà y, tạo nên má»™t không gian, má»™t khoảng cách, cho nên gá» i lÃ� gian.<br><br>Cả hai chữ thá» i vÃ� gian Ä‘á» u có�liên hệ đến cá»a chùa từ nghìn năm xa xÆ°a Ä Ã³ vốn lÃ� văn hóa

Ã Ä Ã´ng của chúng ta, không ai chối cãi được Ä‘iá» u � � �

đó.<br><br>Giữa năm 1961 đến tháng 5 năm 1964, ấy là mốc thá» i �gian mà tôi vẫn còn sống vá»›i hÆ°Æ¡ng đồng cá» ná»™i, vá»›i ruá»™ng �vÆ°á» n quê hÆ°Æ¡ng, vá»›i cha mẹ, anh em bạn bè vÃ� là ng xóm Trong thá» i gian nÃ� y tôi theo há» c những nghá» sau đây.<br><br>Trong nhÃ� � cóông anh thứ Sáu Ä‘i lÃnh, nhÆ°ng có nghá» há»›t tóc Anh thấy tôi say �mê nhìn ngắm ngÆ°á» i đến há»›t tóc, liá» n há» i tôi nếu muốn � � �há» c thì anh truyá» n nghá» cho Anh lý luáº� � � n rằng: “Dầu là ngÆ°á» i �có chức vị gì gì Ä‘i nữa, khi đến há»›t tóc Ä‘á» u phải để �mình cầm tóc trên đầu há» mÃ� há»›t, cho nên đây là má»™t nghá» �rất cao quý Em cố gắng há» c Ä‘i.†Tôi nghe anh nói quá có lý, � �nên theo anh Ä‘i há»›t tóc dạo mấy ngà y ở các xóm khác NhÆ°ng rồi

thấy nghá» nÃ� y tuy không tệ lắm, nhÆ°ng cÅ©ng chẳng có tÆ°Æ¡ng lai lâu dà i, nên tôi không có ý tiếp tục há» c.<br><br>Những lúc Ä‘i �sinh hoạt vá»›i Gia Ä Ã¬nh Pháº� t Tá», tôi có trao đổi vá»›i má»™t và i ngÆ°á» i bạn để chá» n hÆ°á»›ng tÆ°Æ¡ng lai cho mình, trong đó có � �Thạch, em của Ni SÆ° Diệu NghÄ©a Ä‘ang Ä‘i há» c thợ may tại trÆ°á» ng� �Phan Sà o Nam Tôi đã xin cha mẹ cho tiá» n mua xe đạp để đạp theo�sau Thạch và lên trÆ°á» ng Phan SÃ� o Nam há» c nghá» thợ may TrÆ°á» ng � � �

nà y chỉ dạy chữ cho những hỠc trò trung hỠc đệ nhất cấp � �(từ đệ thất cho đến đệ tứ), nhưng ông Thầy dạy may mượn phòng hỠc trống lúc các trò không hỠc để dạy cắt may Thuở � �ấy độ 10 ngưỠi hỠc; tôi có lẽ l� � đứa hỠc trò nhỠnhất � �

và vì và o sau nên chẳng hiểu số đo nách, đo ngực, đo mông là gì, nên khi cắt quần áo, chỉ bằng giấy thôi, cứ sai hoà i, thếrồi tự động bỠhỠc Ông Thầy cũng chẳng thèm tìm hiểu � �ngưỠi hỠc trò tối dạ như tôi để l� � m gì.<br><br>Vì là con út nên tôi được nuông chiỠu, � t bị la mà muốn gì cũng được cha mẹ chiỠu ý Trong khi đó, anh thứ Tư của tôi đã l� p gia đình nhưng vẫn còn ở chung với cha mẹ và đi là m thợ mộc với ông anh chú bác gần nhà NghỠn� y thuở ấy thịnh hà nh lắm NgưỠi �

ta cất nhà bằng gá»— mÃt hay gá»— sò, gá»— lim rất nhiá» u Ä Ã¢y lÃ� � sau thá» i kỳ Ä á»‡ nhị Thế chiến, không còn chiến tranh nữa; � �cÅ©ng là thá» i ăn nên lÃ� m ra nên ngÆ°á» i ta Ä‘ua nhau xây dá»±ng rất �nhiá» u Thế lÃ� cha mẹ bảo anh Bốn nên gởi tôi Ä‘i há» c nghá» � �thợ má»™c Có lẽ “bụt chùa nhà không thiêng†nên anh tôi Ä‘em �tôi gởi cho má»™t ông thầy là m thợ má»™c, có cả má»™t hãng kinh doanh gá»— trên Hà Máºt, tên là ông Ký Má»›i đầu gặp ông ta, tôi

Ãt có cảm tình Vì thấy mắt to và hÆ¡i lãnh đạm Chỉ có bà vợ và cô con gái là dá»… gây thiện cảm.<br><br>Ngà y hai buổi, sáng đạp xe Ä‘i, chiá» u đạp xe vỠđể há» c nghá» thợ má»™c, khÃ� � � �

´ng kể cuối tuần hay rằm, mồng má»™t Ä áº§u tiên lÃ� há» c cÆ°a cÃ�

¢y Ban đầu hai ngÆ°á» i cÆ°a tay má»™t khúc cây nhá» ; sau đó cÆ°a dần� �đến những cây lá»›n có Ä‘Æ°á» ng má»±c được nảy vÃ� o đó Ông bà mình có câu tục ngữ “thẳng má»±c tà u†dùng để chỉ cho sá»± �má»±c thÆ°á»›c và cái nghỠđúng đắn nÃ� y Bình má»±c gồm má»™t nắmdăm bà o và má»±c là má»™t lô bồ hóng từ trên trần nhà bếp lấy xuống để hòa chung vá»›i nÆ°á»›c Tất cả Ä‘á» u ngâm vÃ� o trong má»™tcái bà o kể cả sợi dây dùng để nảy má»±c Ä áº§u dây má»±c có �má»™t hòn chì Lúc muốn nảy cho thẳng, ngÆ°á» i há» c nghá» dùng � � �đầu dây kia gắn cho tháºt chặt và o thân cây mÃt và đầu còn lạikéo thẳng lại phÃa sau Sau khi nhắm tá»›i nhắm lui đâu đó thì nảy má»±c, tức là kéo sợi dây Ä‘ang căng ấy ra rồi thả cho nảy

và o thân cây để in dấu một đưỠng mực thẳng trên đó Danh �từ “cầm cân nảy mực†có lẽ cũng xuất phát từ những hình�ảnh nà y <br><br>NhiỠu lúc phải cưa những thân cây lớn v� cứngquá, hai ngưỠi hỠc nghỠchúng tôi để bên trên một bình � � �

nÆ°á»›c; cÆ°a đến đâu, nÆ°á»›c nhỠđến đó cho lưỡi cÆ°a không �quá nóng và dá»… cÆ°a hÆ¡n Có khi, suốt má»™t ngà y nhÆ° váºy hai

ngÆ°á» i chỉ cÆ°a được chừng 5 hay 7 mét cây lÃ� cùng, tùy theo Ä‘á»™ dà y má» ng của tấm ván.<br><br>Há» c cÆ°a xong lại há» c bÃ� � � o NgÆ°á» i mình gá» t trái cây hay bÃ� � o gá»— cÅ©ng thÆ°á» ng hay từ trong �đẩy ra; trong khi đó ngÆ°á» i Âu Châu vÃ� ngÆ°á» i Nháº� t hỠđẩy từ�ngoà i đẩy và o Chỉ riêng việc nà y, nếu phân tÃch kỹ ra cÅ©ng thấy được má»—i dân tá»™c có má»™t táºp quán khác nhau Ä a phần �các nÆ°á»›c trên thế giá»›i Ä‘á» u nhÆ° thế Chỉ có ngÆ°á» i Việt Nam� �

là hÆ¡i khác mà thôi Tôi chẳng biết tại sao; nhÆ°ng ngÆ°á» i Việt �Nam mình hay giải thÃch Ä‘Æ¡n sÆ¡ là “xÆ°a bà y nay là m†váº� y thÃ

´i.<br><br>Và dụ nhÆ° Ä‘i há» c thì Thầy, Cô giáo bắt buá»™c há» c trò� �phải viết tay phải; nếu viết tay trái thì bị khẻ tay Ä‘au lắm,khẻ cho đến bao giá» ngÆ°á» i há» c trò ấy bá» tay trái để dùng � � � �tay phải má»›i thôi Ngà y nay những ông là m lá»›n nhÆ° Tổng Thống Mỹ Clinton và Obama Ä‘á» u viết tay trái Thế mÃ� mấy ông nà y

đứng trên thiên hạ cả mấy tá»· ngÆ°á» i Trong khi đó mình viết �tay mặt nhÆ°ng chữ nghÄ©a văn chÆ°Æ¡ng cÅ©ng chỉ giá»›i hạn có ngần ấy thôi.<br><br>NgÆ°á» i Ấn Ä á»™ không ai cầm dao, nÄ©a tay trái để� �

ăn, vì há» cho rằng tay trái rất dÆ¡ bẩn Quan niệm nÃ� y do tôn giáo gây nên ấn tượng Do váºy Ä‘Æ°a cái gì quan trá» ng mÃ� Ä‘Æ°a taytrái thì ngÆ°á» i Ấn Ä á»™ không lÃ� � m Vì tay nà y chỉ để rá»a trôn,không nên Æ°u tiên hÆ¡n tay mặt Tôi đã Ä‘i Ấn Ä á»™ nhiá» u lần vÃ� �để ý thấy Ä‘iá» u nÃ� y là đúng NghÄ©a là cái gì thuá»™c vá» �

truyá» n thống, nó khiến cho ngÆ°á» i ta tuân phục nhÆ° váº� � y; nhÆ°ng chắc gì đã hay?<br><br>Và dụ nhÆ° vấn Ä‘á» giáo dục của à Châu � �chúng ta từ ngà y xÆ°a và mãi cho đến ngà y nay cÅ©ng váºy, ngÆ°á» i �há» c trò chỉ há» c những cái gì từ Thầy Cô dạy, Ä‘i thi lÃ� � m trúng Ä‘á» thi lÃ� Ä‘áºu Trong khi đó, cái há» c của Âu Mỹ lÃ� cái há» c sáng tạo NghÄ©a lÃ� Thầy dạy cái gì mà ngÆ°á» i há» c trò � �muốn há» c, chứ không phải dạy những gì mÃ� Thầy Cô muốn dạy.Xem ra giữa Ä Ã´ng Tây có quá nhiá» u sá»± khác biệt vá» phÆ°Æ¡ng pháp� � �giáo dục Cho nên cÅ©ng có nhiá» u triết gia nói bi quan rằng: â€œÄ Ã� �

´ng Tây không bao giá» gặp nhau.†<br><br>Trong khi linh mục nhÃ� � thá» �đứng là m lá»… đại diện cho Chúa thì xoay ra; còn các vị sÆ° luônxoay vô Ä á»©c Pháº� t để tìm lại Ä á»©c Pháº� t của chÃnh mình Há» �gá» t táo từ ngoÃ� i Ä‘Æ°a lưỡi dao và o bên trong mình; trong khi đó ngÆ°á» i Việt mình thì ngược lại Há» Ä‘a phần Ä‘i bên trái còn � �mình Ä‘i bên phải HỠăn nÄ©a vÃ� muá»—ng; còn mình thì ăn Ä‘Å©a Há» Ä‘i giÃ� y, mình Ä‘i dép Há» chú trá» ng tÆ° tưởng cá nhân; mình � �cho đó là Ãch ká»·, cá nhân chủ nghÄ©a v.v…

Thôi thì có cả hà ng trăm, hà ng ngà n thứ nhÆ° váºy Ngà y nay may nhá» có khoa há» c tiến bá»™, Ä‘á» i sống của con ngÆ°á» i có nhiá» u � � � � �cÆ¡ há»™i để tiếp xúc vá»›i nhau; nên việc ngá»™ nháºn Ãt Ä‘i dần và chÃnh từ đó đã tạo ra sá»± thông cảm dá»… dà ng hÆ¡n giữa nhiá» u �quốc gia trên thế giá»›i.<br><br>Bà o gá»— lá»›n rồi bà o gá»— nhá» Sau�má»™t thá» i gian nhÆ° váº� y, ông thầy Ký bảo những lá»›p Ä‘Ã n anh lá»›nhÆ¡n chỉ cho tôi lấy thÆ°á»›c kẽ để Ä‘o và đục nên những con má»™ng, sau khi đã bà o được má»™t chân ghế hay má»™t chân giÆ°á» ng; �hoặc giả má»™t chân bà n v.v… Kể ra thì tôi chẳng sáng dạ gì, chỉ được má»™t chút dá»… thÆ°Æ¡ng khi sai bảo, tôi không bao giá» �chống chế lại, dầu cho việc ấy đúng hay sai, nên được nhiá» u�ngÆ°á» i mến lÃ� váºy Có khi tôi đóng được chiếc ghế dá»±a rồi Ä‘em ra đánh giấy nhám và đánh verni mà u nghệ, trông cÅ©ng đẹp mắt, không thua gì lá»›p Ä‘Ã n anh mấy Thỉnh thoảng tôi đóng được cái bà n; nhÆ°ng ông Thầy nheo mắt tá» vẻ không hÃ� i lòng

và hãy để cho ở nhà dùng Khi đóng giÆ°á» ng thì chỉ được �phép là m chung vá»›i những ngÆ°á» i há» c nghá» lâu hÆ¡n.<br><br>Nghá» � � � �thợ má»™c có lẽ là nghá» tôi há» c lâu nhất; Ã� � t ra cÅ©ng trên má»™t năm trá» i NghÄ©a lÃ� từ giữa năm 1963 đến tháng 5 năm 1964 Thá» i �gian nà y là thá» i gian tôi Ä‘i chùa Ä‘á» u đặn vÃ� � cÅ©ng là thá» i gian�Pháºt Giáo tranh đấu vá»›i chÃnh quyá» n của Ngô Ä Ã¬nh Diệm rất � �căng thẳng.<br><br>Má»™t hôm Ä‘i Gia Ä Ã¬nh Pháº� t Tá», tôi và Văn Phú MÆ°á» i rủ nhau đạp xe đạp Ä‘i chùa Non NÆ°á»›c vÃ� Tam Thai để ngoạn cảnh Ä áº¿n đó cảnh chùa đã lÃ� m cho tôi tháºt ngây ngất trong lòng và kể từ thá» i gian Ä‘i chùa ấy vá» , lòng tôi cứ tá»± � �há» i rằng mình có thể xin cha mẹ cho mình Ä‘i xuất gia chăng? Thế�rồi kế hoạch của tôi tá»± thá»±c hiện nhÆ° sau:<br><br>Trong khi gia đình ăn mặn thì tôi tìm cách ăn chay và khi gia đình có tiệc vui, tôi hay lẫn tránh Nhiá» u lúc mẹ tôi thấy thế không an tâm �cho cáºu con trai út nà y nên đã là m má»™t hÅ© tÆ°Æ¡ng treo lên trên trần nhà bếp, khi nà o tôi ăn cÆ¡m thì dùng đến Trong vÆ°á» n nhÃ� tôi nà o chuối, nà o thÆ¡m, nà o rau quả rất nhiá» u Ä Ã³ lÃ� � nÆ¡i cung cấp cho tôi những món ăn tháºt thanh khiết Ở tuổi 13, 14 là độtuổi Ä‘ang lá»›n và độ tuổi rụt rè Nhiá» u lúc muốn thÆ°a tháº� t vá»›i Cha Mẹ và anh chị là con muốn Ä‘i tu, xuất gia há» c đạo TÃ�

¢m thì nghÄ© váºy nhÆ°ng miệng thì chẳng nói thà nh lá» i Thế lÃ� cứngáºp ngừng mãi, chá» cho đến má»™t hôm khi ngồi nhổ mạ chung �vá»›i ông thân, tôi má»›i bá»™c bạch rằng: “ThÆ°a cha! Con muốn Ä‘i tu.†Ông chẳng trả lá» i tôi mÃ� � chỉ bảo rằng: “Anh con đã Ä‘i

tu rồi đó!†Tuy ông không trả lỠi trực tiếp câu hỠi của t� � �

´i nhÆ°ng hà m ý là trong nhà đã có ngÆ°á» i Ä‘i tu rồi thì tôi không�cần Ä‘i tu nữa Tôi Ä‘em ý nà y thÆ°a cho Mẹ biết Mẹ bảo rằng:

“Cứ chỠđến lá»›n rồi hẳn hay.†<br><br>Tất cả Ä‘á» u không � � �chống đối mà cÅ©ng chẳng thuáºn tình Nhân má»™t cÆ¡ há»™i khác tôi lại thÆ°a vá»›i Cha và Cha bảo rằng: “Nếu Mẹ con đồng ý thì Cha sẽ đồng ý.†Rồi khi tôi thÆ°a vá»›i Mẹ thì bÃ� bảo rằng: “Nếu cha con đồng ý thì Mẹ sẽ đồng ý.†Sau khi tham khảo ý�kiến của hai đấng từ thân rồi, tôi quyết Ä‘i thêm má»™t bÆ°á»›c nữa có ý mạnh mẽ hÆ¡n Ä Ã³ lÃ� rủ đứa cháu ban đêm cùng Ä‘i đến chùa Hà Linh ngủ, chứ không ngủ ở nhà nữa Trong khi đó tôi chuẩn bị hà nh trang nhÆ° xin quy y Tam Bảo vá»›i Thầy tôi năm

1963, lúc ấy lÃ Ä áº¡i Ä á»©c ThÃ� � ch Long Trà và tôi có pháp danh do Thầy tôi đặt là NhÆ° Ä iển, kể từ đó đến nay Ä á»“ng thá» i � � �tôi âm thầm chuẩn bị cho việc ra Ä‘i của mình bằng cách xin tiá» n của mấy bÃ� chị để may những bá»™ áo vạt hò mà u lam vÃ

mà u nâu để sẵn đó ChỠcho cơ hội đến thì mình sẽ xa �

nhà <br><br>Và o lúc 8 tuổi tôi đã chứng kiến cảnh ra đi ban đêmcủa anh trai tôi (vỠsau l� Thầy Bảo Lạc) và o ngà y mồng 8 tháng

2 năm 1957, khiến cho cả nhà khóc lóc tìm kiếm Bây giỠtôi �chỠn giải pháp khác Tôi sẽ ra đi trong thanh thiên bạch nh� t để cho gia đình khỠi lo v� biết được tôi đi đâu cũng như

là m gì à chÃ� của tôi lúc ấy rất mạnh Ban ngà y vẫn Ä‘i là m thợ má»™c, sau đó vá» nhÃ� ăn cÆ¡m, tối đến chùa ngủ, sáng ra vá» nhÃ� , vẫn tÆ°Æ¡i cÆ°á» i vÃ� lá»… phép vá»›i Mẹ Cha NhÆ°ng trông nét mặt của ông bà thì đủ biết, há» lo lắng vÃ� biết chắc rằng má»™t ngà y nà o đó tôi lại bá» nhÃ� ra Ä‘i nữa.<br><br>Ä iá» u � �

mà cả gia đình Ä‘oán không sai Ä Ã³ lÃ� ngà y rằm tháng 5 năm Giáp Thìn (1964) Sau đám giá»— của ông Ná»™i, tôi thÆ°a cha mẹ và anh chị lên Ä‘Æ°á» ng HÃ� nh trang của tôi thuở ấy là má»™t chiếc xe đạp và má»™t valise nhá» Ä‘á»±ng đồ dùng cá nhân, trong đó có �những bá»™ áo quần vạt hò và má»™t và i đồ dùng khác Hôm đó tÃ

´i còn nhá»› có cả đại diện của Gia Ä Ã¬nh Pháº� t Tá» Hà Linh đến tham dá»± đám giá»— của Ná»™i tôi và chia tay vá»›i tôi

nữa.<br><br>Trong khi tôi vui mừng vì được đi xuất gia và ngoái mắt nhìn lại nhà thấy Mẹ và các chị nước mắt lưng tròng, đứng nhìn ngưỠi em út ở tuổi 14, 15 một thân một mình hướng�vỠchùa Viên Giác tại Hội An để xuất gia hỠc đạo Hôm đó � �

là một ngà y hoà ng đạo mà mãi cho đến bây giỠ, gần 50 năm �rồi tôi vẫn không quên.<br><br><br>

Nội dung được tải vỠtừ website Rộng mở tâm hồn: �

http://rongmotamhon.net

Việc sá» dụng ná»™i dung nà y và o mục Ä‘Ãch khai thác lợi nhuáºn dÆ°á»›i bất kỳ hình thức nà o là vi phạm đạo đức và pháp luáº-t

Chúng tôi khuyến khÃch việc phổ biến vì mục Ä‘Ãch lợi tha Xin vui lòng ghi rõ nguồn thông tin trÃch dẫn và không tùy tiện sá»a chữa, thêm bá»›t và o ná»™i dung hiện có

HÆ°Æ¡ng lúa chùa quê - Phần 2: Hồi ký của Hòa thượng ThÃch NhÆ°

Ä iá» u nÃ� � y thể hiện ý chà của mình má»™t cách mạnh mẽ nhÆ° y.<br><br>Tôi đạp xe từ nhà ngang qua ngã chùa Hà Linh rồi Quốc

váº-Lá»™ 1 Khi qua khá» i cầu Câu Lâu có 2 cách rẽ Má»™t Ä‘i thẳng ra �VÄ©nh Ä iện rồi quẹo phải theo Ä‘Æ°á» ng nhá»±a Ä‘i xuống Há»™i An � �Cách thứ hai là rẽ liá» n tay mặt khi Ä‘i khá» i cầu Câu Lâu, theo � �con Ä‘Æ°á» ng đất mòn, không được tráng nhá»±a phẳng phiu nhÆ° �Ä‘Æ°á» ng kia Ä i má»™t Ä‘oạn khá dÃ� � i rẽ trái và nháºp và o Ä‘Æ°á» ng �lá»›n tại là ng Thanh Chiêm, xã Cẩm Hà Tôi đã chá» n con Ä‘Æ°á» ng � �thứ hai nà y, đầy bóng mát của những lÅ©y tre là ng Chung quanh lúcấy chẳng có gì là m cho tôi phải báºn tâm nữa; chỉ mong má»™t má»±c đến chùa, để trình lên Thầy nguyện vá» ng của �

mình.<br><br>Thầy nhìn tôi từ đầu đến chân, đoạn

hỠi:<br><br>- Con từ đâu đến?<br><br>- Dạ! Con từ Mỹ Hạc, xã �Xuyên Mỹ đến.<br><br>- Con muốn đi tu đã được cha mẹ đồng ýkhông?<br><br>- Bạch Thầy, con đã xin phép và cha mẹ con đã đồngý.<br><br>Thầy nhìn tôi một hồi lâu như thế rồi nói

tiếp:<br><br>- Trong thỠi gian ở tù, Thầy bị tra tấn nhiỠu lần,� �bây giỠphải đi S� igòn để chữa bịnh, Thầy không trực tiếp

lo cho con được, để Thầy viết cho con một lá thư và mang thư

nà y ra chùa Phước Lâm, nơi ấy Thầy Như Vạn đang trụ trì Con ở đó có chúng lý đông, cùng tu hỠc với hỠcó lẽ tiện hơn � �Khi nà o Thầy từ Sà igòn vỠsẽ báo tin cho con hay để vỠđây � �

là m lễ xuống tóc.<br><br>- Bạch Thầy con xin vâng.<br><br>Thầy và otrong phòng mình lấy ra một bộ đồ vạt hò mà u trắng đã phai

mà u và trao cho tôi, bảo rằng: Hãy mặc bá»™ đồ nà y khi ra chùa PhÆ°á»›c Lâm.<br><br>Thầy không biết rằng tôi đã chuẩn bị nhiá» u�bá»™ đồ má»›i hÆ¡n thế nữa Ä‘ang có trong valise của mình, nhÆ°ng tÃ

´i rất trân quý bá»™ đồ vạt hò nà y Cách đây mấy năm, khi tưởng niệm vá» Thầy, tôi đã viết má»™t bÃ� i vỠ“chiếc áo �ngà y xÆ°a ấy†<br><br>Chùa Viên Giác vÃ� o năm 1964 còn thô sÆ¡ lắm.Chánh Ä‘iện chùa được sá»a đổi lại từ má»™t ngôi đình thá» �Thần, nên mái chùa không cao Gian giữa thá» Ä á»©c Bổn SÆ° Hai bên� �tả hữu thá» Quan Âm, Ä á»‹a Tạng bằng hình vẽ; lúc bấy giá» � � �chÆ°a có tượng PhÃa sau tối mù mịt, cÅ©ng là nÆ¡i thá» Tổ vÃ� Tháºp Ä iện Minh VÆ°Æ¡ng cÅ©ng nhÆ° má»™t vÃ� i khung hình thá» ngÆ°á» i quá� �cố.<br><br>Bên tay trái của chánh Ä‘iện, từ ngoà i nhìn và o là những lá»›p há» c; cạnh đó có nhÃ� bếp, nÆ¡i bà ChÃn Ä‘ang ở là m cÃ

´ng quả cÅ©ng nhÆ° lo việc bếp núc cho chùa PhÃa sau nhà bếp là nÆ¡i để cối đá xay Ä‘áºu nà nh, là m Ä‘áºu hủ PhÃa sau cùng là nhà vệ sinh, phòng tắm và chen và o khoảng giữa là má»™t lô đất còn bá» trống Bên tay phải từ ngoÃ� i nhìn và o có má»™t dãy nhà vốn

là những lá»›p há» c cÅ© dùng để dạy há» c Tiếp sau lÃ� � nhà ông Thầy Chất và sau cùng là nhà của bà Ba.<br><br>TrÆ°á»›c sân chùa Viên Giác có hai cây Ä‘a tháºt cao lá»›n, cà nh lá sum suê Ä a mÃ� u xanh khi Xuân đến Hạ vá» Ä a rụng lá khi Thu sang Ä Ã´ng lại Những � � �chú Ä‘iệu ở chùa nà y không ai là không quét lá Ä‘a, cÅ©ng nhÆ° quétthá» i gian trôi qua trong quãng Ä‘á» i niên thiếu của mình nhÆ° chú � �Tùng, chú Ä á»“ng, chú Thứ, tôi, Hùng, Ngô v.v… Nay thì má»™t số �ngÆ°á» i đã hoÃ� n tục, Thứ là m Giáo sÆ° Ä áº¡i Há» c ở SÃ� � igòn; chỉcòn má»™t và i ngÆ°á» i vẫn còn mặc áo nâu sồng, trong đó có tÃ�

´i.<br><br>Trần Trung Ä áº¡o hiện ở Mỹ, lÃ� m những bà i thÆ¡ nổi tiếng vá» cây Ä‘a nÃ� y và năm 2012 có viết chung vá»›i tôi tác phẩm“DÆ°á»›i Bóng Ä a Chùa Viên Giác†Thuở ấy Trung Ä áº¡o lÃ� � � má»™t há» c sinh đến từ vùng bị chiến nạn Mã Châu, xin Thầy tôi �tá túc để ăn há» c từ Tết Máº� u Thân năm 1968 Tuy váºy, những ká»·niệm đầu Ä‘á» i ở đây lÃ� m cho Trần Trung Ä áº¡o không bao giá» � �quên, dầu cho ngà y nay đã có con, có cháu, nhất là bóng cây Ä‘a già đã che chở cho những tâm hồn trẻ thÆ¡ khi sinh sống dÆ°á»›i mái chùa nà y.<br><br>TrÆ°á»›c chùa là cổng Tam Quan xây theo lối xÆ°a có cổng chÃnh và hai cổng phụ Má»›i trông nó gồ ghá» vÃ� Ãt thẩmmỹ, nhÆ°ng nghe đâu chùa Viên Giác tại Há»™i An cÅ©ng đã được nhà nÆ°á»›c liệt và o những “di tÃch văn hóa†của phố cổ Há»™i �

An Trước cổng Tam Quan có một con đưỠng đất dẫn v� o, nối liỠn với đưỠng cái lớn chắn ngang ph� � a trước Hai bên đưỠng�dẫn và o chùa thuở tôi mới đến và o năm 1964 là những hố rác

và sau nà y Thầy tôi cho dỠn sạch, cho nước v� o và trồng hai ao

rau muống ở đó Ä áº¿n năm 1968, 1969 ngÆ°á» i nháº� � p cÆ° và o phố Há»™ikhá đông, Thầy tôi cho những ngÆ°á» i nÃ� y là m tạm những ngôi nhà tranh, sau khi đã đổ đất lấp đầy hai ao rau muống ấy, để há» lÃ� m nhà che mÆ°a che nắng Thế rồi ngà y lại tháng qua, nÆ¡i

nà y đã trở thà nh cái chợ, buôn bán sầm uất, khiến cho bộ mặt của ngôi chùa không còn quang đãng như ngà y xưa

nữa.<br><br>Sau khi dùng cÆ¡m trÆ°a tại chùa Viên Giác, tôi há» i thăm�Ä‘Æ°á» ng Ä‘i để chạy xe đạp ra chùa PhÆ°á»›c Lâm HÃ� nh trang của tôi thuở ấy chỉ có tấm lòng cầu đạo là chÃnh, quên Ä‘i tất cả má» i sá»± nhá» c nhằn, chỉ mong má»™t Ä‘iá» u lÃ� � � được xuất gia há» c đạo Ä Æ°á» ng Ä‘i từ chùa Viên Giác đến chùa PhÆ°á»›c Lâm � � �phải băng qua nhà thá» Thiên Chúa giáo, miá»…u ông Cá» p, chùa Chúc � �Thánh, Mã Thanh Minh của NgÅ© Bang và cuối cùng má»›i đến

chùa.<br><br>Ä Ã¢y lÃ� lần đầu tiên tôi đến chùa nà y Nhìn xem phong cảnh, thấy rất đẹp mắt, nhất là qua cái nắng chói chang rá» i chiếu vÃ� o mặt ngÆ°á» i nÆ¡i cồn cát dÃ� i đã được vượt qua, giá» nÃ� y đối diện vá»›i mà u xanh dịu mát của cây cảnh vÆ°á» n chùa, khiến cho khách vãng lai dá»… sanh tâm mến má»™ Ä áº§u � �tiên là cổng Tam Quan xây theo kiểu cổ, nhÆ°ng khách bá»™ hà nh phảidùng lối mòn bên cạnh, chứ không Ä‘i và o cổng chÃnh Ở giữa sÃ

¢n chùa là má»™t vÆ°á» n hoa đủ loại Kế tiếp lÃ� má»™t bình phong

và hai bên tả hữu có Ä Ã´ng Ä Æ°á» ng lẫn Tây Ä Æ°á» ng Ä Ã³ lÃ� � � � � � nÆ¡iđể Thầy trụ trì và Tăng chúng ở Tiếp theo Ä Ã´ng Ä Æ°á» ng lÃ� � � nhà Trù và sau Tây Ä Æ°á» ng lÃ� � liêu Ä Ã´ng vÃ� liêu Tây.<br><br>Chánh Ä‘iện chùa PhÆ°á»›c Lâm và o tháng 5 năm 1964 là chánh Ä‘iện cÅ©

Ä áº¿n tháng 10 năm ấy, Thầy trụ trì ThÃ� ch NhÆ° Vạn má»›i cho

dỡ ngói, Ä‘áºp tÆ°á» ng, đúc bê-tông vÃ� dá»±ng nên ngôi chùa má»›i còn tồn tại cho đến ngà y hôm nay PhÃa sau chánh Ä‘iện là nhà Tổ, nÆ¡i thá» Long Vị của các báº� c Tổ SÆ°, từ Ngà i Thiệt Dinh đến Ngà i VÄ©nh Gia và các vị trụ trì truyá» n thừa qua các thá» i � �đại PhÃa sau cùng là giếng nÆ°á»›c và nhà xe nhang tạo kinh tế chochùa cÅ©ng nhÆ° nhà kho chứa đồ thá»±c dụng.<br><br>VÆ°á» n chùa �PhÆ°á»›c Lâm rất rá»™ng Tuy là đất cát, nhÆ°ng những cây bà ng, câynhãn lồng, dừa và xoà i vẫn xanh tÆ°Æ¡i và cho hoa quả rất nhiá» u.�

Ä iệu chúng, chúng tôi ngÃ� y hai buổi phải luân phiên tÆ°á»›i nÆ°á»›cnhững cây cảnh được trồng nÆ¡i vÆ°á» n chùa nÃ� y Thỉnh thoảng có những luống rau lang và cải bẹ xanh được những ngÆ°á» i có �kinh nghiệm trồng, cốt để phụ lá»±c cho chùa trong những bữa ănthanh đạm Ngoà i kia là những lu tÆ°Æ¡ng to tÆ°á»›ng mà sau nà y tôi má»›i có dịp tìm hiểu cách là m tÆ°Æ¡ng nhÆ° thế nà o.<br><br>Tổ SÆ° Minh Hải ngÆ°á» i Trung Quốc, đến Há»™i An vÃ� o cuối thế ká»· 17 khaisÆ¡n chùa Chúc Thánh Trong khi Ngà i ở Há»™i An đã biệt xuất ra má»™t dòng kệ truyá» n thừa cho cả Pháp Danh vÃ� Pháp Tá»± của

ngÆ°á» i xuất gia Trong đó có NgÃ� i Thiệt Dinh, vốn là vị Tổ khaisÆ¡n của chùa PhÆ°á»›c Lâm nà y Ngà i thuá»™c Ä‘á» i thứ hai của việc�truyá» n thừa trong Môn Phái Lâm Tế Chúc Thánh Rồi các NgÃ� i vá»›i pháp danh bắt đầu nhÆ° Pháp… Toà n… ChÆ°Æ¡ng… Ấn… v.v… Tất cả Ä‘á» u mang đến những thÃ� nh quả đạo đức sáng ngá» i cho quê�hÆ°Æ¡ng xứ Quảng Mãi đến đầu thế ká»· 20, cố Ä áº¡i Lão Hòa �Thượng VÄ©nh Gia là má»™t báºc long tượng vang bóng má»™t thá» i của �quê hÆ°Æ¡ng địa linh nhân kiệt nà y.<br><br>Và o đầu thế ká»· 20, tại chùa PhÆ°á»›c Lâm có tổ chức má»™t Ä áº¡i Giá»›i Ä Ã� � n để

truyá» n giá»›i Tỳ Kheo, Tỳ Kheo Ni vÃ� cho các Pháºt tá» CÆ° sÄ© Lúc

nà y cố Hòa Thượng ThÃch Tịnh Khiết, cố Hòa Thượng ThÃch Giác Nhiên từ Huế cÅ©ng và o đây để xin thá» giá»›i Tỳ Kheo tại giá»›i�Ä‘Ã n

nà y Vá» sau, Hòa Thượng ThÃ� ch Tịnh Khiết trở thà nh Ä á»©c Ä á»‡ � �nhất Tăng Thống của Giáo Há»™i Pháºt Giáo Việt Nam Thống Nhất từ năm 1964 đến 1973 và Ngà i Giác Nhiên kế tục là m Ä á»‡ nhị �Tăng Thống từ năm 1973 đến sau năm 1975 NhÆ° váºy, đây là má»™t ngôi Tổ Ä Ã¬nh rất đặc biệt mÃ� tôi có cái may mắn đặt chân đến để xuất gia cÅ©ng nhÆ° tu táºp tại chốn Tổ nà y.<br><br>Tôi mang lá thÆ° giá»›i thiệu của Thầy tôi đến trình cho Thầy NhÆ° Vạn Sau khi Ä‘á» c xong, Thầy cho Thị giả Ä‘i gá» i chú Hạnh Thu � �

đến và giao tôi cho chú Hạnh Thu Chú nà y lúc ấy là Chúng

Trưởng của chùa, Ä‘ang Ä‘i há» c lá»›p đệ ngÅ© trÆ°á» ng Diên Hồng � �vá» thế há» c cùng vá»›i chú Hạnh Ä á»©c vÃ� � � Hạnh ChÆ¡n Chú Hạnh Thu ngÆ°á» i mảnh khảnh, chân Ä‘i guốc, mình mặc chiếc áo vạt hò�

mà u nâu dà i tha thÆ°á»›t Chú chỉ cho tôi nÆ¡i ăn, chốn ở vÃ

những công việc là m hằng ngà y như: hỠc kinh, l� m việc chúng, dỠn dẹp v.v… Lúc ấy tôi quá mừng vui nên cái gì cũng �

dạ hết NghÄ©a là không có việc nà o tôi từ chối, vì nghÄ© rằngmình sẽ là m được.<br><br>Trong chùa có hai chú xuất gia lúc lá»›n tuổi là chú Hiá» n vÃ� chú Thông Há» chỉ cho tôi cách hô chuông u �minh trÆ°á»›c giá» công phu khuya vÃ� Tịnh Ä á»™ vÃ� o buổi tối Chú Hiá» n thì chỉ cho tôi cách xe nhang Lúc ấy có bÃ� Năm Ä‘ang là m cÃ

´ng quả tại chùa nên không ai chỉ cho tôi cách nấu ăn Nếu lúc ấy chùa không có ngÆ°á» i lÃ� m bếp thì hẳn ngà y nay tôi đã rà nh cách nấu nÆ°á»›ng má»™t bữa ăn nhÆ° thế nà o.<br><br>Chú Hạnh Thu dẫn tôi đến má»™t tấm bảng lá»›n treo trên tÆ°á» ng, có ghi đầy �đủ pháp danh và chức vụ của từng chú má»™t và giải thÃch rất tỉ mỉ, cứ theo đó mà liên lạc Và dụ nhÆ° vị Chúng Trưởng lotổng quát cho toà n chúng Chúng Phó lo phụ trách và thay thế cho Chúng trưởng khi vắng mặt Rồi quản chúng, tri viên, tri khách, tri tạng, tri khố, thị giả v.v… Má»™t lô danh từ má»›i tôi phải há» c thuá»™c lòng Má»›i vÃ� o chùa quả tháºt cái gì cÅ©ng má»›i mẻ, má»›i từ cách Ä‘i đứng, nằm, ngồi, ăn, nói, tiếp khách, nói chuyện, tu niệm v.v… tất cả tôi Ä‘á» u phải há» c vÃ� � phải táºp Há» c lÃ� má»™t chuyện mà táºp là chuyện khác quan trá» ng hÆ¡n nhiá» u � �

Ä Ã¢y lÃ� công hạnh của ngÆ°á» i xuất gia thuở ban đầu cần phải �tá»± rèn luyện cho tá»± thân của má»—i ngÆ°á» i.<br><br>Nhiệm vụ �đầu tiên của tôi là há» c kinh vÃ� ngÆ°á» i dò bÃ� i cho tôi là đÃch thân chú Chúng trưởng ThÃch Hạnh Thu Kinh đầu tiên tôi phải há» c lÃ� kinh Lăng Nghiêm NgÆ°á» i Ä‘á» i thÆ°á» ng bảo: â€œÄ i lÃ� � � � nh sợ ải, là m sãi sợ Lăng Nghiêm.†Thế mÃ� giai Ä‘oạn đầu tiên tôi đã phải dấn thân và o Tôi không há» i chú cách há» c nhÆ° � �

thế nà o, mà đem kinh lên chánh điện, nhỠchú HiỠn chỉ giùm, � �nhưng ngược lại chú nhỠtôi chỉ cho chú hỠc Vì chú không � �biết mặt chữ quốc ngữ Vả lại lớn tuổi rồi mới và o chùa

tu, có nhiỠu điỠu bất tiện lắm NhỠđỠc cho chú hỠc thuộc � � � � �lòng mà tôi cũng phải nhớ theo Cách hỠc của tôi l� cứ nhẫm một câu cho thuộc, sau đó nối với câu hai, câu hai thuộc lòng, nối với câu thứ 3 và cứ thế cho hết trang nà y sang trang khác, đệ nà y qua đệ khác Muốn chắc ăn phải hỠc thuộc th� t kỹ từng hà ng, từng trang và sau đó ghép lại với nhau thì không thể

nà o quên được Có lẽ nhá» cách há» c đó mÃ� � sau nà y Ä‘i há» c �trÆ°á» ng Ä‘á» i hay trÆ°á» ng đạo, bất cứ trÆ°á» ng gì vÃ� � � � há» c môn �gì, tôi cÅ©ng có thể đứng ở hạng khá hoặc giá» i, chứ không �còn lẹt đẹt nhÆ° khi còn há» c ở Tiểu Há» c nữa <br><br>NhÆ°ng � �ngoại trừ môn âm nhạc là tôi chà o thua Cho đến giá» nÃ� y tôi cÅ©ng không biết nốt nà o là đồ, nốt nà o là rê, nốt nà o là solcả Vả lại ngÆ°á» i xÆ°a cÅ©ng thÆ°á» ng nói: “Lăng Nghiêm thì bÃ� � già , Di Ä Ã� lại Xá Lợi†Trong kinh Lăng Nghiêm những từ “bÃ� già bà đế†cứ lặp Ä‘i lặp lại rất nhiá» u lần, nếu không � �để ý sẽ lá»™n hà ng nà y qua hà ng khác, đệ nà y qua đệ khác và kinh Di Ä Ã� cÅ©ng váºy, từ “Xá Lợi Phất†được lặp Ä‘i lặp �lại rất nhiá» u lần Nếu không để tâm sẽ dá»… bị lá»™n phần �Xá Lợi Phất nà y qua phần Xá Lợi Phất khác là váºy.<br><br>Trong vòng hÆ¡n má»™t tháng tôi đã há» c thuá»™c lòng xong 3 đệ Lăng Nghiêm�

và nháºn được tin vui từ chùa Viên Giác nhắn sang là ngà y 19 tháng 6 âm lịch vá» Viên Giác để Thầy Bổn SÆ° lÃ� m lá»…

thế phát xuất gia chÃnh thức Nghe tin ấy trong lòng tôi tháºt mừngrỡ, vì nguyện vá» ng của mình đã đạt thÃ� nh Thế là tôi xin phép Thầy trụ trì và cả Chúng PhÆ°á»›c Lâm được rá» i Chúng �trong má»™t ngà y má»™t đêm và ngà y mai sẽ trở lại chùa, để cùng Chúng tu há» c.<br><br>Buổi lá»… chỉ Ä‘Æ¡n giản thôi Thầy khấn �nguyện trÆ°á»›c Tam Bảo rồi xuống tóc cho tôi Hôm ấy là ngà y vÃa

Ä á»©c Quán Thế Âm, nhÆ°ng tại sao chùa vắng khách tháº� p phÆ°Æ¡ng nhÆ°

váºy? Có lẽ Thầy từ Sà igòn Ä‘i chữa bịnh má»›i vá» , Ã� t có

ngÆ°á» i biết Vả lại lá»… xuất gia của tôi, má»™t chú tiểu bình �thÆ°á» ng, đâu có gì để phải báº� n tâm ai, ngay cả gia đình của tôi cÅ©ng không biết được việc nà y Sau khi cạo tóc xong, Thầy gá» i đến phòng khách để dặn dò mấy việc, trong đó có việc �quan trá» ng lÃ� :<br><br>- Sắp đến ngà y khai giảng rồi, chú nên lo sách vở để Ä‘i há» c.<br><br>- ThÆ°a Thầy Ä‘i há» c gì?<br><br>- Há» c � � �văn hóa, chứ há» c gì nữa !<br><br>- Bạch Thầy! Ä i tu rồi, còn � �phải Ä‘i há» c để lÃ� m gì?<br><br>Thầy nhìn tôi có vẻ không bằnglòng lắm, rồi ngÆ°á» i quay sang nÆ¡i khác.<br><br>Cái suy nghÄ© Ä‘Æ¡n �thuần của tuổi thÆ¡ là váºy Theo tôi nghÄ© - tu rồi còn phải Ä‘i há» c để lÃ� m gì? Thế nhÆ°ng suy nghÄ© nà y đã sai từ thuở ấy BÃ

¢y giá» ngay cả tuổi “gần đất xa trá» i†rồi, tôi vẫn thấy � � �còn cần phải há» c nữa vÃ� theo tôi: khi nà o nắp quan tà i Ä‘áºy lại thì ngÆ°á» i ta má»›i không há» c nữa vÃ� � nếu còn hÆ¡i thở thì còn phải há» c há» i nhÆ° thÆ°á» ng.<br><br>Thuở ấy tại Há»™i An có � � �trÆ°á» ng công láº� p Trung Há» c Trần Quý Cáp vÃ� trÆ°á» ng Trung há» c TÆ° � �thục Diên Hồng do ông Ngô Ä Ã¬nh Thống lÃ� m Hiệu Trưởng TrÆ°á» ng�Bồ Ä á» Há»™i An Ä‘ang bắt đầu xây dá»±ng vÃ� � qua niên khóa sau (1965-1966) trÆ°á» ng tạm dạy tại chùa Tỉnh Há»™i vÃ� giữa niên khóa nà y các lá»›p há» c được dá» i tạm qua há» c nÆ¡i trÆ°á» ng vừa � � � �má»›i hoà n thà nh, trong khi đó trÆ°á» ng vẫn còn tiếp tục kiến �thiết.<br><br>Bây giá» nhìn lại há» c bạ lúc há» c ở trÆ°á» ng Trung� � � �Há» c Diên Hồng, tôi thấy mình vẫn còn nằm ở dạng trung bình, �chÆ°a thuá»™c thà nh phần há» c sinh giá» i Tôi để ý trong lá»›p có � �má»™t chú tên Phạm Phú ChÃn, pháp danh NhÆ° Phẩm, là Tăng chúng củachùa Long Tuyá» n, há» c rất giá» i, tháng nÃ� � � o cÅ©ng đứng nhất hay nhì lá»›p Từ đó tôi quan sát cách há» c của chú nhÆ° sau: TrÆ°á»›c �khi đến lá»›p, chú ôn bà i cÅ© rất kỹ và đồng thá» i chuẩn bị �cho bà i má»›i cÅ©ng chu đáo Do váºy khi Thầy há» i đến đâu chú �Ä‘á» u trả lá» i thông suốt Thế lÃ� � được 9 Ä‘iểm trên 10 Ä Ã¢y �

là số điểm cao lúc bấy giỠNg� y xưa lối hỠc của ta l� lốihỠc từ chương, hỠc thuộc lòng Ngay cả b� � i tiếng Pháp

nữa.<br><br>TrÆ°á» ng Diên Hồng nằm ngay chợ Há»™i An, lÃ� má»™t nÆ¡i rất thuáºn tiện cho việc di chuyển Tuy nhiên, trÆ°á» ng xây theo �kiểu Pháp, mà bên trong lại trang trà theo Trung Hoa Ở giữa có má»™t sân chÆ¡i rất nhá» , không đủ chá»— cho há» c trò các lá»›p nô � �đùa Ä Ã¢y lÃ� trÆ°á» ng tÆ° thục, nhÆ°ng chúng tôi được miá»…n đóng�há» c phÃ� , vì là các chú tiểu thuá»™c các chùa tại Há»™i An Ở Việt Nam chúng ta ngà y xÆ°a được Ä‘iểm cÅ©ng đáng tán dÆ°Æ¡ng và không nên quên Æ¡n nghÄ©a ấy Mặc dầu trÆ°á» ng ấy các ông bÃ� Hiệu Trưởng theo Thiên Chúa giáo hay các Ä áº£ng Phái khác vÃ� là những trÆ°á» ng tÆ° thục có thâu há» c phÃ� � những há» c sinh khác bình �thÆ°á» ng, nhÆ°ng vá»›i các Tăng SÄ© thì hầu nhÆ° được hoÃ� n toà n miá»…n phÃ, giống nhÆ° các trÆ°á» ng công láº� p hoặc hệ thống trÆ°á» ng�Bồ Ä á» Trong những trÆ°á» ng nÃ� � � y nhÆ°, tại Há»™i An có trÆ°á» ng �Trung Há» c Diên Hồng của ông Ngô Ä Ã¬nh Thống, tại SÃ� � igòn có trÆ°á» ng Trung Há» c Cá»™ng Hòa của ông Phạm Văn Váº� � n và trÆ°á» ng �Trung Há» c Văn Há» c của ông bÃ� � Trần BÃch Lan Ä iá» u nÃ� � y trá»±c

tiếp hay gián tiếp nhằm cổ vũ cho những ngưỠi xuất gia có �cơ hội hỠc t� p để sau nà y ra giúp đỠi v� phụng sự

đạo.<br><br>Từ chùa PhÆ°á»›c Lâm muốn đến trÆ°á» ng Diên Hồng hay�trÆ°á» ng Bồ Ä á» Há»™i An, chúng tôi phải đạp xe đạp qua nhiá» u � � � �bãi cát dà i Ä‘á»™ chừng 2 cây số nhÆ° thế giữa trÆ°a hè nắng chói ánh thái dÆ°Æ¡ng, mồ hôi mồ kê thấm đầy cả áo vạt hò

và áo nhựt bình Thế mà chúng tôi chẳng thấy mệt là gì

NhiỠu khi đi ngang qua miễu ông CỠp cũng ngoái đầu nhìn v� � o quan sát xem thỠcó ông CỠp th� t nà o xuất hiện không, ngoà i ông CỠp �được đắp bằng xi-măng, trông cũng giống ông CỠp th� t

lắm.<br><br>Mùa Thu năm 1966, Thầy NhÆ° Vạn cho dỡ mái ngói chùa, bắt đầu việc đại trùng tu ngôi chánh Ä‘iện và nhà Tổ, vì lÃ

¢u ngà y đã bị dá»™t nát, không cách nà o có thể để tiếp tục tình trạng nhÆ° xÆ°a nữa Thuở ấy có má»™t số thanh niên từ

Ä áº¡i Lá»™c, Duy Xuyên, Ä iện BÃ� � n chạy loạn vá» chùa xin lÃ� m công quả CÅ©ng chÃnh nhá» lá»±c lượng nÃ� y mà Thầy trụ trì đỡ phải

lo má»™t phần tà i chánh trả công, chỉ lo cÆ¡m nÆ°á»›c đầy đủ cho há» mÃ� thôi Trong số nà y có chú Thị Việt, sau nà y xuất gia vá»›iHòa Thượng NhÆ° Vạn vá»›i Pháp tá»± là Hạnh Thiá» n vÃ� Thầy ấy đã trụ trì Tổ Ä Ã¬nh Vạn Ä á»©c cho đến ngÃ� � y viên tịch cách Ä‘Ã

¢y mấy năm vá»›i cÆ°Æ¡ng vị là má»™t Hòa Thượng Má»™t chú nữa tên

là Huân, Pháp danh Thị Táºp, nay là Hòa Thượng, Ä‘Æ°Æ¡ng kim trụ trì chùa Ân Triêm ở Chợ Chùa thuá»™c Thị trấn Nam PhÆ°á»›c Cả hai vị nà y Ä‘á» u xuất gia sau tôi vÃ� hỠđã đóng góp tÃ� ch cá»±c cho các Tổ Ä Ã¬nh lúc ấy, nhá» váº� � y mà hỠđã có nhân duyên vá»›i �

Ä áº¡o cho đến ngÃ� y nay.<br><br>Thuở ấy nà o là chú Vinh, chú Phong, chú Bạn, chú Hạnh ChÆ¡n, chú NhÆ° Lệ, chú Hạnh Thu, chú Hạnh

Ä á»©c v.v… gần 20 chú nhÆ° váº� y Chúng tôi sống rất vui và hòa hợp theo tinh thần lục hòa đã được viết và dán sẵn trên tÆ°á» ng Bây giá» có chú đã lên Hòa Thượng nhÆ° chú Hạnh Ä á»©c, � � �có ngÆ°á» i trở thÃ� nh trụ trì Tổ Ä Ã¬nh PhÆ°á»›c Lâm nhÆ° Thầy Thị�Vinh vá»›i Pháp tá»± là Hạnh Hoa Ngà y tôi xuống tóc, thầy đã có tại Tổ Ä Ã¬nh PhÆ°á»›c Lâm rồi Thầy ấy lanh lẹ vÃ� xốc vác, nên được quý Thầy thÆ°Æ¡ng Còn chú NhÆ° Lệ, chú Hạnh Thu đã rangÆ°á» i thiên cổ NgÃ� y nay tôi có thá» hai vị nÃ� y nÆ¡i bà n thá» �những vị xuất gia đã quá vãng tại chùa Viên Giác Hannover để tri ân há» Dẫu sao Ä‘i nữa, những bÆ°á»›c chân cháº� p chững Ä‘i và o

Ä áº¡o của tôi đã có sá»± hÆ°á»›ng dẫn nhiệt tình của há» từ � �thuở ban đầu ấy Than ôi, “thÆ°Æ¡ng hải biến vi tang Ä‘iá» n†� �(biển xanh biến thà nh ruá»™ng dâu) qua thá» i gian lÃ� thế <br><br>Ở Ä‘á» i đâu ai biết được chữ ngá» Có những ngÆ°á» i vÃ� � � những việc đã chắc tháºt nhÆ° nắm trong tay, nhÆ°ng vẫn nằm ngoà i tầm tay vá»›i nhÆ° thÆ°á» ng Ä Ã³ lÃ� � trÆ°á» ng hợp của chú Hạnh Ä á»©c thi � �Trung Há» c Ä á»‡ Nhất cấp năm 1965-1966 Trong khi chú ấy há» c tháº� � � t giá» i, nhÆ°ng thi lại trượt Còn chú Hạnh Thu chỉ há» c chăm chỉ � �thôi, lại Ä‘áºu NgÆ°á» i đồng niên vá»›i tôi lÃ� chú NhÆ° Phẩm Chú

nà y há» c chung vá»›i tôi từ Ä á»‡ Nhất đến Ä á»‡ Tứ trÆ°á» ng Bồ � � � �

Ä á» Ä áº¿n năm Ä á»‡ Tứ niên khóa 1967-1968 những ngÆ°á» i xếp từ � � � � �hạng nhất cho đến hạng năm được qua trÆ°á» ng công láº� p Trần Quý Cáp để há» c Thế lÃ� tôi và chú NhÆ° Phẩm, DÆ°Æ¡ng Hứa

Nguyên, Phùng Rân và Huỳnh Thị Xuân HÆ°Æ¡ng rá» i trÆ°á» ng Trung Há» c� � �Bồ Ä á» , qua há» c Ä á»‡ Tam tại Trần Quý Cáp Chỉ có DÆ°Æ¡ng Hứa � � � �Nguyên và tôi cùng Phùng Rân là há» c chung lá»›p Ä á»‡ Tam Ban A niên � �khóa 1968-1969 ấy, còn hai ngÆ°á» i kia tuy há» c cùng trÆ°á» ng nhÆ°ng � � �khác lá»›p.<br><br>Cuối niên há» c ấy tôi Ä‘i SÃ� igòn, còn chú NhÆ° Phẩm vẫn ở lại quê hÆ°Æ¡ng Há»™i An Há» c giá» i nhÆ° váº� � y mà thi Tú

Tà i II vẫn trượt nhÆ° thÆ°á» ng Từ đó chú trở thÃ� nh ngÆ°á» i �thất chÃ, không thể há» c cao hÆ¡n được nữa Ä Ã¢u có ai ngá» nhÆ° � � �thế, ngay cả tôi lúc bấy giỠở SÃ� igòn sau khi Ä‘áºu Tú Tà i II lochuẩn bị Ä‘i du há» c Nháº� t Bản, lúc nghe DÆ°Æ¡ng Hứa Nguyên báo tin nhÆ° váºy cÅ©ng chẳng thể tin và o tai mình Bây giá» , DÆ°Æ¡ng Hứa �Nguyên đã trở thà nh Bác sÄ© sau năm 1975, còn Huỳnh Thị Xuân HÆ°Æ¡ng trở thà nh má»™t Dược sÄ© nổi tiếng tại Sà igòn Thuở thiếu thá» i có những chuyện vui vui cÅ©ng xin kể lại để gá»� i cho

Ä‘á» i cÅ©ng nhÆ° cho ngÆ°á» i quen lẫn kẻ chÆ°a quen Ä Ã³ lÃ� � � việc “kỳ thị†giữa nam nữ há» c chung trong má»™t lá»›p Tôi vÃ� � chú NhÆ° Phẩm thÆ°á» ng hay đứng nhất, đứng nhì trong lá»›p tại �

trÆ°á» ng Bồ Ä á» vÃ� � � quyết không bao giá» cho Huỳnh Thị Xuân �

HÆ°Æ¡ng giá»±t hai vị trà nà y cả Thế là tôi và chú phân công vá»›inhau: nếu tháng nà y chú đứng nhất, thì tôi đứng nhì Tháng sau chú Ãt giÆ¡ tay má»™t hai lần thì tôi sẽ được vị trà nhất, còn chú giữ vị trà thứ hai, quyết không cho con gái đứng lên trên mình Thế là từ Ä á»‡ Lục cho tá»›i Ä á»‡ Tứ trong 3 năm liá» n nhÆ° � � �váºy, không có má»™t nữ sinh nà o lá» t vÃ� o vị trà nhất nhì cả, mà cuối năm Ä á»‡ Tứ niên khóa 1967-1968 ấy tôi đứng nhất toÃ� n trÆ°á» ng, đứng nhất toÃ� n lá»›p và lãnh phần thưởng hạnh kiểm toà n trÆ°á» ng Ä Ã³ lÃ� � 3 phần thưởng rất xứng đáng của sá»± há» c táº� p chuyên cần trong thá» i gian ấy.<br><br>VÃ� o khoảng tháng 10 âm lịch năm 1964, nhằm năm Giáp Thìn, má»™t cÆ¡n lụt rất lá»›n xảy ra cho cả miá» n Trung Riêng Quảng Nam vÃ� Quảng Ngãi là hai tỉnh lãnh háºu quả nặng ná» nhất NgÆ°á» i vÃ� � gia súc chết vô số kể Nhà cá»a hÆ° hoại, là ng mạc bị cuốn trôi theo dòng Ä Ã¢y�

là thá» i Ä‘iểm tang thÆ°Æ¡ng nhất của Quảng Nam vÃ� o năm 1964 sau cuá»™c tranh đấu năm 1963 chÆ°a đầy má»™t năm Những ngà y tháng ấytôi nghỉ há» c vÃ� ở tại chùa PhÆ°á»›c Lâm Ä Ãªm vá» nằm nghe gió � �thổi, mÆ°a tuôn Thỉnh thoảng các chú lá»›n Ä‘i và o chùa Tỉnh Há»™iđể thăm và vá» lại chùa PhÆ°á»›c Lâm cho biết tình hình má»±c �nÆ°á»›c đã đến đâu rồi Má»™t số chú tiếc của, Ä‘em gạo bị ngấm nÆ°á»›c vá» chùa PhÆ°á»›c Lâm để đổ bánh xèo, nhÆ°ng mùi hôi�của gạo bị ngấm nÆ°á»›c, chẳng ai mà ng nhìn đến.<br><br>Há» c �sinh các trÆ°á» ng Trung Há» c thuở ấy cÅ©ng táº� � p trung tại các

trÆ°á» ng Trần Quý Cáp vÃ� những nÆ¡i không bị ngáºp nÆ°á»›c để là mtừ thiện nhÆ° giúp đỡ ngÆ°á» i giÃ� cả, bịnh hoạn, hoặc giả cứu thÆ°Æ¡ng, chăm sóc cho trẻ con bị lạc cha mẹ v.v… Thuở ấy tôi chÆ°a tham gia và o Ä‘á»™i hình nà y, nhÆ°ng má»™t hôm trong lòng thấychẳng yên sau cÆ¡n Ä áº¡i Hồng Thủy ấy, nên xin phép Hòa Thượng �NhÆ° Vạn vÃ Ä áº¡i Chúng vá» lại quê xÆ°a để thăm cha mẹ vÃ� � gia đình DÄ© nhiên là Thầy không chống đối mà còn khuyến khÃch nữa.<br><br>Dá» c Ä‘Æ°á» ng Ä‘i từ Há»™i An vá» VÄ©nh Ä iện rồi cầu � � � �Câu Lâu, đâu đâu cÅ©ng thấy

rác rến và xác trâu bò chết trương sình lên gấp đôi gấp ba bình thưỠng v� mùi hôi thối bắt đầu xông ra chung quanh, ai đi qua đó cũng lợm giỠng Dắt chiếc xe đạp men theo đưỠng mòn � �

và đưỠng đất lở Chỗ n� o còn tốt thì nhảy lên xe đi, chỗ

nà o lồi lõm lại xuống xe và tiếp tục con Ä‘Æ°á» ng trở vá» quê � �cÅ© Khi vỠđến nhÃ� , gặp cha mẹ tôi vẫn bình yên và há» i thăm �các anh chị và các cháu, không ai bị tổn thÆ°Æ¡ng gì cả Ä Ã³ lÃ� má»™t niá» m vui Chỉ bị thiệt hại má»™t Ã� t tà i sản nhÆ° heo, bò,

gà , vịt mà thôi.<br><br>Cha tôi kể lại cho nghe những ngà y ngồi trên gác nhà để canh mấy lu lúa và con trâu, còn mẹ tôi thì nhắc lại là m sao để có trầu cau ăn cho đỡ lạnh Bà bảo rằng: mỗi lần hút thuốc xong, cha tôi không vứt những tà n

thuốc ấy, mà ông dán lên những gốc cá»™t trong nhà Thấy tuy khÃ

´ng thẩm mỹ lắm, nhÆ°ng trong những cÆ¡n giông bão, lụt lá»™i, chợbúa không đông, thì đây là giải pháp tuyệt vá» i để giải �quyết cái thèm khát của ngÆ°á» i ăn trầu hay hút thuốc Ông tìm �cách thu hết các tà n thuốc lại, vấn thà nh nhiá» u Ä‘iếu lá»›n �để hút Còn bà thì lấy những tà n thuốc ấy xắt nhá» lại �để nhét và o môi, thay thế cho trầu cau lúc không có Rõ rà ng là “ở bầu thì tròn, ở ống thì dà i†Con ngÆ°á» i lÃ� � má»™t Ä‘á»™ng váºt thông minh nhất trong tất cả các Ä‘á»™ng váºt Dầu cho ở trong hoà n cảnh nà o, nhiệt Ä‘á»™ nà o… há» vẫn có thể sống để �vượt qua tất cả Lúc già u có cÅ©ng nhÆ° khi nghèo nà n, lúc sống ở Phi Châu, Âu Châu hay miá» n Cá»±c Bắc xa xôi của quả địa �cầu, nÆ¡i nà o há» cÅ©ng có thể thÃ� ch nghi được cả.<br><br>Má»™t ká»· niệm xảy ra trong thá» i gian thăm nhÃ� lần đầu sau tráºn lụt ấy tôi không bao giá» quên, đó lÃ� câu chuyện vá» những trái ô �

ma hay trái há»™t gÃ Ä Ã¢y lÃ� má»™t loại cây giống nhÆ° cây ổi

nhÆ°ng lá dà i, thân cây không cao lắm, gồm nhiá» u cÃ� nh Ä áº¿n mùa �

ra hoa, kết trái, cây cho hÆ°Æ¡ng thÆ¡m vỠđêm tá» a khắp vÆ°á» n � � �nhà Ngoà i hÆ°Æ¡ng hoa bưởi, hÆ°Æ¡ng hoa là i ra, hÆ°Æ¡ng hoa ô ma cÅ©ng không phải là không gây chú ý Trái ô ma giống nhÆ° trái xoà i, nhÆ°ng ruá»™t thì bở và mà u giống nhÆ° lòng Ä‘á» trứng gÃ� , nên có nÆ¡i gá» i lÃ� “trái há»™t gà †Mẹ kể rằng tôi vỠđây thăm, � �chẳng có gì gởi theo, Bà cho và o xách tôi mấy quả ô ma và bảo rằng: Hãy Ä‘em theo mà dùng Tôi không biết tà i sản của mẹ lúc ấy còn gì nữa, chứ những quả há»™t gà nà y bà sẽ Ä‘em ra chợ để đổi lấy trầu cau Ä‘em vá» nhÃ� cho hai ông bà dùng Quả tháºttình mẹ thÆ°Æ¡ng con không bá» , không bến lÃ� váºy Hai tay tôi đón nháºn những quả ô ma mà giỠđây sau gần 50 năm trôi qua, tôi �vẫn còn nhá»› lại hình ảnh ấy rất rõ rà ng.<br><br>Năm há» c Ä á»‡� �Thất trôi qua tÆ°Æ¡ng đối dá»… dà ng và năm há» c Ä á»‡ Lục (1965-� �1966) chúng tôi dá» i vá» dÆ°á»›i mái hiên chùa Tỉnh Há»™i Thuở đó � �có Thầy Nguyá»…n Xuân Thanh, Thầy Trợ dạy tiếng Pháp, Thầy

Kế dạy Toán, Thầy Tuyến dạy Váºt Lý, Cô Yến, cô Lan dạy Vạn Váºt, Thầy Thông dạy Vẽ, Thầy Mạo dạy Công dân Giáo dục, Thầy Liên dạy Sá» Ä á»‹a v.v… Tất cả những há» c bạ của tôi � �thuở bấy giá» , cho đến nay tôi vẫn còn mang theo bên mình Vì tÃ�

´i đã ra Ä‘i và o thá» i Ä‘iểm trÆ°á»›c năm 1975, nên những ká»· niệm �xÆ°a, cho đến nay vẫn còn giữ lại đầy đủ Thầy nà o phê ra sao, Cô nà o ghi nhÆ° thế nà o… trong những há» c bạ ấy vẫn còn �nÆ¡i thÆ° phòng tại chùa Viên Giác Hannover, Ä á»©c quốc.<br><br>NgÃ� y ấy chúng tôi phải Ä‘á» c sách của nhóm Tá»± Lá»±c Văn Ä oÃ� � n nhÆ° Khái HÆ°ng, Nhất Linh, Thế Lữ, Hoà ng Ä áº¡o v.v… vÃ� sau khi Ä‘á» c �những cuốn nhÆ°: Hồn BÆ°á»›m MÆ¡ Tiên, Ä oạn Tuyệt, Ná»� a Chừng XuÃ

¢n, Anh Phải Sống, Gánh Hà ng Hoa v.v… chúng tôi lại phải lên thuyết trình Nhá» váº� y mà thú ham Ä‘á» c sách đã bắt đầu, chứ �ngà y xÆ°a tôi ngại nhìn và o sách lắm Bây giá» thấy có nhiá» u � �ngÆ°á» i không thÃ� ch Ä‘á» c sách cÅ©ng dá»… cảm thông thôi Nếu hiểu �rằng: “trong sách có ngá» c†thì ai cÅ©ng sẽ tìm ngá» c ấy để � � �

mà tiêu xà i Câu nói trên có cả hai nghĩa đen và nghĩa bóng Ai muốn hiểu sao cũng được cả.<br><br>Ban ngà y chúng tôi đi hỠc �ở trưỠng, trưa vỠchùa ăn cơm đạm bạc, sau đó phụ dỠn � � �dẹp trong chùa, rồi đi công phu chiỠu, đến tối thỉnh chuông �Những đêm có trăng, các chú trong chùa được sai đi đẩy xe bò trên Thanh Hà cùng với các anh chị đang là m công quả cho chùa để chở gạch NhiỠu câu chuyện thi ca, nhiỠu câu hò, điệu hát� �

và nhiá» u mối tình cÅ©ng chá»›m nở giữa những ngÆ°á» i Ä‘i lÃ� � m côngquả vá»›i nhau ở thá» i gian tuổi Ä‘á»™ xuân thì nÃ� y Há» chẳng có �tá»™i lá»—i gì cả Ä Ã³ lÃ� chuyện tá»± nhiên của con ngÆ°á» i Vì há»� �không phải là những ngÆ°á» i xuất gia, mÃ� chỉ là những ngÆ°á» i �đến chùa là m công quả Nếu thuáºn duyên thì tiến đến con

Ä‘Æ°á» ng giải thoát, nếu nghịch cảnh thì trở lại Ä‘Æ°á» ng trần� �để nối lại chuyện sanh tá» ngà y xÆ°a Ä Ã¢y lÃ� những việc xÆ°a nhÆ° trái đất, khi mà con ngÆ°á» i hiện hữu trên quả địa cầu �

nà y luôn tái diá»…n những việc nhÆ° thế.<br><br>Quà thưởng cho chúng tôi sau những lần đẩy xe gạch cá»±c nhá» c từ lò gạch �Thanh Hà vá» chùa lÃ� những tô cháo ngá» t hay những chén cốm ngÃ� o Ä‘Æ°á» ng khi ăn phải xúc bằng lá mÃ� t Ä á»“ ăn chỉ Ä‘Æ¡n giản �thế, mà sức ăn của tuổi trẻ lại vô cùng, nên chỉ quá má»™t đêm thôi là chúng tôi lấy lại sức để thức dáºy sá»›m Ä‘i thá» i�công phu khuya và tiếp theo là lau quét phòng Thầy Ä‚n sáng rồi đạp xe đạp đến trÆ°á» ng để tiếp tục việc há» c.<br><br>Khi � �mùa mÆ°a bão lụt lá»™i của năm Giáp Thìn đã Ä‘i qua, ngÆ°á» i dân �hầu nhÆ° chẳng ai còn cây chuối nà o để lấy lá Ä‘em ra chợ bán

và dùng để gói đồ Thế là lá bà ng được thay và o đó để đáp ứng nhu cầu nà y Nguyên là trÆ°á»›c nhÃ Ä Ã´ng chùa PhÆ°á»›c Lâm�có má»™t cây bà ng rất lá»›n, đến mùa lá rụng, những chú tiểu nhÆ° chúng tôi quét lá cÅ©ng ngẩn ngÆ¡ thôi Vì lá to và nhiá» u vô �số, nhÆ°ng nay được chú Hiá» n Ä‘i chợ vá» bảo rằng: các chú � �nên hái lá bà ng để đổi những nhu yếu phẩm khác cho chùa Thế

là chúng tôi có cơ hội để trèo cây mà chẳng ai nỡ trách móc

hay la rầy Cây bà ng là loại cây Ä‘a, hình thù sần sùi, chẳng thấy ra quả, mà chỉ toà n là lá má»™t mà u xanh biếc Hái mấy ngà y rồi cây bà ng cÅ©ng trụi lá, nhÆ°ng đây cÅ©ng là má»™t ká»· niệm khó quên của Ä‘á» i mình, khi còn lÃ� m Ä‘iệu tại chùa PhÆ°á»›cLâm và o năm 1964.<br><br>Sau khi tôi Ä‘i xuất gia được má»™t năm tại Tổ Ä Ã¬nh PhÆ°á»›c Lâm, Há»™i An, thì má»™t hôm nháº� n được má»™t lá thÆ° của Hòa Thượng Bảo Lạc từ Sà igòn gởi vá» Ná»™i dung �thÆ° được Thầy cho biết là không đồng ý cho sá»± Ä‘i xuất gia của tôi Lý do Thầy Ä‘Æ°a ra là trong nhà có má»™t ngÆ°á» i Ä‘i tu đã�đủ rồi Vả lại Ä‘á» i sống của má»™t Tăng nhÆ¡n phải chịu �nhiá» u sá»± khổ nhá» c, không nên tiếp tục con Ä‘Æ°á» ng ấy nữa � � �Sau khi Ä‘á» c xong lá thÆ° nÃ� y, tôi suy nghÄ© rất nhiá» u, nhÆ°ng nghÄ© �lại cho cùng, mình đâu có lá»—i lầm gì Khi Ä‘i xuất gia đã

được cha mẹ đồng ý và Thầy Bổn SÆ° cÅ©ng má»›i vừa là m lá»… thế phát cho năm rồi Ä Ã¢y lÃ� hai Ä‘á»™ng cÆ¡ chÃnh, mà tôi vẫn tiếp tục con Ä‘Æ°á» ng tu vÃ� cÅ©ng đã không gởi thÆ° trả lá» i lại�cho Thầy Lúc ấy dẫu có biện minh thế nà o Ä‘i chăng nữa thì Hòa Thượng ThÃch Bảo Lạc cÅ©ng khó chấp nháºn, nên tôi Ä‘Ã nh chá» n giải pháp im lặng lÃ� hay nhất.<br><br>Ngà y xÆ°a tất cả má» i�sá»± việc xảy ra, kết quả thÆ°á» ng đến cháº� m Và dụ nhÆ° muốn viết má»™t lá thÆ° cÅ©ng phải suy nghÄ© và i ngà y và đôi Ä‘iá» u muốn�trình bà y TrÆ°á»›c đó phải viết nháp rồi Ä‘á» c Ä‘i Ä‘á» c lại � �nhiá» u lần để sá»� a những lá»—i sai Sau đó má»›i chép lại tá» tế,bá» vÃ� o bì thÆ° niêm phong lại, Ä‘oạn Ä‘em ra bÆ°u Ä‘iện dán tem gởi Ä‘i ThÆ° đến tay ngÆ°á» i nháº� n cÅ©ng mất chừng ba đến bảy ngà y Còn ngà y nay nhấc Ä‘iện thoại lên là có thể tha hồ kể lể, tâm sá»± hay nói chuyện gì mà mình muốn nói, sẽ đến tai ngÆ°á» i nghe liá» n Chẳng bù vá»›i bây giá» chỉ cần mở máy lên, � � �nghÄ© sao viết váºy, không cần Ä‘á» c lại, nhấn nút gởi lÃ� và i phút sau ngÆ°á» i nháº� n được thÆ°, dầu cho ở bất cứ nÆ¡i chân trá» i góc biển nÃ� o, cÅ©ng có thể nháºn được liá» n Quả lÃ� khoa há» c tiến bá»™, đã mang lại má» i tiện nghi cho con ngÆ°á» i nhÆ° � � �thế Tuy nhiên cái hại cÅ©ng sẽ luôn Ä‘i kèm vá»›i cái tiện lợi kia Vì lẽ đã nhanh lại cà ng muốn nhanh hÆ¡n, cho nên lá»—i nà y chồng lên lá»—i khác lÃ

váºy Lá»—i không xem lại kỹ cà ng, lá»—i không viết hoa, lá»—i không bá» dấu, nên Ä‘á» c lên thấy ý vÃ� � lá» i sai, ngÆ°á» i đối diện � �liá» n bị chạm tá»± ái, thế lÃ� lá» i qua tiếng lại chẳng hay ho �gì.<br><br>Kể từ ngà y có Internet đến nay, trên dÆ°á»›i 10 năm, con ngÆ°á» i ra chiá» u thoải mái lắm Vì rất tiện lợi Ngồi ở nhÃ� � có thể là m việc của hãng xưởng được Thầy giáo nhiá» u khi �không cần đến trÆ°á» ng, há» p hÃ� � nh không cần phải có mặt Lãnh đạo ngồi ở nhà báºt máy lên cÅ©ng có thể há»™i thảo vá»›i nhân viên của mình được Rồi giảng pháp, rồi nghe kinh cầu an, cầusiêu v.v… tất cả Ä‘á» u có sẵn trên mÃ� n ảnh, thượng và ng hạ cám chẳng thiếu món nà o Có nhiá» u Thầy tiên liệu rồi đây�Pháºt Tá» cÅ©ng không cần phải Ä‘i chùa Vì khi mở máy lên, muốn Ä‘i chùa nà o mà chẳng có CÅ©ng sẽ có mà n trình diá»…n quy y vá»›i Internet không chừng Những ngÆ°á» i bảo thủ thì không rá»› đến �máy nà y, mà ngÆ°á» i đã quen dùng rồi thì khó bỠđược Tháº� � t sá»± ra chiếc máy nó chẳng có tá»™i tình gì, chẳng qua chỉ là phÆ°Æ¡ng tiện trong cuá»™c sống Ä iá» u quan trá» ng lÃ� � � mình có thể

là m chủ nó hay để nó là m chủ mình mà thôi.<br><br>Sau năm 1975 muốn gởi thÆ° từ hay Ä‘iện thoại vá» Việt Nam, quả lÃ� Ä‘iá» u �“trần ai mai khổ†Bên đầu dây nÃ� y la muốn bể ống nghe luÃ

´n, nhÆ°ng đầu kia cứ hỉ, hả, không nghe được gì cả Thế mà đã hẹn trÆ°á»›c vá»›i bÆ°u Ä‘iện rồi đó ThÆ° từ bị kiểm

duyệt, tiá» n bạc khó gởi vÃ� o Việt Nam Quả tháºt thông tin thá» i �bấy giỠđúng vá»›i chÃ� nh sách “bế quan tá» a cảng†Còn ngÃ� � y nay thế giá»›i đã tiến bá»™ vượt bá»±c vá» ngÃ� nh Ä‘iện tá», Việt Nam chúng ta không thể dừng chân tại chá»—, mà phải vÆ°Æ¡n lên để theo kịp trà o lÆ°u tiến hóa của nhân loại, nếu không, chúng

ta chạy sao theo kịp nổi vá»›i Thái Lan, Ä áº¡i HÃ� n vÃ Ä Ã� i Loan, đừng nói gì các nÆ°á»›c Âu, Mỹ khác.<br><br>Tôi vẫn theo má»›i,

nhỈ°ng vẫn giữ gìn cái xỈ°a Vì lẽ không phải cái xỈ°a nà o cÅ©ng xấu, cÅ©ng quê mùa, mà ngỈ°á»£c lại cÅ©ng có những mỹ tục, nhữngphong tục, những táºp tục cần phải giữ gìn Còn những gì

thuá»™c vá» hủ tục thì nên bá» VÃ� � dụ nhỈ° bản thân tôi, cho đến năm nay (2012) vừa viết vừa dịch tổng cá»™ng 61 tác phẩm từ nhiá» u ngôn ngữ khác nhau sang tiếng Việt, nhỈ°ng tôi vẫn �chá» n lối viết tay, chứ không dùng computer để đánh máy trá»±c �tiếp Vì tôi quan niệm rằng: đây là cỈ¡ há»™i để giữ lại thủbút của mình cho ngà y sau, còn đánh máy nhanh đấy, nhỈ°ng nhiá» u �khi lỡ quên giữ lại trong bá»™ nhá»›, nếu chẳng may nhấn lá»™n má»™t nút nà o đó, tất cả những công trình biên chép, dịch thuáºttrong mấy tiếng đồng hồ trỈ°á»›c đây đã không cánh mà bay, là m sao có thể tìm lại Ä‘Ỉ°á»£c bà i vở cÅ© Còn viết tay, dẫu sao Ä‘i nữa, chữ nghÄ©a vẫn còn đó, có thể sá»a tá»›i sá»a lui mà không sợ mất má»™t chữ Có lẽ đây là cái chấp của tôi và quan niệm riêng của mình, nếu Ä‘á»™c giả thấy không tiến bá»™ thì cÅ©ng không nên bắt chỈ°á»›c là m theo.<br><br>Những năm 1958, 1959 khi Hòa ThỈ°á»£ng Bảo Lạc còn tu ở chùa Linh Ứng tại núi NgÅ© Hà nh SỈ¡n thì gia đình hay Ä‘i thăm Thầy Nhân cỈ¡ há»™i ấy tôi cÅ©ng lẽođẽo theo sau cha mẹ để Ä‘i chùa và để Ä‘Ỉ°á»£c ăn cỈ¡m chay CỈ¡m chay ngà y ấy chẳng có gì ngốº¡i trừ chén cỈ¡m nóng ăn vá»›i rau chấm tỈ°Ỉ¡ng Thế mà ngon đáo để Mãi cho đến bây giá» tôi �vẫn không thể nà o quên Ä‘Ỉ°á»£c những chén cỈ¡m đầy đạo vị của chùa Linh Ứng thuở nà o, nhất là sau khi đã leo lên hà ng trămbá»±c thang cấp má»›i đến Vá» ng Hải Ä Ã� � i và Huyá» n Không Ä á»™ng � �cÅ©ng nhỈ° chùa Linh Ứng, rồi trở lại nhà Trù vá»›i chén cỈ¡m

tỈ°Ỉ¡ng là má»™t thang thuốc vi diệu không lá» i Thuở ấy tôi còn �nhá» , chỉ biết quan sát chứ chỈ°a nháº� n định gì cả Và dụ nhỈ° thấy các chú tiểu há» c chữ Hán phải dùng lá chuối để viết �Tôi không thể hình dung Ä‘Ỉ°á»£c là chùa núi lúc ấy rất nghèo, khÃ

´ng có tiá» n để các chú mua sách vở vÃ� bút má»±c để há» c viết �

và táºp viết, mà thấy để chỉ thấy mà thôi Dẫu sao Ä‘i nữa cái há» c ngÃ� y ấy cÅ©ng đã giúp cho quý Thầy ngà y nay thà nh ngỈ°á» i�hữu dụng cho Ä áº¡o vÃ� cho Ä á» i.<br><br>Ä áº¿n năm 1965, hai thá» i cÃ� � � �

´ng phu sáng chiá» u tôi đã thuá»™c nằm lòng vÃ� chú Hạnh Thu Ä‘á» �nghị vá»›i Thầy NhỈ° Vạn cho tôi là m Thị Giả thay cho chú Phong Thế là tôi có cỈ¡ há»™i gần gÅ©i hầu Thầy Việc là m thị giả căn cứ trên bốn bá»™ luáºt Tiểu Ä Ã³ lÃ� Tỳ Ni, Oai Nghi, Sa Di và Cảnh Sách Ná»™i dung của luáºt Tỳ Ni là những cá» chỉ Ä‘i, đứng,nằm, ngồi của má»™t ngỈ°á» i xuất gia phải há» c vÃ� � hà nh trì Và dụ nhỈ° trỈ°á»›c khi bỈ°á»›c xuống giỈ°á» ng phải Ä‘á» c Chú gì, khi ăn� �cỈ¡m, uống nỈ°á»›c, xỉa răng, Ä‘i đại tiện và tiểu tiện, rá»a tay, khi hô chuông, khi ngồi Thiá» n v.v… tất tất Ä‘á» u phải nhá»› � �ghi nằm lòng, không Ä‘Ỉ°á»£c quên hốº·c thá»±c hà nh thiếu sót bừa bãi.<br><br>NgỈ°á» i tu có 24 oai nghi cần phải giữ gìn nhỈ°: trỈ°á»›c �khi và o phòng Thầy phải là m sao, ra Ä‘i vá»›i Thầy phải là m sao, đứng hầu Thầy, ngỈ°á» i thị giả phải nhỈ° thế nÃ� o, nhất nhấtÄ‘á» u phải để ý Thầy cần gì nỈ¡i mình Còn nhá» chỉ há» c � � �chừng ấy thôi, đến khi lá»›n lên rồi má»—i Thầy Tỳ Kheo phải cần đến 3.000 oai nghi tế hạnh Ä Ã³ lÃ� bốn oai nghi Ä‘i, đứng, nằm, ngồi nhân cho 250 giá»›i thà nh 1.000 oai nghi Má»™t ngà n oai nghi

nà y phải giữ gìn trong quá khứ, hiện tại và vị lai Tổng cá»™ng thà nh 3.000 là váºy Vả lại chữ Thị là gần, Giả là kẻ, ngỈ°á» i há» c trò, đệ tá»� � NghÄ©a là ngỈ°á» i luôn gần gÅ©i lo lắng, �chăm sóc cho Thầy mình Cho nên buổi tối phải hầu Thầy, đôi khi buổi sáng cÅ©ng phải hầu Thầy nữa Sau đó là quét nhà , nấunỈ°á»›c pha trà , rá»a ly tách v.v… chỉ chừng ấy công việc thôi, cÅ©ng mất khá nhiá» u thì giá» rồi NgÃ� � y xỈ°a các chùa hay dùng nỈ°á»›c giếng để nấu ăn, giặt giÅ©, đâu có nỈ°á»›c máy nhỈ° bây giá» Muốn có phải Ä‘un sôi bằng củi bổi hay lá tre Vì chùa khÃ�

´ng dùng Ä‘iện nên tất cả Ä‘á» u dùng đèn cầy để thắp sáng �

và than, củi để nấu cỈ¡m nỈ°á»›c, mất rất nhiá» u thì �

giá» <br><br>Giá»›i Sa Di tôi chỈ°a thá» , nên chỈ°a Ä‘Ỉ°á»£c há» c Còn � � �Cảnh Sách thì má»—i tuần há» c má»™t hay hai trang, lúc bằng chữ Nho,�

lúc bằng chữ hoặc âm Hán Việt Văn Cảnh Sách rất hay, do Ngà i Quy SÆ¡n Linh Há»±u Thiá» n SÆ° biên soạn Mãi cho đến bây giá» má»—i � �khi Ä‘á» c lại hoặc dạy văn nÃ� y, tôi vẫn thấy những lá» i giáo �huấn của Ngà i rất hay, có thể ứng dụng cho má» i thá» i đại, � �dầu cho khoa há» c có tiến bá»™ đến đâu Ä‘i chăng nữa, thì những�căn bản đạo đức là m ngÆ°á» i của Pháº� t Giáo vẫn trụ vững vá»›i thá» i gian năm tháng nhÆ° thÆ°á» ng.<br><br>Thá» i gian từ 1964 � � �đến 1966 là thá» i gian Hòa Thượng ThÃ� ch ChÆ¡n Phát là m Giám Ä á»‘c �trÆ°á» ng Trung Há» c Bồ Ä á» Há»™i An, Hòa Thượng ThÃ� � � � ch NhÆ° Huệ Ä‘i Tuyên Úy Pháºt Giáo, Hòa Thượng ThÃch NhÆ° Vạn lo trùng tu Tổ Ä Ã¬nh�PhÆ°á»›c Lâm và xây dá»±ng trÆ°á» ng Bồ Ä á» Há»™i An Trong khi đó SÆ° � � �Phụ của tôi, cố Hòa Thượng ThÃch Long Trà lo vấn Ä‘á» hÃ� nh chánh

và xã há»™i cho Giáo Há»™i Tỉnh nhÃ Ä Ã¢y lÃ� tứ trụ Thiá» n Gia �của Há»™i An thuở ấy Bốn cây thạch trụ nà y đã chống đỡ chogiang sÆ¡n đạo pháp của xứ Quảng Nam trong 50 năm qua Nếu không có há» , chúng tôi đã không có những Ä‘iểm tá»±a cho lúc ban đầu �

và ngay cả bây giá» cÅ©ng váº� y Má»—i vị Thầy có má»™t số quý Thầy, quý Chú đệ tá» quy y và xuất gia, nên Há»™i An thuở ấy lá»±c lượng Tăng Ni rất hùng háºu, không có chùa nà o nuôi dÆ°á»›i 10Ä‘iệu ăn há» c Có chùa nhÆ° chùa Long Tuyá» n hay PhÆ°á»›c Lâm có � �đến 20 chú Ä‘á» u cắp sách đến trÆ°á» ng Ä á» i (trÆ°á» ng Phổ ThÃ� � � � �

´ng) 9 tháng Ba tháng còn lại Ä‘i há» c trÆ°á» ng Ä áº¡o, trong các Tổ � � �

Ä Ã¬nh hay các Pháº� t Há» c Viện, nÆ¡i có tổ chức an cÆ° kiết hạ �Má»™t năm 12 tháng chúng tôi chẳng có ngà y nà o rảnh Thế mà vui, há» c vÃ� tu là những mục Ä‘Ãch chÃnh của chúng tôi lúc bấy giá» �nên ai cÅ©ng rất hoan há»·.<br><br>Bạn ngoà i Ä‘á» i, tôi đã kể �

sơ qua một và i ngưỠi còn v� một và i ngưỠi đã mất Bạn �

Ä áº¡o cÅ©ng có má»™t vÃ� i ngÆ°á» i, tuy không thân lắm, nhÆ°ng cÅ©ng lÃ� chá»— thâm tình ở chốn thiá» n môn Chúng tôi quen nhau qua việc �há» c tán, tụng, quen nhau qua sá»± lui tá»›i của quý Thầy của chúng �tôi, trong đó có Thị Duyên, Thị Kỉnh và Thị Hạnh Cả 3 Ä‘á» u �ở chùa Tỉnh Há»™i, Ä‘á» u lÃ� đệ tá» xuất gia của Hòa Thượng NhÆ° Huệ Thuở ấy chú nà o cÅ©ng để chóp và rất xinh Má»—i chú theo

là m Thị Giả hầu Thầy mình một cách khác nhau, không ai giống

ai cả.<br><br>Sau khi tôi từ giã Há»™i An năm 1969 để và o Sà igòn tiếp tục việc há» c, cÅ©ng lÃ� khoảng thá» i gian không liên lạc �vá»›i quý chú nà y Mãi cho đến năm 1975 tôi vẫn không được tin tức của há» Thế rồi má»™t ngÃ� y ná» cách đây chừng 15 năm, tôi�được má»™t lá thÆ° của Thị Duyên viết tháºt dà i, gởi qua Ä á»©c �

và mong tôi tế Ä‘á»™ để được trở lại là m ngÆ°á» i xuất gia, �sau khi trải qua má»™t cuá»™c Ä‘á» i khá trái ngang từ sau năm 1975 cho �đến thá» i Ä‘iểm ấy Sau nÃ� y tôi Ä‘Æ°a Thị Duyên qua Ấn Ä á»™ �xuất gia và năm 2005 Ä‘Æ°a qua Ä á»©c thá» giá»›i Tỳ Kheo để tiếp � �tục con Ä‘Æ°á» ng xuất gia đã dang dở má»™t thá» i gian � �

dà i.<br><br>Hạnh Giải Thị Duyên vốn là má»™t ông thầy giáo dạy văn chÆ°Æ¡ng, nên chữ nghÄ©a rất bay bÆ°á»›m, viết trông rất đẹp mắt, nhìn dáng Ä‘i, nụ cÆ°á» i của Hạnh Giải nhiá» u ngÆ°á» i dá»… � � �cảm tình ngay Do váºy mà Thầy ấy đã má»™t lần bị lÆ°á»›i tình của há» c trò vây bủa, rồi hoÃ� n tục, rồi sinh con, đẻ cái, rồi ly dị và đây cÅ©ng chÃnh là cÆ¡ há»™i để Hạnh Giải tái láºp chà nguyện xuất trần thượng sÄ© của mình Bây giá» thì Hạnh �Giải Ä‘ang ẩn tu và chỉ thÃch tu thiá» n Âu đó cÅ©ng lÃ� nhân duyênđã định trÆ°á»›c váºy.<br><br>Thị Hạnh và Thị Kỉnh cÅ©ng đã bá»�

tu sau năm 1975 và ngà y nay cÅ©ng và o Ä‘Æ°á» ng tu trở lại, sau khi đã�hÆ°á»›ng dẫn gia đình con cái Ä‘i và o nẻo Ä áº¡o Ở Ä‘á» i tháº� � t chẳng ai ngá» lÃ� váºy NhÆ°ng cÅ©ng nhá» vÃ� o dÆ° báo của Ä‘á» i �

trước, nên hỠvẫn còn l� những ngưỠi hộ đạo cho đến gi� �

nà y Vì váºy Ä á»©c Pháº� t đã dạy rằng: Tất cả các pháp Ä‘á» u �bất định Không có má»™t pháp nà o trên thế gian nà y mà không thayđổi Nếu các pháp không thay đổi, sẽ không phù hợp vá»›i nhân duyên sanh, mà không nhân duyên sanh thì không phải là Pháºt

Giáo.<br><br>ThỠi gian vẫn trôi nhanh không dừng lại bất cứ một�giây phút nà o, tôi vẫn lớn khôn qua sự giáo dưỡng của Thầy

Tổ vÃ Ä áº¡i Chúng Sống dÆ°á»›i sá»± che chở của Ä á»©c Pháº� � t, lòng từ bi của má» i ngÆ°á» i chung quanh, tôi cảm thấy ấm lòng, không � �có gì phải phân vân và cÅ©ng chÆ°a bao giá» tá»± đặt ra câu há» i � �cho mình là : Ngà y mai mình sẽ ra sao?<br><br>Ä Ã£ không có câu há» i � �được nêu ra thì dÄ© nhiên không có câu trả lá» i nÃ� o cần đến

Ä á» i tôi cứ thế bồng bá» nh trôi Cái gì đến, tôi để cho tá»±� � �nhiên đến, cái gì muốn ra Ä‘i, tôi để cho Ä‘i Không thÆ°Æ¡ng tiếc, không sầu muá»™n, không vấn vÆ°Æ¡ng, dẫu cho đó là má»™t cáigì quan trá» ng đối vá»›i Ä‘á» i mình Ä‘i chăng nữa, có lẽ đây lÃ� � cách sống của tôi trong quá khứ và trong hiện tại, nên chung quanh mình lúc nà o cÅ©ng có những giá trị thá»±c tiá»…n của

Chúng tôi khuyến khÃch việc phổ biến vì mục Ä‘Ãch lợi tha Xin vui lòng ghi rõ nguồn thông tin trÃch dẫn và không tùy tiện sá»a chữa, thêm bá»›t và o ná»™i dung hiện có

HÆ°Æ¡ng lúa chùa quê - Phần 2: Hồi ký của Hòa thượng ThÃch NhÆ°

ngÆ°á» i tá»± be bá» , đắp lÅ©y để tạo thÃ� � nh những thá»a ruá»™ng nhÆ°ngà y nay, rồi canh tác, cà y cấy, trồng trá» t để có cái riêng cho�mình Khi đã có ruá»™ng vÆ°á» n, tức phải có chủ nhân của miếng �ruá»™ng kia Rồi tá Ä‘iá» n, Ä‘iá» n chủ, thôn trưởng, xã trưởng � �lại xuất hiện, để ngà y nay tiếp tục gá» i lÃ� vua chúa, tÆ°á»›ng lãnh, thủ tÆ°á»›ng, tổng thống v.v… NhÆ° váºy con ngÆ°á» i khởi Ä‘i �từ cái tham nên má»›i có sá»± phân chia nhÆ° ngà y hôm nay và cÅ©ng chÃ-

nh từ lòng tham ấy mà thần thông đã mất Con ngÆ°á» i ngÃ� y nay chỉ có tranh đấu và đấu tranh để tồn tại và sẽ Ä‘i đến sá»± giải thể qua các giai Ä‘oạn thà nh, trụ, hoại, không trên quả đất nà y <br><br>Ä Ã¢y lÃ� những bản kinh cổ Ä‘iển của PháºtGiáo được viết bằng tiếng Pali và được dịch sang chữ Hán cÅ©ng nhÆ° tiếng Việt Má»›i Ä‘á» c qua, Ã� t ngÆ°á» i thấy có thể tin �được Vì cái chấp thủ của con ngÆ°á» i, trên thá»±c tế những �gì Ä á»©c Pháº� t đã dạy trong mấy ngà n năm qua không có má»™t Ä‘iá» u �gì sai quấy và phản lại khoa há» c cả Ä Ã¢y lÃ� � má»™t Ä áº¡o há» c � �của nhân loại, má»™t cách sống hợp vá»›i lòng từ bi và sá»± lợi tha cho má» i ngÆ°á» i cÅ©ng nhÆ° má» i loÃ� � � i Ai tin được, ngÆ°á» i ấy �cứ tin, ai hiểu được, ngÆ°á» i ấy cứ hiểu Ä á»©c Pháº� � t cÅ©ng đãtừng dạy rằng: â€œÄ áº¿n vá»›i ta để thá»±c hÃ� nh chứ không phải

chỉ có tin.â€ Ä Ã¢y lÃ� � lá» i dạy rất sáng suốt của má»™t báº� c Giác ngá»™.<br><br>NhÆ° váºy ngÅ© cốc đã có sẵn nÆ¡i thế giá»›i nà y tá»± ngà n xÆ°a, trong đó có lúa, mè, Ä‘áºu, bắp, khoai Những thứ

nà y là những đồ dùng cho con ngÆ°á» i vÃ� muôn váºt Nó tá»± biến thể qua nhiá» u dạng thức khác nhau để lÃ� m nên nhiệm vụ sản sinh các thá»±c váºt và cung cấp sá»± sống cho con ngÆ°á» i cÅ©ng nhÆ° �những Ä‘á»™ng váºt khác Ä‚n là má»™t Ä‘á»™ng tác, hÃt thở là má»™t Ä‘á»™ng tác, suy nghÄ© cÅ©ng là má»™t Ä‘á»™ng tác và là m việc là má»™t Ä‘á»™ng tác khi biểu hiện, dá»… nháºn thức hÆ¡n Con ngÆ°á» i đã vì �cái ăn, vì sá»± sống mà tranh già nh giết chóc vá»›i nhau Do váºy tôngiáo giữ má»™t vai trò quan trá» ng để kiểm soát cái bất thÆ°á» ng � �nÆ¡i con ngÆ°á» i vÃ� tạo nên sá»± quân bình cho cuá»™c sống giữa Ä‘á» i sống tâm linh vÃ� váºt chất kia.<br><br>NgÆ°á» i à châu chúng ta � �dùng lúa gạo là m chÃnh gồm có các dân tá»™c lá»›n nhÆ° Ấn Ä á»™, �Trung Hoa, Mông Cổ hay các dân tá»™c nhá» nhÆ° Ä áº¡i HÃ� � n, Nháºt Bản, Việt Nam và các nÆ°á»›c Ä Ã´ng Nam à châu khác Trong khi đó các xứ � �Âu châu và Phi châu khà háºu khắc nghiệt hÆ¡n, do lạnh quá và nóng quá, các thứ lúa sinh sản tại à châu khó tồn tại ở Âu châu �hay Phi châu được, nên tại đây há» trồng lúa mạch hay lúa mì �để sản xuất ra những thá»±c phẩm khác, cÅ©ng chỉ để nhằm cungcấp lÆ°Æ¡ng thá»±c cho con ngÆ°á» i Mục Ä‘Ã� ch cÅ©ng chỉ để phục vụcho cái ăn, cái mặc của con ngÆ°á» i qua nhiá» u thá» i đại khác � � �nhau Ngà y xÆ°a số cÆ° dân trên quả đất nà y rất Ãt, nhÆ°ng ngà y nay đã có hÆ¡n 6 tá»· ngÆ°á» i sinh sống, tồn tại vÃ� nghe đâu đếncuối thế ká»· thứ 21 nà y, dân số lên đến 10 tá»· NhÆ° váºy con ngÆ°á» i lấy cái gì để ăn đây? Ä Ã¢y lÃ� � má»™t câu há» i khiến cho �nhiá» u nhÃ� xã há»™i há» c phải Ä‘au đầu, nhÆ°ng nếu đúng nhÆ° Thánh�Gandhi đã nói thì ta không có gì để lo ngại cả Ông ta bảo rằng: “Thá»±c phẩm trên thế giá»›i nà y không bao giá» thiếu, chỉ�có lòng tham của con ngÆ°á» i không bao giỠđủ mÃ� � thôi.†NhÆ° váº� ynếu con ngÆ°á» i biết dừng lại lòng tham thì sẽ không khổ CÅ©ng �vì tham ăn nên má»›i mất hết thần thông Bây giá» tham sống, nên �má»›i chém giết lẫn nhau Cuối cùng rồi cÅ©ng chỉ Ä‘em đến sá»± đổ vỡ và cái há» a diệt vong cÅ©ng gần ká» <br><br>Ä áº§u năm 1966,� � �tại chùa PhÆ°á»›c Lâm xảy ra nhiá» u chuyện không vui trong chúng, �khiến nhiá» u chú cÅ©ng lo toan, không biết tÆ°Æ¡ng lai của mình sẽ �

ra sao, nhÆ°ng cÅ©ng nhá» phép sống lục hòa trong chùa đã giữ lại �sợi dây hòa khÃ, vốn xÆ°a nay đã là giá» ng mối của chốn Thiá» n � �lâm và có lẽ mãi mãi cho đến sau nà y cÅ©ng váºy, nên má» i việc �cÅ©ng đã trôi qua má»™t cách nhẹ nhà ng êm thắm.<br><br>Thế rồi ngà y 27 tháng 3 năm 1966 đã đến, tôi và Hòa Thượng Bảo Lạc đã mất Ä‘i ngÆ°á» i Mẹ của mình Phần tôi ở gần, nên đã vá» � �thăm quê trong những dịp nhÆ° thế ấy, nhằm gián tiếp an ủi ngÆ°á» i cha trong khi Mẹ đã ra Ä‘i Sau tuần thất thứ nhất, tôi �trở lại chùa PhÆ°á»›c Lâm và có ý xin Thầy NhÆ° Vạn vá» lại quê�xÆ°a để giúp Cha trong mùa gặt sắp tá»›i, nhân ngà y chung thất của Mẹ Ä Ã¢y lÃ� cái cá»› để xa chùa, xa Thầy, xa Chúng trong má»™tthá» i gian vÃ� mục Ä‘Ãch là báo ân báo hiếu.<br><br>Tôi sinh ra trong gia đình con nhà nông mà chẳng biết cà y bừa, cấy lúa Vì lẽ từ nhỠđã có gia đình lo Bây giá» nhân việc Mẹ mất, trở � �lại quê xÆ°a để giúp Cha thu hoạch vụ mùa Những ngÆ°á» i Ä‘i �trÆ°á»›c là m sao, tôi cố là m theo nhÆ° váºy Và dụ nhÆ° há» xăn quần �lá»™i xuống nÆ°á»›c và tay mặt cầm liá» m cắt lúa, tay trái đỡ bó�lúa, đến khi đầy ôm, mang lại bồ lúa để Ä‘áºp Bồ lúa gồm má»™t tấm phên được dá»±ng cao trong má»™t cái bồ, khá» i tầm �

ngÆ°á» i đứng, Ä‘oạn chẻ lúa ra từng lá» n nhỠđứng thẳng � � �ngÆ°á» i Ä‘áº� p mạnh lên trên má»™t cái sạp để há»™t lúa rá»›t và o trong bồ và phần bên trên không rÆ¡i ra ngoà i ruá»™ng là nhá» có �tấm phên che sẵn Lúa đã được Ä‘áºp xong, chỉ còn cá» ng rạ �Rạ nà y ngÆ°á» i ta phÆ¡i khô để cho trâu bò ăn, hay bện lại thÃ� nhtừng lá»›p để lợp nhà Có nÆ¡i là m bổi đốt để nấu cÆ¡m, có nÆ¡i ủ rÆ¡m thà nh nấm Quả tháºt cây lúa từ khi má»›i thà nh hình cho đến lúc trổ đòng đòng, kết thà nh bông, tạo thà nh hạt rồi thà nh gạo, thà nh cÆ¡m Má»—i má»™t giai Ä‘oạn, cây lúa từ thân

đến hạt Ä‘á» u cung cấp cho con ngÆ°á» i nhiá» u việc khác nhau, � � �nhằm giúp cho con ngÆ°á» i khắc phục những khó khăn nhất định �trong cuá»™c sống hằng ngà y.<br><br>Ä á»©ng cắt lúa vÃ� Ä‘áºp lúa tôi không ngại, chỉ ngại khi thấy những con đỉa nhún mình Ä‘o tá»›i bám sát và o đùi của mình Lúc ấy chỉ có la hoảng chạy lên bá» Trong khi đó anh chị tôi Ä‘á» u cÆ°á» i vÃ� � � bảo rằng: Chẳng cógì để đáng lo cả Hãy đứng yên đó và nhổ nÆ°á»›c miếng và o chá»— bị đỉa cắn, đỉa sẽ buông ra ngay và lấy má»™t mảnh lá tÆ¡i Ä‘ang mang hay lá Ä‘ang Ä‘á»™i nón trên đầu áp và o vết

thương, máu sẽ ngưng chảy và đó là kết quả của một công việc Tuy đơn giản, nhưng không có những bà i hỠc của nh� nông thì mãi cho đến bao giỠta cũng sẽ không thực h� nh được

những kinh nghiệm thá»±c tế ấy.<br><br>Sau khi gặt lúa vá» nhÃ� , cónÆ¡i dùng trâu hay bò đạp lên bông lúa để có hạt lúa rá» i, �nhÆ°ng nhiá» u nhÃ� nông cho rằng việc nà y không bằng Ä‘áºp lúa để cho hạt lúa còn nguyên vẹn hÆ¡n Sau khi Ä‘áºp lúa xong, ngÆ°á» i ta �phải phÆ¡i lúa cho khô qua nhiá» u ngÃ� y nắng Má»—i ngà y lấy cà o lúa

cà o Ä‘i cà o lại bao nhiêu lần để cho hạt lúa đổi phÃa Ngà y cuối cùng ngÆ°á» i ta “dê lúa†(hay rê lúa) Dê lúa lÃ� � danh từ của nhà nông, có nghÄ©a là má»™t ngÆ°á» i đứng thẳng mang thúng lúa�“dê†xuống đất, phÃ� a sau có má»™t ngÆ°á» i cầm chiếu hay quạt �lá»›n quạt Ä‘á» u tay, những hạt nặng rÆ¡i thẳng xuống mặt đất,�những hạt lép bay ra phÃa trÆ°á»›c Cuối cùng ngÆ°á» i ta chỉ Ä‘ong �những hạt chắc đổ và o lu và những hạt lép cho gà vịt

ăn.<br><br>Khi nà o muốn có gạo thì phải xúc lúa trong lu ra xay bằng cối xay tay Cối xay có 2 thớt Thớt trên nặng và quanh mặt thớt có gắn những kim loại để có thể nghiỠn được �Thớt dưới nằm yên không di chuyển và chung quanh thớt dưới có đưỠng mương cho gạo chảy ra Lúa được bỠv� � o phần trên cùng của thớt bên trên Khi nà o lúa

trong vòng tròn sắp hết thì ngưỠi cho lúa phải tiếp tục cho �lúa khác và o Sau khi xay xong thì gạo nà y có cả trấu và gạo nằm chung Các chị lúc ấy đổ gạo hỗn hợp nà y lên một cái

sà ng, gạo được sà ng và được sảy tháºt kỹ Lúc ấy sẽ có má»™t loại trấu và gạo lức hình thà nh Nếu kỹ nữa thì Ä‘em gạo lức nà y giã và o cối má»™t lần nữa, sẽ có gạo trắng Thế là nhà nông có má»™t bữa cÆ¡m nguyên chất mặn nồng và đầycả tình cảm quê hÆ°Æ¡ng trong ấy.<br><br>Ä Ã³ lÃ� và o thá» i buổi xa �xÆ°a khi phÆ°Æ¡ng tiện máy móc chÆ°a xuất hiện ở miá» n Trung nhiá» u,� �nghe đâu sau nà y sau khi gặt lúa, ngÆ°á» i ta chở lúa đến nhÃ� máy xay lúa Máy xay hay máy nghiá» n, máy gặt hoặc máy sấy chỉ lÃ� m việc trong má»™t hai ngà y là lúa đã sạch vá» , tạo thÃ� nh những hạt gạo trong ngần dùng để ăn hay Ä‘em ra chợ bán, tùy theo nhu cầu của gia đình.<br><br>Ngà y xÆ°a khi còn Mẹ, tôi vẫn được dạy rằng: “CÆ¡m là hạt ngá» c của trá» i, đừng phÃ� � phạm nó Sau

nà y sẽ là m heo gà để ăn lại cÆ¡m thừa đổ tháo ấy.†Lá» i � �Mẹ dặn tuy không mang tÃnh triết há» c, thế nhÆ°ng nó cÅ©ng ứng �vá»›i kinh Ä‘iển của Pháºt dạy tá»± ngà n xÆ°a NghÄ©a là hạt cÆ¡m ấycó gốc gác là những hạt ngá» c từ cõi Trá» i mang đến Ä iá» u � � � �

nà y cũng không khác gì món cơm ở cõi TrỠi Hương T� ch mà Ngà i Duy

Ma Cáºt đã nấu để dâng cúng cho ChÆ° Tăng Món cÆ¡m ấy có khả năng cung cấp cho nhiá» u ngÆ°á» i, nhÆ°ng nồi cÆ¡m vẫn còn nguyên � �vẹn.<br><br>Lần nà y trở lại quê, tôi đã mang vóc hình của ngÆ°á» i Tăng sÄ©, đầu cạo nhẵn, mình mặc áo nháº� t bình Do váºy có nhiá» u ngÆ°á» i trầm trồ rằng: “NhÃ� � ông Quyên có phÆ°á»›c quá,có cả hai ngÆ°á» i con Ä‘i xuất dÆ°Æ¡ng.†à muốn nói rằng Ä‘i � � �xuất gia tu há» c, nhÆ°ng bÃ� ná» lại bảo lÃ� Ä‘i “xuất dÆ°Æ¡ng†�Thế mà điá» m nÃ� y cÅ©ng hẳn đúng cho những năm sau đó là Hòa Thượng Bảo Lạc và tôi đã xa rá» i khá» i nÆ°á»›c trÆ°á»›c 1975 để � �sang Nháºt Bản du há» c Ä Ã¢y lÃ� � những kết quả không định

trước, mà cũng đã có không biết bao nhiêu ngưỠi muốn, nhưng �đã thà nh tựu được gì đâu, chẳng qua là nhỠhiện báo v� dư báo tốt hoặc xấu của mỗi ngưỠi còn sót lại.<br><br>Chùa H� Linh quê tôi vẫn còn đó, sừng sững với gió sương, chứng kiến

không biết bao nhiêu tang thỈ°Ỉ¡ng đổ nát của quê hỈ°Ỉ¡ng qua chiếntranh bị tà n phá và ngôi chùa là ng quê tôi cÅ©ng đã là chứng nhÃ

¢n của lịch sá», chứng kiến không biết bao nhiêu kẻ đến

ngỈ°á» i Ä‘i Có kẻ thÃ� nh ngỈ°á» i hữu dụng cho đất nỈ°á»›c, mÃ� cÅ©ng có ngỈ°á» i vì chÃ� nh kiến khác nhau nên kẻ đứng bên nà y, ngỈ°á» i đứng bên kia đối diện nhau nhỈ° hai Ä‘Ỉ°á» ng thẳng song � �song không bao giá» gặp nhau NgoÃ� i ra chùa cÅ©ng là nỈ¡i mang đến baonhiêu hạnh phúc cho dân là ng Vì chùa bây giỠđã sản sinh ra �rất nhiá» u ngỈ°á» i xuất gia, mÃ� � ngà y nay đã có rất nhiá» u Hòa �ThỈ°á»£ng, SỈ° Bà , Ni SỈ° vốn đã xuất thân từ Gia Ä Ã¬nh Pháº� t Tá» Hà Linh nà y.<br><br>Chùa nằm trên vị trà tháºt cao, nhỈ°ng nhiá» u lúc �nỈ°á»›c lụt lá»›n vẫn có thể kéo nỈ°á»›c và o Do váºy sau nà y Ban

Ä áº¡i Diện cÅ©ng nhỈ° Ni SỈ° Trụ Trì có viết thỈ° váº� n Ä‘á»™ng nhá» �chúng tôi giúp đỡ để xây má»™t Tăng Xá hai tầng, nhỡ khi tai trá» i ách nỈ°á»›c có xảy ra thì cÅ©ng có nỈ¡i che chở những con �ngỈ°á» i vốn chịu nhiá» u cá»±c khổ nỈ¡i thôn quê, dân dã nÃ� � y

Ä iá» u nÃ� � y chúng tôi đã đáp ứng để thá»±c hiện việc xây dá»±ngtái tạo kia trong đó có cả Hòa ThỈ°á»£ng Bảo Lạc, bản thân chúng tôi, SỈ° Bà Diệu Tâm, Ni SỈ° NhỈ° Viên, Ni SỈ° Diệu PhỈ°á»›c v.v Ä Ã¢y lÃ� cái tình quê và cái nghÄ©a của nỈ¡i chôn nhau cắt rốn mà chúng tôi đã thể hiện trá» n vẹn khi còn Ä‘ang ở ngốº¡i �quốc ngà y nay, nhằm há»— trợ cho quê hỈ°Ỉ¡ng có má»™t nỈ¡i yên ổn khi xuân đến đông vá» <br><br>TrỈ°á»›c chùa có má»™t sân nhá» , lÃ� � nỈ¡i để cho Gia Ä Ã¬nh Pháº� t Tá» sinh hốº¡t Hai bên vỈ°á» n chùa trồng �

bà đao và bà rợ Ä Ã¢y lÃ� sản phẩm của nhà nông Vùng chùa quê

nà y quanh Ä‘i quẩn lại cÅ©ng chỉ sản xuất Ä‘Ỉ°á»£c má»™t số hoa

mà u chÃnh nhỈ°: lúa, bắp, Ä‘áºu và những hoa mà u phụ nhỈ°: bÃ, bầu, rau, cải v.v Nông dân chủ yếu bám và o miếng đất của mình để cà y xá»›i, trồng trá» t, nhằm tạo thêm Ä‘á» i sống váº� � t chất cho gia đình mình có đủ cái ăn cái mặc, nhỈ°ng trá» i lại chẳng �thỈ°Ỉ¡ng tình há» Khi mùa mỈ°a, mùa lụt đến, tất cả tÃ� i sản há» lÃ� m Ä‘Ỉ°á»£c trong năm, Ä‘á» u bị cuốn trôi theo dòng lÅ© �

Thế là đi Ä‘ong cả má»™t công trình Há» lại bắt đầu cho năm �khác và cứ thế, năm nà y qua tháng ná» , má»™t nắng hai sỈ°Ỉ¡ng há» � �phải chịu dãi dầu nhỈ° váºy.<br><br>Những ngôi chùa Tổ nhỈ°

PhỈ°á»›c Lâm, Long Tuyá» n, Chúc Thánh còn có ruá»™ng đất quanh chùa �hay ở những nỈ¡i khác Ä Ã¢y lÃ� những đất Ä‘ai mà ngà y xỈ°a vua quan hay những nhà điá» n chủ đã cúng cho chùa NhÃ� chùa cho dân chúng là m thuê và má»—i năm đến mùa gặt, chủ đất đến gặt lúa chung vá»›i ngỈ°á» i thuê đất vÃ� chia hoa lợi Ä‘em vá» chùa mình.�Nhá» váº� y mà các chùa Tổ má»›i có huê lợi nuôi Tăng Chúng ăn há» c Còn các chùa tại nhÃ� quê, nhỈ° chùa Hà Linh, nỈ¡i tôi Ä‘Ỉ°á»£c sinh ra chỈ°a Ä‘Ỉ°á»£c cái phỈ°á»›c ấy Mãi cho đến khi tôi Ä‘i xuất gia, ngôi chùa ấy vẫn chỈ°a có trụ trì Má» i sá»± đóng góp Ä‘á» u � �

do dân là ng chung sức lại vá»›i nhau để xây dá»±ng.<br><br>Sở dÄ© những ngôi chùa Tổ có Ä‘Ỉ°á»£c nhiá» u ruá»™ng đất nhỈ° váº� y vì chùađã thà nh láºp lâu Ä‘á» i vÃ� Trụ Trì hay PhỈ°Ỉ¡ng TrỈ°á»£ng của nhữngngôi chùa Tổ ấy là những vị cao Tăng, đạo cao đức trá» ng nhỈ°�Tăng Cang hay Hòa ThỈ°á»£ng, danh tiếng lẫy lừng Do váºy vua quan má»›itrá» ng vá» ng vÃ� � cúng dỈ°á» ng vÃ� o đó Từ xa xỈ°a đến nay, các chùaViệt Nam chúng ta Ä‘á» u sinh hốº¡t theo hệ thống nÃ� y, nghÄ©a là SỈ¡n Môn hay Giáo Há»™i không có má»™t uy quyá» n tuyệt đối nhỈ° các Tôn �Giáo khác và không có mệnh lệnh từ trên Ä‘Ỉ°a xuống, vì chẳng có giáo quyá» n, nhỈ°ng Ä áº¡o Pháº� � t và chùa viện Ä‘Ỉ°á»£c tồn tại lÃ

¢u Ä‘á» i trong dân chúng lÃ� nhá» vÃ� o uy đức của chỈ° Tăng ảnh hỈ°á»Ÿng đến tÃn đồ ChÃnh nhá» công đức của chỈ° vị Tổ SỈ° mÃ�đã nuôi sống cả má»™t dòng Thiá» n hay Tịnh Ä á»™ vÃ� � nhá» váº� y

Ä áº¡o Pháº� t đã có mặt trong dân gian từ thỈ°á»£ng tầng cỈ¡ sở cho đến nỈ¡i thôn quê hẻo lánh NỈ¡i nà o có ngỈ°á» i dân sinh sống, �nỈ¡i đó Ä‘á» u có sá»± hiện hữu của má»™t ngôi chùa, tùy theo số �lỈ°á»£ng dân cỈ° sinh sống tại đó mà chùa sẽ Ä‘Ỉ°á»£c láºp nên Ãt hay nhiá» u.<br><br>Chùa chiá» n tại Việt Nam Ä‘Ỉ°á»£c chia ra nhiá» u � � �lốº¡i nhỈ° sau:<br><br>Chùa Tổ (hay Tổ Ä Ã¬nh) lÃ� những ngôi chùa lá»›n, có mặt lâu Ä‘á» i tại xứ sở đó Ä áº§u tiên những ngôi � �

chùa nà y cÅ©ng chỉ là những am tranh do các vị Hòa Thượng nổi tiếng vỠđây xây dá»±ng để nháº� p thất và hà nh thiá» n Sau nÃ� y vị Thầy ấy nổi tiếng qua công hạnh tu táºp của mình, chùa được các đệ tá» xây dá»±ng quy mô hÆ¡n, thay thế cho am tranh kia

và vị ấy có xuất ra dòng kệ để truyá» n thừa VÃ� dụ nhÆ° Tổ Minh Hải khai sÆ¡n Tổ Ä Ã¬nh Chúc Thánh ở Há»™i An, Tổ Nguyên Thiá» u� �khai sÆ¡n chùa Quốc Ân ở Huế v.v Tất cả Ä‘á» u phụ thuá»™c vÃ� ocông hạnh của vị Tổ SÆ° ấy Thông thÆ°á» ng những ngôi Tổ �

Ä Ã¬nh nhÆ° váº� y Ä‘á»™c láºp vá» má» i phÆ°Æ¡ng diện vá»›i tÃ� � n đồ Chùa

do chÆ° Tăng quản lý và xây dá»±ng Pháºt Tá» chỉ góp công, góp của

và o để tạo nên chốn Già Lam thanh tịnh, nhằm có nÆ¡i chốn cho Pháºt Tá» tu hà nh.<br><br>Chùa Tỉnh Há»™i hay Quáºn Há»™i, là những ngôichùa có tÃnh cách hà nh chánh, là trụ sở của Tỉnh của Quáºn và ở đây do Ban Há»™ Tá»± nắm quyá» n Vị trụ trì nếu có cÅ©ng chỉ �

là má»™t vị lãnh đạo tinh thần đúng nghÄ©a, không chi phối và o việc chùa và việc Há»™i Ä Ã¢y lÃ� Ä‘iểm đặc biệt khác vá»›i chùaTổ.<br><br>Chùa là ng, chùa tÆ° là do là ng xã dá»±ng nên hay những ngÆ°á» i giÃ� u có bá» tiá» n ra để thÃ� � nh láºp Sau đó trong là ng Ä‘i thỉnh Thầy, Cô vá» trụ trì vÃ� chùa tÆ° cÅ©ng giống nhÆ° váºy Ä a �phần những chùa nà y khó nuôi Tăng chúng Vì tất cả Ä‘á» u lệ �thuá»™c và o là ng, xã hoặc tÆ° nhân Chỉ có vị SÆ° trụ trì là có thể ở lâu dà i tại nÆ¡i đây để chăm sóc hÆ°Æ¡ng khói cho chùa, cúng đám cầu an, cầu siêu cho dân chúng trong là ng.<br><br>Ngoà i ra cÅ©ng có những ngôi chùa là ng không hoặc chÆ°a có Thầy, Cô vá» �trụ trì, vì nÆ¡i đó hẻo lánh, kinh tế khó khăn, hoặc giả

những chùa lá»›n tại tỉnh nhà không đủ Tăng, Ni để cung cấp vá» lo chăm sóc những chùa nÃ� y, trong đó có chùa Hà Linh tại quê tôi Thỉnh thoảng có những lá»… lá»›n nhÆ° Pháºt Ä áº£n hay Vu�

Lan, Ban Há»™ Trì vá» Tỉnh cung thỉnh chÆ° Tôn Ä á»©c giảng sÆ° vá» � � �đây giảng má»™t hai ngà y và tổ chức các buổi lá»… quy y Tam Bảo cho Pháºt Tá» tại gia, sau đó các Ngà i trở lại trụ xứ của mình

và mỠi sinh hoạt tại địa phương đỠu do các cư sĩ đảm � �

nhiệm.<br><br>TrÆ°á»›c năm 1975 chùa Hà Linh cÅ©ng cùng chung số pháºn vá»›i bao nhiêu chùa khác trong tỉnh là trong má»™t thá» i gian dÃ� i khÃ

´ng có Thầy, Cô trụ trì, mặc dầu nÆ¡i nà y sản sinh ra không dÆ°á»›i 30 vị Ä‘i xuất gia đầu Pháºt, nhÆ°ng sau khi rá» i khá» i lÃ� � ng quê, quý vị nà y có cÆ¡ há»™i Ä‘i là đi tá»›i luôn, Ãt có vị nà o quay trở lại Nếu có chăng chỉ là thăm viếng trong má»™t thá» i �gian ngắn mà thôi Không phải ngÆ°á» i ta chê chùa quê, nhÆ°ng vì �ngÆ°á» i trong lÃ� ng vốn đã quen biết quá lâu, quá nhiá» u, giá» Ä‘i � �xuất gia rồi, dẫu cho có lên đến báºc Ni SÆ°, Hòa Thượng há» �vẫn nhá»› hình ảnh của chú trẻ mục đồng chăn trâu thuở nhá» �hay cô bé gánh nÆ°á»›c thuê dạo nà o, tháºt khó là m việc vô cùng, dầu cho vị ấy có khả năng nhiá» u Ä‘i chăng nữa Cho nên há» � �chá» n giải pháp Ä‘i xa vÃ� ở xa là váºy.<br><br>Sau năm 1975, Giáo Há»™i có thêm nhiá» u nhân sá»± trẻ, nên bây giá» chùa HÃ� � Linh cÅ©ng đã có má»™t Ni SÆ° thuá»™c miá» n khác vỠđây trụ trì Do váº� � y khôngkhà sinh hoạt của chùa có vẻ ấm cúng hÆ¡n.<br><br>Trong khi ở lạiquê để giúp cho gia đình thu hoạch mùa mà ng và là m tuần 49 ngà y cho Mẹ và o năm 1966, đêm nà o tôi cÅ©ng vá» chùa HÃ� Linh để nghỉ ngÆ¡i và kinh kệ Sáng sá»›m hôm sau vá» nhÃ� dùng Ä‘iểm tâm và lạixách nón ra đồng để cùng cha và các anh chị tiếp tục công việc nÆ¡i những thá»a ruá»™ng còn lại Cuối cùng rồi chữ Hiếu cÅ©ng tạm yên, tôi trở lại chùa PhÆ°á»›c Lâm tại Há»™i An trong mùahè năm 1966.<br><br>NhÆ° trên quý vị cÅ©ng đã Ä‘á» c qua, vì trong �Chúng có việc không vui, nên tôi cÅ©ng đã tìm cách vắng xa chùa má»™t thá» i gian Nay tuần 49 của Mẹ tôi cÅ©ng đã qua rồi Ä Ã¢y lÃ� �cái cá»› để tôi xin phép Hòa Thượng NhÆ° Vạn vá» lại chùa Viên �Giác để Ä‘i há» c cho gần Vả lại thuở ấy không có ai hầu �Thầy Bổn SÆ°, ngoà i chú Thứ, trong khi đó tại chùa PhÆ°á»›c Lâm có nhiá» u chú lo cho Thầy Thầy nhìn tôi có ý trù trừ vÃ� Thầy cÅ©ng đã nháºn ra rằng, đó không phải là ý chÃnh thúc đẩy tôi phải vá» lại Viên Giác, nhÆ°ng nếu đã muốn thế thì Thầy cÅ©ng �thuáºn lòng cho.<br><br>Lúc ấy chùa PhÆ°á»›c Lâm đã lợp ngói xong vÃ

ngôi chùa bây giá» bá» thế hÆ¡n xÆ°a rất nhiá» u NÆ¡i đây dẫu sao � � �cÅ©ng đã ghi lại nhiá» u ká»· niệm đẹp trong Ä‘á» i lÃ� � m Ä‘iệu, lúc má»›i xuất gia há» c đạo của tôi Suốt cuá»™c Ä‘á» i của mình, mãi� �cho đến bây giá» gần 50 năm trôi qua, tôi vẫn không bao giá» quên� �được hình ảnh ngôi chùa và tuổi thÆ¡ của tôi đã sống tại đây 2 năm, từ năm 1964 đến năm 1966.<br><br>Con ngÆ°á» i có thể �già đi vá» hình hÃ� i và tÆ° tưởng, nhÆ°ng rất trẻ con khi những ký ức của tuổi thÆ¡ hiện vá» Vì váº� y đã có không biết bao nhiêu văn nhân thi sÄ© nuối tiếc tuổi thÆ¡ hay tuổi há» c trò lÃ� váºy Lúc còn nhá» , mình đã chẳng lÃ� m nên tÃch sá»± gì, nhÆ°ng chÃnh cái không tÃch sá»± ấy đã trở thà nh sá»± tÃch cho Ä á» i vÃ� � cho Ä áº¡o�vá» sau nÃ� y khi mà cuá»™c Ä‘á» i của vị Tăng SÄ© ấy đã theo Pháº� t vá» Tây à tôi không phải muốn tá»± tô bồi cho mình má»™t chá»— � �đứng, nhÆ°ng tôi chỉ muốn ghi lại cuá»™c Ä‘á» i của mình tháº� t rõ

rà ng, để ngà y sau, nếu có ai đó tìm lại bÆ°á»›c chân xÆ°a, thì có cÆ¡ sở để dò tìm DÄ© nhiên là tôi không thể ghi lại hết sá»± thá»±c 100% được Vì có những sá»± thá»±c quá phÅ© phà ng nên tÃ

´i sẽ lÆ°á»›t qua Vì cà ng Ä‘Ã o sâu và o sá»± thá»±c thì sá»± thá»±c ấysẽ trở thà nh phản sá»± thá»±c Vả lại tất cả những gì hiện có trên Ä‘á» i nÃ� y đâu có gì là chân thá»±c mà đi tìm cái thá»±c? Bởi nếu có tìm ra được cái thá»±c Ä‘i nữa, thì cái thá»±c ấy cÅ©ng chỉ là giả danh mà thôi Bản chất của cuá»™c Ä‘á» i nÃ� y vốn là nhÆ° váºy.<br><br>Tôi vá» lại Viên Giác vÃ� o mùa hè năm 1966 cÅ©ng là thá» i gian chuẩn bị lá»… Khánh thÃ� nh Tây Ä Æ°á» ng đã � �

được xây dựng trong thỠi gian qua Bây giỠdãy nh� � nà y khang trang hơn, có phòng khách, nhà giảng và phòng nghỉ của Sư Phụ Tầng trên dùng để cho khách đặc biệt của Sư Phụ nghỉ lại khi viếng thăm chùa Viên Giác và bên ngoà i là tầng thượng tiếp nối với nhà Trù cũ kỹ ngà y xưa Thầy tôi rất vui khi thấy tôivỠv� cũng chẳng gạn hỠi gì thêm, sau khi tôi đã thưa ý ch� nh

là vỠđây gần Thầy cÅ©ng nhÆ° Ä‘i há» c cho gần Thầy bảo qua � �nhÃ Ä Ã´ng có Bác Thị Tâm Ä‘ang ở đó, hãy ở chung gian phòng vá»›i�Bác.<br><br>Lúc ấy tôi cÅ©ng đã 17 tuổi rồi Cái tuổi chẳng khÃ

´n cÅ©ng chẳng dại Ä Ã¢y lÃ� cái tuổi của sá»± phán Ä‘oán có lẽ chÃn chắn hÆ¡n và cÅ©ng là cái tuổi có nhiá» u suy tÆ° hÆ¡n thuở còn �nhá» Mùa hè năm ấy có phong trÃ� o Ä‘Æ°a bà n thá» Pháº� t xuống

Ä‘Æ°á» ng của Hòa Thượng ThÃ� ch Trà Quang chủ trÆ°Æ¡ng và Phong trà o Thanh Niên Quyết Tá» tại tỉnh nhà cÅ©ng rất mạnh Tôi thÆ°á» ng �thấy lÃnh tráng, Gia Ä Ã¬nh Pháº� t Tá», nam thanh nữ tú và o ra giảng Ä‘Æ°á» ng nhá»™n nhịp hằng ngÃ� y Lúc ấy chú Thứ là m Thị Giả cho Thầy và lo trà nÆ°á»›c cho nhiá» u chÃ� nh khách nên biết mặt, nhá»› tên rất nhiá» u ngÆ°á» i Khi nÃ� � o có gì hÆ¡i khả nghi, chú lại tin cho tôi biết Và dụ nhÆ° có cô nà o đó và o nói chuyện vá»›i Thầy cả mấy tiếng đồng hồ mà chÆ°a xong, có ông Ä áº¡i úy ấy thấy �quá hùng hồn Hình nhÆ° bà kia là giao liên cÅ©ng nên hết tin nà yđến tin khác, tôi cÅ©ng chỉ quan sát và đợi chá» , không phản �ứng và cÅ©ng chẳng quan tâm nhiá» u.<br><br>Thông thÆ°á» ng con ngÆ°á» i � � �tá»± nghÄ© mình là đúng, nên má»›i thá»±c hiện má»™t Ä‘iá» u gì đó, �hay bảo vệ cho má»™t lý tưởng nà o đó của mình Bởi vì ý kiếnkia do sá»± chấp thủ dẫn đầu, nên khó mà nói rằng Ä‘iá» u ấy �đúng hay sai Nó đúng vá»›i ngÆ°á» i nÃ� y mà sai vá»›i ngÆ°á» i kia vÃ� trong thiên hạ có cả thiên hình vạn trạng cách suy nghÄ© khác nhau, bảo là m sao cho giống mình được Từ đây má»›i có sá»± tranhluáºn và già nh phần thắng lại cho mình Thắng hay thua, thà nh hay bại cÅ©ng giống nhÆ° “giá» t nÆ°á»›c sÆ°Æ¡ng mai trên đầu ngá» n � �cỠ†mÃ� � thôi! Có đó rồi mất đó, hiện hữu đó rồi tan biếnđó, đẹp đó rồi xấu đó Ai hiểu được Ä‘iá» u nÃ� y thì cÅ©ngchẳng nên bám vÃu má»™t váºt gì ở thế gian để là m gì Tất cả Ä‘á» u do sá»± hòa hợp vÃ� tất cả cÅ©ng sẽ tan rã Chỉ chỠđợi �thá» i gian sẽ trả lá» i cho những sá»± kiện có không � �

nà y.<br><br>Thình lình và o má»™t buổi sáng tinh sÆ°Æ¡ng, sân chùa ViênGiác tại Há»™i An náo Ä‘á»™ng bởi những chiếc áo kaki mà u xanh củalÃnh Há» lÃ� những ngÆ°á» i lÃ� nh của quân Ä‘á»™i Việt Nam Cá»™ng Hòa, đã được lệnh trên, nên Ä‘á»™t nháºp và o chùa để bắt những

ngÆ°á» i chủ chốt, trong đó có Thầy tôi vÃ� má»™t số anh em Huynh Trưởng của Gia Ä Ã¬nh Pháº� t Tá» Ä‘ang sinh hoạt trong Phong trà o Thanh Niên Quyết Tá» mặc áo Ä‘Ã thay vì áo lam Há» lÃ� những ngÆ°á» i �sẽ chết vì Ä áº¡o vÃ� cho Ä áº¡o.<br><br>Tôi quan sát những ngÆ°á» i � �lÃnh nà y há» lÃ� m gì và kết quả tháºt bất ngá» khi há» dúi tay vÃ� � olÆ° nhang lấy ra những quả lá»±u đạn còn má»›i Khi và o sau háºu Tổhá» Ä‘em ra má»™t má»› truyá» n Ä‘Æ¡n tuyên truyá» n của cá»™ng sản, hô � � �hoán là những Anh Em Quyết Tá» nà y Ä‘ang in Ronéo và có cả cá» �Giải Phóng nữa Ä Ã¢y lÃ� bằng chứng để há» bắt Ä‘i tất cả �Tháºt sá»± ra bằng chứng ấy cÅ©ng chỉ là má»™t sá»± ngụy tạo đốivá»›i những kẻ Ä‘Æ°Æ¡ng quyá» n mÃ� thôi Vì há» Ä‘ang có quyá» n vÃ� � có súng đạn trong tay, còn Pháºt Giáo không có gì hết, ngoại trừmá»™t tấm lòng cho quê hÆ°Æ¡ng, cho dân tá»™c và đạo pháp.<br><br>TôicÅ©ng đã Ä‘á» c xong quyển “TrÃ� Quang tá»± truyện†của Hòa �

Thượng Trà Quang viết trong thá» i gian gần đây, nhÆ°ng tháº� t sá»± khÃ

´ng tìm được câu giải đáp chÃnh đáng của giai Ä‘oạn tranh đấunăm 1966 do Ngà i chủ trÆ°Æ¡ng Có lẽ Ngà i ngại viết ra sá»± tháºt Vì sá»± tháºt bao giá» cÅ©ng phÅ© phÃ� ng, nhÆ°ng nếu nhân váºt chÃnh còn ngại ngùng thì tất cả những báo chà phê bình cÅ©ng chỉ lÃ

những quyết Ä‘oán mà thôi Sá»± tháºt nhÆ° thế nà o xin dà nh cho khoảng không im lặng váºy.<br><br>Thầy tôi bị bắt, tôi cÅ©ng theo cùng Khi đến Ty Hà nh Chánh tỉnh Quảng Nam thì há» Ä‘Æ°a Thầy tôi�lên máy bay trá»±c thăng, còn tôi và má»™t số anh em Gia Ä Ã¬nh Pháº� t Tá» há» Ä‘Æ°a qua nhÃ� lao bên cạnh trÆ°á» ng Trần Quý Cáp Thá» i gian � �

nà y là thỠi gian khai cung, thỠi gian bị ở biệt l� � p, thỠi gian �bị tra tấn, thỠi gian�

tạo ra sá»± nghi kỵ lẫn nhau Há» nhốt chung chúng tôi vá»›i tù �hình sá»± Khi và o đây lại gặp chú Duyên và chú Phấn ở chùa Tỉnh Há»™i cÅ©ng bị bắt Có lẽ đây cÅ©ng là kế hoạch tổng tấn công các chùa chiá» n miá» n Trung, giống nhÆ° năm 1963 thá» i ông � � �Diệm.<br><br>Năm đó, ngoà i những SÆ° Cô ở chùa Bảo Thắng thăm nuôi hằng tuần ra, chùa Viên Giác tại Há»™i An chẳng có ai Ä‘i thăm chúng tôi Vì Thầy tôi đã bị bắt, chúng lý chùa Viên Giáctan hà ng, chỉ còn có Bà ChÃn ở lại chùa, trong khi cá»a chÃnh chùa cÅ©ng không mở và chuông u minh cÅ©ng chẳng gióng được ngà y

nà o.<br><br>Sau mấy tuần há» i cung há» cÅ©ng chẳng tìm ra được � �má»™t manh mối nà o Vì giữa Pháºt Giáo tranh đấu thuở bấy giá» �không có sá»± liên hệ vá»›i bất cứ má»™t đảng phái quốc gia hay cá»™ng sản nà o cả Pháºt Giáo vẫn là Pháºt Giáo của dân tá»™c, khÃ

´ng toa ráºp vá»›i ngoại bang để là m hại dân mình Do váºy Pháºt Giáokhông đứng bên nà y lẫn bên kia, mà đứng lên trên má» i khuynh �hÆ°á»›ng đối kháng của thá» i đại vÃ� đứng trong lòng của dân tá»™c Sống cùng đồng cam cá»™ng khổ vá»›i dân tá»™c, Pháºt Giáo khÃ

´ng sống cho chÃnh mình mà chÃnh vì sá»± lợi Ãch của tha nhân và sá»±hÆ°ng thịnh của Tổ Quốc vá» sau nÃ� y Từ đó há» ná»›i lá» ng � �chúng tôi, cho ra ở 2 nhà vòm phÃa trÆ°á»›c, đối diện vá»›i Tiểu Khu Quảng Nam và vẫn nằm bên cạnh trÆ°á» ng Trung Há» c Trần Quý � �Cáp.<br><br>Sau 3 tháng nhÆ° váºy có lệnh được phóng thÃch Hôm đó có Hòa Thượng ThÃch Trà Minh, Trụ trì chùa Tỉnh Há»™i cùng vá»›i Ã

´ng Phạm Ngá» c Chi, Tỉnh Trưởng tỉnh Quảng Nam đến khuyên giải�

và i Ä‘iá» u, rồi chúng tôi ai lại vá» chùa nấy <br><br>Có ở tù � �rồi má»›i biết ngÆ°á» i xÆ°a nói không sai: “Nhất nháº� t tại tù thiên thu tại ngoại†(má»™t ngÃ� y ở trong tù nhÆ° ngà n năm ở bên ngoà i) Khi chÆ°a mất sá»± tá»± do, ngÆ°á» i ta thÆ°á» ng không để ý � �đến sá»± tá»± do là gì, nhÆ°ng khi sá»± tá»± do đã mất, lúc ấy ngÆ°á» i ta má»›i thấy sá»± tá»± do lÃ� vô cùng quan trá» ng Ä Ãºng nhÆ° � �trong Truyện Kiá» u, Cụ Nguyá»…n Du đã diá»…n tả rằng: â€œÄ oạn � �TrÆ°á» ng ai có qua cầu má»›i hay.†Khi còn ở bên đầu cầu nÃ� � y hayđầu kia, Ä‘á» bạt nhiá» u ý kiến, nhÆ°ng khi tá»± mình cất bÆ°á»›c � �qua cầu, nhất là chiếc cầu bắc ngang giữa Ä á» i vÃ� � Ä áº¡o hay �chiếc cầu sinh tá», tá» sinh, thì lúc ấy má»›i biết biệt nghiệp của mình là nh dữ nhÆ° thế nà o.<br><br>Tôi vá» lại chùa Viên Giác�Há»™i An thấy cá»a đóng then cà i Ä i từ ngõ vÃ� o chùa chỉ cảm nghenhÆ° tiếng lá Ä‘a xà o xạc, không má»™t bóng ngÆ°á» i qua lại, trông �

rất đìu hiu Ä áº·t chân lên chánh Ä‘iện, tôi mở toang cánh cá»� a chÃnh đầy mạng nhện giăng để cho ánh sáng lá» t vÃ� o bên trong Ä‘ốº¡n dò dẫm lên báºc trên, dỈ°á»›i chân mình chạm và o má»™t lá»›p bụi thá» i gian, cảm nghe chừng nhỈ° lâu lắm má»›i có ngỈ°á» i đặt � �chân đến Tôi cúi sáºp ngỈ°á» i xuống lá»… Pháº� t ba lạy rồi gióng lên 3 tiếng chuông gia trì, lòng mình cảm thấy trống vắng

lạ thỈ°á» ng Bá»—ng bÃ� ChÃn từ đâu đã xuất hiện, mở hé cánh cá»a chùa, nhìn thấy tôi bà la lên “Ôi! Ông Ä iển!†Chỉ có � �thế mà nỈ°á»›c mắt lại tuôn trà o Tiếp đến tôi há» i chuyện bÃ�vá» ai còn, ai đã ra Ä‘i vÃ� tin tức vá» Thầy mình ra sao v.v… Kể �từ ngà y hôm ấy tiếng chuông u minh lại bắt đầu vang

vá» ng.<br><br>Sau khi quét dá» n chánh Ä‘iện vÃ� � sân chùa xong, ông Cá»u

Y nghe tin tôi vá» cÅ©ng ghé thăm vÃ� má»™t và i ngỈ°á» i Pháº� t TỠở ngoà i đó cÅ©ng bắt đầu tụ há» p lại, để tụng kinh niệm Pháº� t

và o những đêm sám hối và Rằm, mồng má»™t để chá» ngÃ� y Thầy tôi trở vá» Ä á»™ chừng má»™t tháng sau thì Thầy Ä‘Ỉ°á»£c trở lại� �chùa xỈ°a và quý chú cÅ©ng lục tục trở lại Viên Giác tá»± Thầy không vui mà cÅ©ng chẳng buồn, lúc nà o cÅ©ng cảm thấy nhỈ° Thầy băn khoăn cho má»™t Ä‘iá» u gì đó.<br><br>Sau ngÃ� y bà n Pháºt xuống Ä‘Ỉ°á» ng tại miá» n Trung, Hòa ThỈ°á»£ng ThÃ� � ch Hà nh Ä áº¡o Ä‘Ỉ¡n vị Ä Ã� � Nẵng và Hòa ThỈ°á»£ng ThÃch NhỈ° Huệ Ä‘Ỉ¡n vị Quảng Nam chÃnh thức Ä‘Ỉ°a Ä‘Ỉ¡n từ chức lên Nha Tuyên Úy Pháºt Giáo Các Ngà i trở vá» �Ä‘Ỉ¡n vị của mình để sinh hốº¡t nhỈ° xỈ°a Kể từ năm 1966 trở Ä‘i Hòa ThỈ°á»£ng ThÃch ChỈ¡n Phát nghỉ là m Giám Ä á»‘c trỈ°á» ng Trung � �Há» c Bồ Ä á» Há»™i An vÃ� � � Hòa ThỈ°á»£ng ThÃch NhỈ° Huệ đảm nháºn chức vụ nà y cho đến những năm vá» sau Trong khi đó trỈ°á» ng Bồ� �

Ä á» vẫn tiếp tục xây dá»±ng, do Hòa ThỈ°á»£ng ThÃ� � ch NhỈ° Vạn là m

Ä á»‘c Công Má»›i đây (17.12.2012) nhân lá»… Ä áº¡i khánh Bát tuần � �của Hòa ThỈ°á»£ng ThÃch NhỈ° Huệ, PhỈ°Ỉ¡ng TrỈ°á»£ng chùa Pháp Hoa tại Adelaide, Nam Úc, Ngà i cho biết rằng: “Thá» i gian từ năm 1964 đến�năm 1968 Công Binh đã giúp cho việc xây dá»±ng trỈ°á» ng Trung Há» c � �Bồ Ä á» Há»™i An rất nhiá» u, nhỈ° chở gá»—, chở xi-măng, chở � � �

đất, chở sắt v.v… Lúc ấy hỠđã cho không vÃ� không tÃnh

đồng nà o, nên Giáo Há»™i má»›i có Ä‘Ỉ°á»£c má»™t ngôi trỈ°á» ng khang �trang nhỈ° váºy.†<br><br>Cho đến bây giá» má»—i lần hồi tỈ°á»Ÿng vá»� � �những ngà y ở tù của năm 1966 nà y, tôi hay nhá»› lại hình ảnh của cha mình Ä‘i thăm nuôi, đứng kẹp dù trỈ°á»›c cổng trại tù Há»™i An để han há» i vÃ� i lá» i rồi trở vá» quê trong vá»™i vã Hình� �ảnh ấy đã là m cho tôi xúc Ä‘á»™ng và tôi cÅ©ng đã chẳng há» i �nhỠđâu mÃ� cha biết tin Thế nhỈ°ng ngỈ°á» i đã đến Cái tang �Mẹ má»›i cách đó mấy tháng Bây giá» lại chịu lãnh án tù không�chỠđợi ở tuổi 17, trong khi má»›i xuất gia Ä‘Ỉ°á»£c gần 3 năm �Thá» i gian nhỈ° ngừng trôi vÃ� không gian nhỈ° Ä‘á» ng lại, chỉ có �sá»± chiêm nghiệm và o bá» sâu của tâm hồn, tôi má»›i thấy tình �phụ tá», tình mẫu tá» là gì Dẫu cho ngỈ°á» i con ấy sau nÃ� y có trở thà nh là gì Ä‘i chăng nữa, trong tinh thần huyết thống, nó vẫn là đứa con trong kiếp nà y và nhiá» u kiếp khác ở trong sá»± �sinh tá» luân hồi kia.<br><br>Bây giá» cuá»™c sống của tôi tại chùa�Viên Giác đã bỈ°á»›c sang má»™t bỈ°á»›c ngốº·c má»›i Vì những khung cá»a đã sạch nhện giăng, nhỈ°ng Ä‘Ỉ°á» ng Ä‘á» i muôn vạn nẻo, tôi � �vẫn phải dõi theo để củng cố tâm Ä áº¡o của mình.<br><br><br>�Ná»™i dung Ä‘Ỉ°á»£c tải vá» từ website Rá»™ng mở tâm hồn: �

http://rongmotamhon.net

Việc sá» dụng ná»™i dung nà y và o mục Ä‘Ãch khai thác lợi nhuáºn dỈ°á»›i bất kỳ hình thức nà o là vi phạm đạo đức và pháp luáº-t

Chúng tôi khuyến khÃch việc phổ biến vì mục Ä‘Ãch lợi tha Xin vui lòng ghi rõ nguồn thông tin trÃch dẫn và không tùy tiện sá»a chữa, thêm bá»›t và o ná»™i dung hiện có

HÆ°Æ¡ng lúa chùa quê - Phần 2: Hồi ký của Hòa thượng ThÃch NhÆ°

là tôi thÃch xay Ä‘áºu hÆ¡n việc Ä‘i bán Ä‘áºu Chú Ngô còn nhá» Ã� t mắc cỡ Còn tôi lúc ấy đã 17 tuổi rồi, lỡ Ä‘i bán Ä‘áºu, gặpcác bạn há» c cùng lá»›p sẽ bị chế giá»…u, cho nên cuối cùng tôi �đã chá» n công việc nặng nhá» c kia.<br><br>Thứ thuở ấy còn nhá» ,� � �Ä‘i đâu và đứng ở đâu cÅ©ng cắn móng tay, nhÆ°ng được cái là há» c giá» i, lanh lẹ nên Thầy tôi chá» n chú lÃ� � � m Thị Giả Ä‘i đây,Ä‘i đó vá»›i Thầy Thế mà sau năm 1975 không tu nữa, ra Ä‘á» i lÃ� m đến Giáo SÆ° Ä áº¡i Há» c trong hiện tại Thứ giữ nhiệm vụ cho � �Ä‘áºu và nÆ°á»›c và o cối xay, còn tôi chỉ có nhiệm vụ quay cối cho Ä‘á» u để có được những thùng nÆ°á»›c Ä‘áº� u nà nh trắng xóa

là được rồi NÆ°á»›c Ä‘áºu ấy Ä‘em đổ và o vải để “bòng†�cho ráo, chỉ còn xác Ä‘áºu Ä Ã³ lÃ� nÆ°á»›c nhất Ä oạn đổ nÆ°á»›c �lạnh và o bã Ä‘áºu “bòng†má»™t lần nữa để có được nÆ°á»›c �thứ nhì Cả 2 nÆ°á»›c Ä‘áºu ấy dồn chung lại đổ và o nồi để

bà ChÃn nấu và canh cho đến khi nà o nÆ°á»›c Ä‘áºu sôi, lấy má»™t Ãt nÆ°á»›c Ä‘áºu còn lạnh đổ và o nồi, để nÆ°á»›c sôi trong nồi hạ xuống Tiếp theo dùng thạch cao đổ và o thau, quáºy cho Ä‘á» u, �Ä‘oạn Ä‘em nÆ°á»›c Ä‘áºu vừa nấu sôi đổ và o thau, khuấy cho Ä‘á» u �tay cho đến khi nà o Ä‘áºu đông lại thì dừng Còn xác Ä‘áºu thảy

ra bên ngoà i dùng để cho heo ăn hay là m phân bón cho cây

cá» <br><br>Ä á»™ 15 phút sau, Ä‘áº� � u đông cứng rồi, Ä‘em Ä‘áºu ấy đổ và o má»™t khuôn Ä‘áºu, bên dÆ°á»›i có lót sẵn vải và đổ Ä‘áºuđông kia và o đầy khuôn, sau đó bắt các chéo vải lại, Ä‘áºy lêntrên má»™t tấm ván vừa cái khuôn Ä‘áºu, tiếp theo lấy đá đè lênbên trên miếng ván ấy, để cho nÆ°á»›c chảy hết ra ngoà i, chỉ còn toà n là đáºu nguyên chất thì dỡ khuôn ra và cắt thà nh từng miếng, ngâm và o trong nÆ°á»›c, kế tiếp Ä‘em ra chợ bán Ä áº� u nà y ngÆ°á» i miá» n Trung gá» i lÃ� � � “đáºu khuôn†Vì Ä‘áº� u được là m nằm trong khuôn gá»— Miá» n Bắc gá» i lÃ� � Ä‘áºu phụ Thá»±c ra, Ä‘áºu phụ nếu viết bằng Hán văn, nó chỉ có nghÄ©a là hạt Ä‘áºu nà nh

mà thôi NgÆ°á» i Hoa gá» i lÃ� � Ä‘áºu hủ Chữ hủ có nghÄ©a là thối

ngưỠi v� o Nếu là chùa Phước Lâm thì chú Hạnh Thu đã là m nhiệm vụ ấy rồi Chúng tôi không thắc mắc mà chỉ để ý những việc là m của ngưỠi đ� n bà tuổi trung niên ấy mà thôi

Bà nà y chỉ biết có Thầy trụ trì, còn điệu chúng tôi hay bị

bà la mắng, chá»i xéo khi có ngÆ°á» i há»— trợ bÃ� Chúng tôi cảm thấy bÆ¡ vÆ¡ vì không có ai bênh vá»±c cho mình, nên cÅ©ng tủi thân,

chỉ biết nhìn nhau và tá»± thông cảm cho thân pháºn là m ngÆ°á» i tu �của má»—i chú trong giai Ä‘oạn nà y mà thôi.<br><br>Thân ở trong chùa

mà tâm Ãt yên vì ngoại cảnh chung quanh chi phối nhiá» u quá nên tÃ�

´i đã xin Thầy má»—i tối xuống nhà bà Huỳnh để nhá» anh Tiến �chỉ bà i cho há» c Ä Ã¢y cÅ©ng chỉ lÃ� � cái cá»› để xa chùa Nhá»› là khi xÆ°a còn là m thân cÆ° sÄ©, tuy sinh hoạt ở nhà nhÆ°ng lúc nà o cÅ©ng hÆ°á»›ng đến chùa và đến chùa Hà Linh ngủ lại qua đêm Còn bây giá» thân đã lÃ� m Tăng sÄ© mà không muốn ở chùa, tâm lại hÆ°á»›ng Ä‘i hÆ°á»›ng khác Quả tháºt Ä‘á» i nÃ� y có nhiá» u khúc �quanh là váºy.<br><br>Kể ra nhà ông bà Huỳnh nà y là má»™t nhà rất tốt Nhà có hai chị gái lá»›n là chị Mai và chị Hồng Anh Tiến chỉ là há» c sinh Trung Há» c Ä á»‡ Nhị Cấp trÆ°á» ng Trung Há» c Trần � � � � �Quý Cáp đến ở trá» mÃ� thôi Tôi nhá» anh chỉ toán cho má»™t �thá» i gian, đâm ra tá»± tin hÆ¡n, chứ tháº� t ra lúc ấy tôi chÆ°a biết giải phÆ°Æ¡ng trình má»™t cách rà nh mạch Anh Tiến chỉ cho tôi cáchhá» c thuá»™c những công thúc nhÆ° “Sin đối vá»›i huyá» n, cosin ká» � � �huyá» n, tan đối vá»›i ká» , cotan kỠđối†Hoặc giả cách rút � � � �căn số và cách giải phân số v.v… Sau thá» i gian chừng 3 tháng �nhÆ° váºy tôi không đến nhà bà Huỳnh nữa và Thầy tôi cÅ©ng

chẳng la rầy gì cả Có lẽ sá»± vắng mặt của chúng tôi, Thầy tôi không để ý chăng?<br><br>Tôi há» i ý Thứ vÃ� Bác Thị Tâm bâygiá» mình phải lÃ� m sao, thì tất cả Ä‘á» u chá» n giải pháp “im � �lặng là và ng†Thế rồi từ đó trở vá» sau, chuyện gì xảy ra� �trong chùa Viên Giác nà y, chúng tôi hầu nhÆ° là “xúc sá»± vô tÃ

¢m†không quan hoÃ� i đến, chỉ lo là m xong bổn pháºn của mình thÃ

´i.<br><br>Ngoà i ra tôi cÅ©ng biết thêm nghá» chằm nón, nên mua lá, �

và nh và khuôn nón vỠđể lÃ� m thà nh những chiếc nón bà i thÆ¡ xinhxinh và đem Ä‘i bán tạo thêm kinh tế cho chÃnh mình trong việc mua sách vở, bút má»±c Thuở ấy cÅ©ng hay! Chúng tôi chẳng ai nghÄ© rằng: Cuá»™c Ä‘á» i của mình sẽ ra sao sau nÃ� y khi không có tiá» n �bạc dÃnh túi Chúng tôi lúc đó hầu nhÆ° vô sản Nếu có ai vá» �quê thăm, các anh chị cho chút đỉnh, dùng tiá» n ấy để dÃ� nh, cất kỹ, chá» cho có việc gì trá» ng đại má»›i Ä‘em ra dùng, còn � �tÆ°Æ¡ng lai phÃa trÆ°á»›c, mình phải sống nhÆ° thế nà o, hầu nhÆ° chẳng có chú nà o để ý đến Chúng tôi chỉ có bổn pháºn tu, há» c vÃ� là m việc, Thầy trụ trì cung cấp cho cÆ¡m, gạo, nÆ°á»›c non

là đủ.<br><br>Ở trÆ°á»›c vÆ°á» n chùa Viên Giác thuở ấy có má»™t �khoảng đất trống Ở đây được trồng những dây khoai lang, chúng tôi có bổn pháºn tÆ°á»›i và chú Ngô là ngÆ°á» i có nhiệm vụ �cắt rau theo mệnh lệnh của cô Bốn để má»—i ngà y chúng tôi có được rau lang luá»™c, rau lang xà o, rau lang chiên, rau lang nấu canh v.v… má»—i ngà y Ä‘á» u có rau lang đổi món vÃ� má»—i tuần Ä‘á» u lặp�Ä‘i lặp lại xoay vần nhÆ° váºy Thế mà chúng tôi vẫn khá» e mạnh �nhÆ° thÆ°á» ng Nếu không nhá» Pháº� � t Ä‘á»™, là m sao chúng tôi có thể vượt qua được những giai Ä‘oạn thá» thách cả ná»™i tâm lẫn ngoại cảnh nhÆ° váºy.<br><br>Niên khóa 1966-1967 tôi đã há» c lá»›p �

Ä á»‡ NgÅ© tại trÆ°á» ng Trung Há» c Bồ Ä á» vÃ� � � � � mùa hè năm 1967 chùa Long Tuyá» n có tổ chức an cÆ° kiết hạ cÅ©ng nhÆ° giá»›i Ä‘Ã� n, nên tÃ

´i xin phép SÆ° Phụ lên chùa Long Tuyá» n để được nháº� p chúng an cÆ° tu há» c Thầy tôi đồng ý ngay vÃ� đây cÅ©ng là cÆ¡ há»™i để tÃ

´i xa Viên Giác trong 3 tháng hè ấy Lẽ ra SÆ° Phụ cÅ©ng nên cho biết, đây là chùa của SÆ° Ông Phổ Thoại sáng láºp và trong hiệntại SÆ° Bá ChÆ¡n Phát trụ trì, nhÆ°ng Thầy tôi đã không tạo sá»± gần gÅ©i ấy cho tôi, sau nà y tôi má»›i hiểu khi ra là m việc vá»›i nhau, giữa SÆ° Bá và SÆ° Phụ có nhiá» u quan Ä‘iểm không giống nhau,�nên tình huynh đệ, pháp lữ trong chốn Thiá» n Môn không khắn khÃ� t vá»›i nhau lắm Chúng tôi hà ng háºu há» c, đệ tá»� chỉ biết nhÆ° thế thôi và hầu nhÆ° chẳng ai dại gì Ä‘i há» i lý do tại sao để�dá»… bị trách mắng.<br><br>Chùa Long Tuyá» n nằm trên má»™t cồn cát �gần Thị xã Thanh Hà , chung quanh toà n là mồ mả, nhÆ°ng trong vÆ°á» n�chùa có cả má»™t rừng cây “vỠ†cho quả vÃ� � o mùa hè tháºt là ngá» t ngÃ� o Quanh chùa được rà o bởi má»™t hà ng cây nhân tạo đểcho trâu bò khá» i vÃ� o bên trong phá tháp hay mồ mả vốn có sẵn trong chùa Chúng tôi vốn là những ngÆ°á» i há» c cùng lá»›p vá»›i nhau� �

tại trÆ°á» ng Bồ Ä á» nên rất dá»… thân thiện vá»›i nhau, trong ấy � � �có chú Giải Trá» ng, NhÆ° HoÃ� n là hai ngÆ°á» i mÃ� tôi thân thiết và gần gÅ©i nhất, chúng tôi đã kết nghÄ©a anh em từ thuở ấy NhÆ°

Ä iển nhá» tuổi nhất, sinh năm 1949 lÃ� � m em út NhÆ° Hoà n sinh năm

1947 là m anh kế, còn Giải Trá» ng sinh năm 1946 lá»›n nhất lÃ� m anh cả Ngoà i ra chú NhÆ° Phẩm, chú Bảy, chú QuÃt, chú Tuất cÅ©ng Ä‘angở chùa nà y và đang há» c chung lá»›p, cÅ©ng lÃ� những ngÆ°á» i bạn �dá»… thÆ°Æ¡ng Há» lÃ� những ngÆ°á» i đệ tá»� cùng Thầy và nếu há» �nháºn tôi và o hà ng vai vế thì chúng tôi là anh em chú bác trong cá»a chùa vá»›i nhau nên cÅ©ng chẳng xa lạ gì.<br><br>Ä Ã¢y lÃ� mùa táºp sá»±

an cÆ° đầu tiên của chúng tôi Thá» i khóa rất nghiêm ngặt, gồm �có tá» a thiá» n vÃ� � công phu khuya Sau khi Ä‘iểm tâm lên lá»›p há» c �buổi sáng, đến trÆ°a cúng ngá» vÃ� dùng quá Ä‘Æ°á» ng Tiếp đó �nghỉ trÆ°a và chiá» u lên lá»›p há» c nữa Kế tiếp Ä‘i công phu � �chiá» u, sau đó dùng cháo vÃ� tối lại ôn bà i, cuối cùng là tịnh tá» a trên giÆ°á» ng lúc 10 giỠđêm để Ä‘i ngủ vÃ� � � ngà y hôm sau cÅ©ng lặp lại nguyên nhÆ° váºy.<br><br>Thầy dạy thì có Hòa ThượngChÆ¡n Phát dạy giáo lý căn bản trong 37 phẩm trợ đạo Thầy Chánh Thiện dạy chữ Hán, Thầy NhÆ° Huệ dạy cách thức diá»…n giảng và nghi lá»…, Thầy NhÆ° Vạn dạy vá» hÃ� nh chánh, Thầy NhÆ° Luáºn dạy vá» sinh hoạt Tăng Ni… Chúng tôi tuổi còn trẻ nên �há» c bao nhiêu môn đầu óc vẫn tiếp thu bình thÆ°á» ng không có gì� �khó khăn cả Riêng chỉ có những ngà y sám hối, bố-tát (tụng giá»›i) và lá»… lạy Thù Ân là vất vả hÆ¡n má»™t chút, vì có sám hối hồng danh, tụng giá»›i và lạy Chúc Tán và o sáng ngà y rằm cÅ©ng nhÆ° mồng má»™t Ä Ã¢y lÃ� những nghi lá»… của Thiá» n Môn đã có�lâu Ä‘á» i tại Việt Nam vÃ� đã trở thà nh má»™t truyá» n thống, khÃ�

´ng có chùa nà o là không thá»±c hiện Nhá» váº� y mà cho đến ngà y nay, ở ngoại quốc đã hÆ¡n 40 năm rồi, tôi vẫn không quên Chúc Tán và o những ngà y Sóc ngà y Vá» ng nÃ� y Riêng kinh Thủ Lăng Nghiêm

là má»™t Thần Chú rất quan trá» ng cho tất cả má» i Tăng SÄ©, nên � �kể từ khi Ä‘i xuất gia cho đến ngà y nay gần 50 năm dà i, tôi khÃ

´ng bao giá» xao lãng hÃ� nh trì Thần Chú nà y.<br><br>Ká»· niệm thì baogiá» cÅ©ng đẹp, mÃ� đẹp nhất là ká»· niệm của tuổi há» c trò �Chúng tôi vừa là há» c trò, vừa lÃ� chúng Ä‘iệu của các chùa nêncÅ©ng có những niá» m vui nho nhá» của mình VÃ� � dụ nhÆ° trong mùa an cÆ° kiết hạ có giá» tịnh tâm ngồi thiá» n trÆ°á»›c khi Ä‘i ngủ � �Nếu ngồi thiá» n trên chánh Ä‘iện hay Thiá» n Ä Æ°á» ng thì chẳng có� � � �vấn Ä‘á» gì để nói Vì nÆ¡i ấy có vị Thiá» n Chủ Ä‘i tuần, � �thấy ai bị hôn trầm thì cảnh sách ngay, bằng cách lấy thiá» n �trượng đánh và o vai phải hay vai trái để thiá» n sinh khá» i bị � �ngủ gục NhÆ°ng đằng nà y Hòa Thượng ChÆ¡n Phát cho chúng tôi ngồi thiá» n trên chiếc Ä‘Æ¡n của má»—i ngÆ°á» i Vì chùa miá» n quê � � �có muá»—i, nên má»—i chiếc Ä‘Æ¡n Ä‘á» u có phủ lên đó má»™t chiếc �mùng Chúng tôi thả mùng hết xuống và ngồi đâu lÆ°ng sát lại vá»›i nhau, cứ thế mà thiá» n Khi đâu lÆ°ng nhÆ° váº� y có nhiá» u chú �ngáy lá»›n tá»± nhiên, khiến cho Thầy NhÆ° Luáºn Ä‘i tuần tra bắt gặp, thế là kế hoạch của chúng tôi bị bại lá»™, bị phạt và cả chúng Ä‘á» u phải lên sám hối hết Tuổi trẻ tháº� t ngây

thÆ¡ là váºy.<br><br>Hoặc giả khi há» c trong trÆ°á» ng Bồ Ä á» , chú � � � �

nà y bị cặp đôi với cô nữ sinh kia, tuy không tỠtình với nhau,�nhưng nhìn nhau khi ra và o lớp cũng cảm thấy bẽn lẽn trong lòng Có nhiỠu lúc tụi bạn viết giả thư rơi v� chữ ký để chỠc �nhau và cuối cùng rồi đâu cũng và o đó Thuở ấy tôi còn nhớ có giỠtoán chạy Nghĩa l� Thầy Kế ra đỠtoán v� cả lớp đỠu l� m Ai đáp án nhanh, kể từ ngưỠi số 1 đến số 10 sẽ �được chấm điểm Tụi hỠc trò biết chúng tôi l� m toán nhanh, nên chúng cột vạt áo sau của chúng tôi và o thà nh ghế, khi vừa

là m xong, chỉ lo chạy lên nộp cho kịp giỠ, chẳng may vạt áo �

dà i sau bị rách toạt Thế là chúng nó cưỠi th� t lớn, trong khi đó chúng điệu chúng tôi đang lo toan là ai sẽ vá lại giùm

chiếc áo bị sứt chỉ nà y đây.<br><br>Ngà y xưa đỠi sống ở Tu �Viện hay Chùa Tổ rất khổ sở Hầu như ngưỠi ta không chú �trỠng đến cái ăn, cái mặc, m� dẫu cho có chú trỠng đi chăng �

nữa thì đỠi sống của ngưỠi dân vẫn còn quá khổ, l� � m sao đỠi sống trong chùa khá hơn được Quanh đi quẩn lại chỉ có �gạo, muối, tương, chao vẫn là những món ăn thưỠng nh� t của nhà chùa Chỉ có Thầy Trụ Trì hay Thầy Giám Viện được các

bà “tịnh hạnh nhÆ¡n†nấu riêng má»™t mâm cÆ¡m có cả Ä‘áº� u hủ kho tÆ°Æ¡ng và má»™t Ä‘Ä©a rau luá»™c NhÆ° thế là tÆ°Æ¡m tất lắm rồi.NhÆ°ng mâm cÆ¡m nà y, sau khi hầu Thầy, Thị Giả được dùng, có Ä‘Ã

¢u chia Ä‘á» u cho chúng được Vì chúng quá đông NgÃ� y ấy hầu nhÆ° chúng tôi không phà n nà n vá» chuyện ăn uống vÃ� ngay cả

chuyện tu há» c cÅ©ng không dám có ý kiến Trên bảo sao, dÆ°á»›i nghe�váºy <br><br>Há» c nhiá» u hay há» c Ã� � � t là tùy theo má»—i ngÆ°á» i Còn �chÆ°Æ¡ng trình dạy ở chùa và ở trÆ°á» ng cứ nhÆ° thế mÃ� theo Ai há» c được, cuối năm đủ Ä‘iểm lên lá»›p Ai không đủ Ä‘iểm �ở lại há» c thêm má»™t năm nữa Không nhÆ° ở ngoại quốc, khi lên�Trung Há» c ngÆ°á» i ta chia ra từng loại há» c sinh khác nhau để tiếp� � �tục Ä‘i há» c chữ, há» c nghá» , hay há» c trÆ°á» ng đặc biệt Ä Ã¢y � � � � � �

là cái há» c quá xÆ°a cÅ©, mÃ� cho đến nay vẫn chÆ°a thấy cải tiếnđược bao nhiêu Thông thÆ°á» ng cha mẹ nÃ� o chẳng muốn cho con mìnhhá» c tiếp tục vÃ� o Ä áº¡i Há» c, nhÆ°ng đứa con ấy bị khó khăn � �vá»›i há» c trình ngay từ ngưỡng cá»� a Trung Há» c thì lÃ� m sao há» c cho �nổi khi và o Ä áº¡i Há» c Thế mÃ� � cứ đẩy con mình và o.<br><br>Nhà chùa thì sao? Việc giáo dục của nhà chùa còn cổ hÆ¡n trÆ°á» ng �Ä‘á» i nữa NghÄ©a lÃ� tất cả cho và o má»™t lá»›p, không tÃnh tuổi tác khác nhau, không để ý trình Ä‘á»™ hiểu biết khác nhau và thịhiếu khác nhau Có lẽ vì không đủ Giáo Thá» cÅ©ng nhÆ° nếu có �chia ra nhiá» u lá»›p thì những trò há» c dở, những chú há» c không � � �tiến bá»™ ấy sau nà y sẽ là m gì? Ä Ã¢y lÃ� má»™t câu há» i chÆ°a có �đáp số, nên các trÆ°á» ng Ä áº¡o Ä‘á» u giữ nguyên lại cách dạy � � �xÆ°a cÅ© ấy.<br><br>Trong mùa An CÆ° Kiết Hạ năm ấy tôi kết thân vá»›i chú Giải Trá» ng vÃ� chú NhÆ° Hoà n, mặc dầu tuổi tác của chúng tôi chênh lệch nhau, nhÆ°ng cả ba Ä‘á» u há» c chung má»™t lá»›p � �Thầy Giải Trá» ng há» c trung bình, không có gì xuất sắc lắm Anh � �NhÆ° Hoà n há» c giá» i hÆ¡n, nhÆ°ng hai sÆ° huynh ấy không ngÆ°á» i nÃ� � � o chạy theo kịp tôi Có lẽ tôi trẻ hÆ¡n nên lanh lẹ hÆ¡n chăng? Cái há» c nÃ� o đối vá»›i tôi cÅ©ng dá»… dà ng, từ giáo lý đến chữ Hán, từ tán tụng cho đến há» c thuá»™c lòng Khi trả bÃ� i cho Thầygiáo hay các Thầy dạy trong Ä áº¡o, tôi không bá» sót má»™t cÆ¡ há»™i � �

nà o để tự giới thiệu khả năng hỠc thuộc lòng của mình, mỗ�

i khi được dò bà i.<br><br>Cuối niên hỠc 1969, tôi v� o Sà igòn tiếp tục con đưỠng tu hỠc của mình, không còn liên lạc với � �quê hương xứ Quảng nữa ThỠi gian ấy kéo d� i mãi cho đến năm

1975 và kể từ đó không được tin tức của nhau, nhÆ°ng sau nà y nhá» những ngÆ°á» i tỵ nạn đến định cÆ° tại Ä á»©c vÃ� � � thÆ° từ qua lại, tôi biết rằng Thầy Giải Trá» ng, Thầy NhÆ° Phẩm vẫn �còn tu tại chùa Long Tuyá» n, chú NhÆ° HoÃ� n và má»™t số chú khác đã

ra Ä‘á» i Biết chỉ để biết váº� y thôi, là m sao để có cÆ¡ há»™i gặp gỡ được.<br><br>Năm 2003 là năm ká»· niệm tôi trở vá» ngôi�PhÆ°Æ¡ng Trượng, lúc ấy tôi 54 tuổi Ä Ã¢y lÃ� cÆ¡ há»™i để cung thỉnh má»™t số chÆ° vị Tôn Ä á»©c từ quê hÆ°Æ¡ng đến tham dá»± lá»…�

nà y, đặc biệt là quý vị từ quê hÆ°Æ¡ng xứ Quảng Thế là chúng tôi có cÆ¡ há»™i gặp nhau Ä iá» u nÃ� � y chúng tôi chÆ°a bao giá» �nghÄ© đến, thế mà nay cÆ¡ há»™i đã được mở ra Ä áº¿n năm 2008 tÃ�

´i được tấn phong lên phẩm vị Hòa Thượng trong Giá»›i Ä Ã� n PhápChuyên cÅ©ng đã có cÆ¡ há»™i má» i chÆ° Tôn Ä á»©c Tăng Ni từ Quảng � �Nam sang Ä á»©c má»™t lần nữa Lần nÃ� y cÅ©ng có Thầy Giải Trá» ng �đến tham dá»±, đồng thá» i chúc mừng 60 năm sinh nháº� t của tôi Kế tiếp đó là tháng 10 năm 2010 tại Cá»±c Lạc Cảnh Giá»›i ở Chiangmai, Thái Lan, rồi tại Hoa Kỳ và năm 2012 nà y tại Adelaide, Úc Châu Bây giá» chúng tôi ai cÅ©ng đã giÃ� , tóc mấy mà u trải quacùng mÆ°a nắng Thầy Giải Trá» ng bây giá» hay ngồi vai Sám Chủ � �trong các Ä áº¡i Trai Ä Ã� � n và thỉnh thoảng giữ ngôi vị Gia Trì trong các Ä Ã� n Trà ng Chẩn Tế.<br><br>NhÆ° Hoà n Phạm Sanh đã không còn liên lạc từ lâu, nhÆ°ng bá»—ng má»™t ngà y của năm 2011, NhÆ° Hoà n cho biết tin là sẽ sang Hoa Kỳ để Ä‘oà n tụ vá»›i con cái

Từ đó tôi đã nối kết lại liên lạc và hẹn nhau và o tháng 3 năm 2012, nhân chuyến hoằng pháp lần thứ 8 tại Hoa

Kỳ, chúng tôi sẽ gặp nhau tại Trung Tâm Quảng Ä á»©c tại �

Riverside thuá»™c miá» n Nam California Quả tháº� t quả đất tròn nên chúng tôi đã có được những ngà y há»™i ngá»™ tháºt ý nghÄ©a Bây giá» NhÆ° HoÃ� n đóng vai trò của má»™t ngÆ°á» i Pháº� t Tá» thuần thà nh

lo há»™ trì cho Ä áº¡o, trong khi đó tôi được cung thỉnh nhÆ° lÃ� má»™t vị Pháp SÆ° chủ giảng tại đạo trà ng ngà y hôm đó Cuá»™c Ä‘á» i nÃ� y mấy ai biết được chữ ngá» Ngá» lÃ� � m sao được ngà y xÆ°a chúng tôi là Huynh Ä á»‡ tu hÃ� nh dÆ°á»›i mái chùa Long Tuyá» n năm �

1967 và đã há» c chung Trung Há» c Ä á»‡ Nhất Cấp trÆ°á» ng Bồ Ä á» � � � � � �Há»™i An từ năm 1964-1968 Tháºt ra không ai trong chúng tôi tiên liệu được việc gì cả Thế mà bây giá» hai ngÆ°á» i bạn há» c ngÃ� � � y xÆ°a lại ở hai vị trà khác nhau.<br><br>Ngay cả Thầy Hạnh Ä á»©c �

và Thầy NhÆ° Phẩm, há» cÅ©ng muốn gặp tôi để thăm há» i, nhÆ°ng � �hÆ¡n 40 năm trôi qua, chÆ°a má»™t lần được há»™i ngá»™ bao giá» Thá» i� �gian không biết sẽ còn kéo dà i trong bao lâu nữa, nhÆ°ng nếu có niá» m hy vá» ng, chắc có ngÃ� � y sẽ gặp nhau Mong sẽ được nhÆ° váº-y.<br><br>Khi dạy và khảo bà i chúng tôi trong mùa An CÆ° Kiết

Hạ nà y, quý Thầy thấy chúng tôi đã thuá»™c là u hai thá» i công phu�sáng chiá» u vÃ� các oai nghi căn bản, nên Ä‘á» nghị vá»›i Ban Giám �Hiệu nhà trÆ°á» ng cho chúng tôi Ä‘i thá» giá»›i Sa Di Chúng tôi, � �những ngÆ°á» i được Ä‘á» nghị, khi nghe ai cÅ©ng mừng, nhÆ°ng ai � �cÅ©ng Ä‘á» u lo âu Vì lẽ tất cả các môn thi, Ä‘á» u sẽ được thi� �thuá»™c lòng và không có thi viết.<br><br>Xuất gia là má»™t công đức rất lá»›n và thá» giá»›i lÃ� má»™t phÆ°á»›c báu vô ngần, nên chúng tôi hăng hái ôn bà i để Ä‘i thi, chÃnh thức trở thà nh má»™t

Sa Di trong thiá» n môn Vì lâu nay chúng tôi chỉ lÃ� má»™t tịnh hạnhnhÆ¡n mà thôi Sau khi thá» Sa Di 10 giá»›i, ngÆ°á» i ấy má»›i trở thÃ� � nhđệ tá» xuất gia chÃnh thức và mang há» ThÃ� ch ở trÆ°á»›c pháp danh Năm ấy, sau khi giải chế an cÆ°, chúng tôi táºp trung tại Pháºt Há» c�Viện Phổ Ä Ã� ở Ä Ã� Nẵng để chá» giá» kiểm Ä‘iểm các giá»›i � �tá» và nghe Hòa Thượng Ä Ã� n Ä áº§u khai đạo giá»›i tá»� dạy

răn.<br><br>Giá» khảo hạch kinh, luáº� t, luáºn rất căng thẳng Vì Tuyên luáºt sÆ° là Hòa Thượng ThÃch Trà Hữu Ai trong chúng tôi cÅ©ng ngán Vì Hòa Thượng là má»™t báºc long tượng của Pháºt Giáo QuảngNam, má»™t ngÆ°á» i hÃ� nh trì giá»›i luáºt đệ nhất Do váºy các giá»›i tá» lo lắng vô cùng Khi được há» i đến, má»—i ngÆ°á» i tá»± khai � �pháp danh và Thầy Tổ của mình ra và khi Hòa Thượng dạy Ä‘á» c �thuá»™c lòng Kinh Lăng Nghiêm đệ nhất hay đệ tam, rồi má»™t và i chú trong tháºp chú, Ä‘oạn nghỉ má»™t hồi, có hai Thầy phụ khảo ngồi chấm Ä‘iểm Chỉ riêng việc thấy ba Thầy Ä‘Æ°á» ng Ä‘Æ°á» ng � �Tăng tÆ°á»›ng ngồi đó, chúng tôi cÅ©ng đủ khiếp vÃa rồi, chÆ°a nói gì đến việc khảo hạch Tiếp đến Hòa Thượng há» i tại �sao Ä‘i xuất gia? à nghÄ©a của hai chữ xuất gia lÃ� gì và má»™t và i

bà i chú trong Tỳ Ni Nháºt Dụng, xong đâu đó Hòa Thượng bảo lui

ra Thế là mừng khấp khởi.<br><br>Mãi cho đến vá» sau nÃ� y nhữngGiá»›i Ä‘Ã n nhÆ°: Thiện Hòa được tổ chức năm 1983 tại Los AngelesHoa Kỳ, Giá»›i Ä‘Ã n Ä áº¡i Nguyện ở Marseille, Pháp quốc năm 1988 vÃ�các Giá»›i Ä‘Ã n tại Âu, Úc, Mỹ và đa phần chúng tôi được má» i�

là m Tuyên Luáºt SÆ°, có nhiệm vụ khảo hạch các giá»›i tá» Sa Di và giá»›i tá» thá» Tỳ Kheo, xem ra ai ai cÅ©ng có cùng tâm trạng Vì các �giá»›i tá» nà y không biết là vị Tuyên Luáºt SÆ° sẽ há» i mình những�gì, trong khi kinh, luáºt, luáºn rá»™ng mênh mông vô số kể, há» c suốt�Ä‘á» i cÅ©ng chÆ°a xong Ở đó, má»™t chú tiểu nhá» bé nhÆ° chúng tôi � �thuở ấy là m sao chu toà n nổi trách nhiệm: “tác NhÆ° Lai sứ,

hà nh NhÆ° Lai sự†<br><br>Giá»›i Ä‘Ã� n năm 1967 tại Ä Ã� Nẵng do CốHòa Thượng Ä á»‡ Tam Tăng Thống ThÃ� ch Ä Ã´n Háº� u là m Ä Ã� n Ä áº§u, Hòa �Thượng Tôn Thắng trụ trì chùa Diệu Pháp là m Yết Ma, Hòa

Thượng Tôn Bảo trụ trì chùa Vu Lan là m Giáo Thá» , Hòa Thượng �Trà Hữu là m Tuyên Luáºt SÆ° và 7 vị Tôn Chứng SÆ° khác trong tỉnh nhà được má» i đến truyá» n giá»›i Thông thÆ°á» ng sau khi thá» � � � �giá»›i có cấp giá»›i Ä‘iệp, nhÆ°ng những giá»›i tỠđến từ Há»™i An

do Tăng Sự của Hội An đỠnghị, cho nên chứng điệp của chúng�

tôi có xuất xứ là chùa Long Tuyá» n Có lẽ lúc ấy Giáo Há»™i �Pháºt Giáo Việt Nam Thống Nhất Trung Ương chỉ cho má»—i nÆ¡i, má»—i năm được mở má»™t giá»›i Ä‘Ã n, cho nên má»›i xảy ra việc hà nh chánh phải được phân chia nhÆ° váºy cho hợp lý.<br><br>Sau khi thá» �giá»›i Sa Di, chúng tôi vá» lại chùa xÆ°a, bây giá» có thêm tấm y � �

và ng đắp lên ngÆ°á» i, trông chững chạc vÃ� bệ vệ là m sao Pháºt Tá» chùa Viên Giác tại Há»™i An ai cÅ©ng khen rằng: Chú Ä iển đắp y�

và o thấy trang nghiêm lắm.<br><br>Những năm 1967-196969, chiến tráºn ở biên thùy rối Ä‘á»™ng nên số thanh niên Ä‘i lÃnh bị tá» vong cÅ©ngkhông Ãt Do váºy mà chúng tôi phải Ä‘i cúng đám ma liên miên ngoà i giá» há» c CÅ©ng nhá» Thầy TÆ° ToÃ� � � n và chú Ä á»“ng kèm cho việc tán �tụng, ngay cả táºp cho việc Ä‘á» c sá»›, cúng vong v.v nên ngÃ� y nay tôi má»›i có cÆ¡ há»™i để chỉ lại cho quý Thầy đệ tá» bây giá» �Nếu không có cÆ¡ há»™i thá»±c táºp, là m quen, nghe qua rồi nhá»› nằm lòng ấy, thì cÆ¡ há»™i tuyên dÆ°Æ¡ng pháp ngữ không có Trong các chùa Việt Nam, tháºt ra ngÆ°á» i còn sống há»™ trì cho chùa đã Ä‘Ã� nh,nhÆ°ng ngÆ°á» i đã chết, há» cÅ©ng giúp chùa không Ã� � t, qua những nghi lá»… nhÆ° ma chay, cÆ°á»›i há» i nÃ� y Có nhiá» u ngÆ°á» i trong gia đình khÃ� �

´ng biết đạo, nhÆ°ng nhá» có ngÆ°á» i quen thân nhÆ° cha, mẹ hay anh � �

em qua Ä‘á» i, đến dá»± lá»…, nghe quý Thầy tụng kinh vÃ� đôi khi có nói má»™t và i bà i pháp kể từ ngà y ngÆ°á» i thân nằm xuống cho �đến 49 ngà y, thân nhân trong gia đình lợi lạc không biết là bao nhiêu Ä Ã¢y cÅ©ng lÃ� cÆ¡ há»™i để nhiá» u ngÆ°á» i biết quy y Tam Bảo � �

và trở thà nh những Pháºt Tá» thuần thà nh sau nà y.<br><br>Ä i cúng �đám có cái vui là được đãi ăn ngon và sau khi cúng xong, gia chủcòn háºu tạ cho Thầy cả má»™t số tiá» n cÅ©ng nhÆ° bánh, chuối �Thế là chúng tôi được chia phần để hưởng lá»™c Từ đó Thầy cả má»›i chỉ thêm cho là “chú nà y giá» ng tụng còn yếu �quá, chú kia tán nhÆ° váºy là được rồi†“Lẽ ra lá» i Duy � �

Nguyện ấy phải để cho Duy Na, nhưng chú nà y đã xởm giỠng†� �v.v Thôi thì bao nhiêu trà ng cưỠi hả hê lại có dịp đến �với lứa tuổi thanh xuân của chúng tôi lúc bấy giỠcòn giòn �hơn là bắp rang trong nồi nữa.<br><br>Những cuối tuần rảnh rỗitôi được theo Thầy tôi hay Thầy Tư Toà n đi qua Cẩm Nam hay ra đến đảo Cù Lao Chà m để cúng đám hoặc thuyết giảng nữa Cứ mỗi lần có cơ hội đi xa là mỗi lần hỠc thêm được một�

và i bà i há» c, hay có thêm được má»™t vÃ� i ngÆ°á» i bạn má»›i Ä áº¿n � �Cẩm Nam tôi có quen thân vá»›i Nguyá»…n Lụa và Lê Viết Tấn Sau

nà y có Lê Hùng Anh và ngÆ°á» i nÃ� y năm 1968 vá» chùa Viên Giác để �ở tạm má»™t thá» i gian vÃ� táºp sá»± xuất gia bên Khất SÄ© Nay là má»™t giảng sÆ° nổi tiếng bên Khất SÄ© tại VÄ©nh Long có đạo hiệu là Pháp sÆ° ThÃch Giác à nh.<br><br>Cẩm Nam lÃ� má»™t khu cồn đất, nÆ¡i đây là cái đảo của hai nhánh sông Thu Bồn được chẻ ra ở Ä‘iểm cuối, trÆ°á»›c khi dẫn nÆ°á»›c trôi vá» nÆ¡i cá»� a

Ä áº¡i Bên nÃ� y Cẩm Nam là Phố cổ Há»™i An và bên kia là là ng Kim Bồng là m nghá» chạm trổ vÃ� dệt chiếu Những ngôi nhà cổ Há»™i

An thá» i trÆ°á»›c do các thợ chuyên môn của Trung Quốc Ä‘Æ°a sang, �rồi há» sinh sống lÃ� m ăn tại Phố Hiến nà y, cuối cùng há» �chết ở đây và nghá» má»™c chạm trổ ấy đã được truyá» n lại� �cho ngÆ°á» i dân Kim Bồng nÃ� y, nên mãi cho đến thế ká»· thứ 21, nghá» má»™c Kim Bồng vẫn còn vang bóng má»™t thá» i Ä Ã³ lÃ� � � chÆ°a kể đến những ngà y xa xÆ°a của thế ká»· 17, khi mà Chúa Nguyá»…n Ä Ã� ng Trong cho tá»± do máºu dịch ở phố Há»™i An thì các thuyá» n buôn từ �Âu Châu tấp náºp đến đây để buôn bán trao đổi vá»›i nhau ThÃ

´ng thÆ°á» ng trên những thÆ°Æ¡ng thuyá» n lá»›n nhỠấy há» mang theo � � � �những vị Giáo sÄ© có nhiệm vụ rá»a tá»™i cho những con chiên của há» vÃ� đến đất Ä Ã� ng Trong để thăm dò tình hình dân tình ở đây nhÆ° thế nà o, rồi từ đó há» xuống thuyá» n ở chá» cho có � � �gió Nam má»›i trở vá» lại cố quốc Trong thá» i gian ở đây, há» � � �đến trú ngụ tại là ng Thanh Chiêm thuá»™c xã Thanh Hà , gần phố Há»™i Các vị Giáo sÄ© Tây Ban Nha và Bồ Ä Ã� o Nha lắng nghe phát âmtiếng Việt của ngÆ°á» i Việt Nam mình vÃ� há» ghi chú ra bằng �những mẫu tá»± tiếng La Tinh Rồi những dấu nhấn nhÆ° sắc, huyá» n, há» i, ngã, nặng� �