Microsoft word bài giảng logic học sau nop

Kết cấu logic của suy luận Tất cả suy luận gồm có ba bộ phận: - Tiền đề: là tri thức đã biết, là phán đoán từ đó rút ra phán đoán mới - Kết luận: là tri thức mới, là phán đoán mới thu đ

KN-2021

Chương 3 SUY LUẬN 3.1 ĐẶC TRƯNG CHUNG CỦA SUY LUẬN

3.1.1 Suy luận là gì?

Sự hiểu biết của con người về hiện thực khách quan được phản ánh bằng các khái niệm và phán đoán Con người không những biết kết hợp các khái niệm với nhau để xây dựng phán đoán, mà còn sử dụng các phán đoán để rút ra phán đoán mới Hầu hết các luận điểm khoa học được phát hiện nhờ hình thức này của tư duy Dựa vào các tri thức đã biết con người rút ra tri thức mới theo các quy tắc xác định

Ví dụ: Toàn cầu hóa hiện nay có ảnh hưởng hai mặt (tích cực và tiêu cực) đối với các nước đang phát triển Việt Nam là một nước đang phát triển

Vì vậy, Việt Nam chịu ảnh hưởng hai mặt (tích cực và tiêu cực) từ quá trình toàn cầu hóa

Đoạn văn trên đây là một suy luận Có thể nhận thấy, kết luận “Việt Nam chịu ảnh hưởng hai mặt (tích cực và tiêu cực) từ quá trình toàn cầu hóa”

là một tri thức mới được rút ra từ tri thức đã biết

Như vậy, suy luận là hình thức của tư duy mà trong đó từ một hay nhiều phán đoán theo các quy tắc logic xác định để rút ra phán đoán mới

Suy luận là hình thức tư duy giúp cho con người rút ra được tri thức mới từ những tri thức đã biết, gia tăng tri thức mới từ những tri thức cũ Có hai cách làm gia tăng tri thức: con đường trực tiếp và con đường gián tiếp

Thứ nhất, bằng con đường trực tiếp, tức là khái quát hiện thực khách quan trên cơ sở sự quan sát và cảm nhận bằng các giác quan, trải nghiệm hay làm thí nghiệm, con người đã và đang không ngừng tăng thêm lượng tri thức mới Tuy nhiên, con đường này có một hạn chế là phạm vi đối tượng mà con người muốn tìm hiểu là vô cùng lớn, nhưng phạm vi tiếp xúc của con người

với đối tượng lại rất giới hạn cả về không gian và thời gian

Thứ hai, bằng con đường gián tiếp, tức là thông qua những tri thức đã

có, đã được định hình trong tư duy (dưới dạng các phán đoán) để tìm ra tri thức mới phản ánh về đối tượng Đó chính là con đường suy luận Phần lớn tri thức của nhân loại có được là do con đường này Do đó, có thể khẳng định, suy luận là một hình thức tư duy quan trọng, phổ biến và có ý nghĩa rất lớn đối với con người

3.1.2 Kết cấu logic của suy luận

Tất cả suy luận gồm có ba bộ phận:

- Tiền đề: là tri thức đã biết, là phán đoán từ đó rút ra phán đoán mới

- Kết luận: là tri thức mới, là phán đoán mới thu được từ các tiền đề

- Cơ sở logic: là cách thức lập luận logic, là các quy luật và quy tắc logic được áp dụng trong suy luận

Kết luận trong suy luận sẽ đúng đắn nếu thỏa mãn đủ 2 điều kiện:

Thứ nhất, các tiền đề của suy luận phải đúng về nội dung

Thứ hai, suy luận phải tuân theo các quy tắc logic (đúng về hình thức)

Phân loại suy luận: Dựa vào cách thức lập luận, suy luận được chia

thành các loại là: suy luận diễn dịch (suy diễn1), suy luận quy nạp, suy luận loại suy (suy luận tương tự)

- Suy luận diễn dịch (deduction): là suy luận trong đó từ tri thức chung

về cả lớp đối tượng suy ra tri thức riêng về từng đối tượng hoặc một số đối tượng (lập luận từ cái chung đến cái riêng, cái đơn nhất)

- Suy luận quy nạp (induction): là suy luận trong đó từ những tri thức riêng về từng đối tượng khát quát thành tri thức chung cho cả lớp đối tượng (lập luận từ cái riêng, cái đơn nhất đến cái chung)

- Suy luận loại suy (traduction) là suy luận mà trong đó tri thức ở kết luận có cùng cấp độ với tri thức ở tiền đề

1 Có một số tài liệu sử dụng cách gọi “suy luận suy diễn” Nhưng, do từ “suy diễn” trong tiếng Việt thường được hiểu là suy ý - tức là cách diễn đạt không có cơ sở hoặc không căn cứ Vì vậy, trong Bài giảng này, tác giả sử dụng cách gọi “suy luận diễn dịch”

Trong chương 3 của Bài giảng này chỉ tập trung trình bày về suy luận diễn dịch và suy luận quy nạp

3.2 SUY LUẬN DIỄN DỊCH

Căn cứ vào số lượng các tiền đề, suy luận diễn dịch lại được chia tiếp

thành hai loại:

- Suy luận diễn dịch trực tiếp: là suy luận diễn dịch chỉ có 1 tiền đề

- Suy luận diễn dịch gián tiếp: là suy luận diễn dịch có từ 2 tiền đề trở

lên (phổ biến nhất là tam đoạn luận đơn)

3.2.1 Suy luận diễn dịch trực tiếp

Trong suy luận diễn dịch trực tiếp, một tiền đề có thể là phán đoán đơn

mà cũng có thể là phán đoán phức

3.2.1.1 Suy luận diễn dịch trực tiếp có tiền đề là phán đoán đơn: gồm 5

kiểu suy luận cơ bản như sau:

- Phép đổi chỗ các thuật ngữ của tiền đề

- Phép đổi chất của tiền đề

- Đối lập chủ từ

- Đối lập vị từ

- Diễn dịch trực tiếp dựa vào hình vuông logic

a Phép đổi chỗ các thuật ngữ của tiền đề (phép đảo ngược)

Phép đổi chỗ là phép diễn dịch trực tiếp trong đó vị từ của tiền đề chuyển thành chủ từ của kết luận, còn chủ từ của tiền đề chuyển thành vị từ của kết luận, và giữ nguyên chất của phán đoán

Cụ thể: Phép đổi chỗ tuân thủ các quy tắc sau:

- Giữ nguyên chất của phán đoán kết luận giống như chất của phán đoán tiền đề

- Thay đổi vị trí các thuật ngữ: chủ từ S (tiền đề) -> vị từ P (kết luận)

vị từ P (tiền đề) -> chủ từ S (kết luận)

TĐ: S P

KL: S P

- Thay đổi lượng từ từ tiền đề xuống kết luận theo quy tắc: Thuật ngữ không chu diên ở tiền đề, thì cũng không được phép chu diên ở kết luận

Tóm lại: Có thể tổng kết phép đổi chỗ các thuật ngữ của tiền đề là phán đoán đơn như sau:

A: " S là P S bị bao hàm trong P I: $ P là S

S trùng P A: " P là S

S bao hàm P A: " P là S E: " S không là P S tách rời P E: " P không là S

b Phép đổi chất của tiền đề (phép chuyển hóa)

Phép đổi chất là phép suy luận diễn dịch trực tiếp trong đó thay đổi chất của phán đoán từ khẳng định thành phủ định và ngược lại

Cụ thể: Phép đổi chất tuân thủ các quy tắc sau:

- Giữ nguyên: + Lượng của phán đoán tiền đề

+ Vị trí chủ từ và vị trí vị từ của phán đoán tiền đề

- Thay đổi chất: từ khẳng định ở tiền đề thành phủ định ở kết luận, và

từ phủ định ở tiền đề thành khẳng định ở kết luận

- Thay đổi vị từ ở tiền đề thành vị từ phủ định trong kết luận

(Vì phép đổi chất đồng thời thay đổi chất và vị từ ở tiền đề thành chất

và vị từ đối lập ở kết luận, nên phép đổi chất còn được gọi là phép phủ định 2 lần)

Tóm lại: Có thể tổng kết phép đổi chất các thuật ngữ của tiền đề là phán đoán đơn như sau:

A => E

I => O

E => A

O => I

c Đối lập chủ từ (đổi chỗ kết hợp đổi chất)

Phép đối lập chủ từ là phép suy luận diễn dịch trực tiếp trong đó thực hiện lần lượt hai bước là đổi chỗ các thuật ngữ và đổi chất của phán đoán tiền

đề Như thế, phép đối lập chủ từ cần phải tuân thủ các quy tắc của cả phép đổi chỗ và phép đổi chất

Các bước cụ thể của phép đối lập chủ từ như sau:

- Bước 1: Đổi chỗ các thuật ngữ của phán đoán tiền đề

- Bước 2: Đổi chất của phán đoán trung gian thu được sau bước 1

d Đối lập vị từ (đổi chất kết hợp đổi chỗ)

Phép đối lập vị từ là phép suy luận diễn dịch trực tiếp trong đó thực hiện lần lượt hai bước là đổi chất và đổi chỗ các thuật ngữ của phán đoán tiền

đề Như thế, phép đối lập vị từ cần phải tuân thủ các quy tắc của cả phép đổi chất và phép đổi chỗ

Các bước cụ thể của phép đối lập vị từ như sau:

- Bước 1: Đổi chất của phán đoán tiền đề

- Bước 2: Đổi chỗ các thuật ngữ của phán đoán trung gian thu được sau bước 1

e Diễn dịch trực tiếp dựa vào hình vuông logic

Hình vuông logic biểu thị các quan hệ giữa các phán đoán đơn: quan hệ phụ thuộc, quan hệ đối lập, quan hệ mâu thuẫn Do đó, chúng ta có thể tiến hành suy luận diễn dịch trực tiếp dựa vào mối quan hệ của các phán đoán đơn trên hình vuông logic Để rút ra được kết luận chính xác và tin cậy, chúng ta phải nắm rõ hình vuông logic

Lưu ý: Trong phép diễn dịch trực tiếp dựa vào hình vuông logic, giá trị

logic của kết luận phụ thuộc vào giá trị của tiền đề và mối quan hệ giữa tiền

đề và kết luận trên hình vuông logic Vậy nên, sẽ có những trường hợp, kết luận thu được lại là những phán đoán bất định (tức là không xác định được giá trị logic đúng hay sai)

Có thể tóm lược phép diễn dịch trực tiếp dựa trên hình vuông logic thông qua bảng sau: Mỗi phán đoán tiền đề (A, E, I, O) đều được cho lần lượt hai giá trị đúng (đ) hoặc sai (s) Từ đó có các phán đoán kết luận tương ứng

Tiền đề

Kết luận

Phán đoán Giá trị

Nói chung, trong cuộc sống hằng ngày, suy luận diễn dịch trực tiếp được sử dụng rất phổ biến Thứ nhất, suy luận diễn dịch trực tiếp được sử dụng trong trường hợp chúng ta cần nhắc lại một tư tưởng, một câu nói nào

đó thì có thể không cần nhắc lại nguyên văn mà chỉ nhắc lại nội dung tương đương, diễn đạt bằng lời văn khác để tránh nhàm chán Thứ hai, mặc dù phán đoán tiền đề và phán đoán kết luận tương đương nhau về mặt nội dung và mặt giá trị logic, nhưng hiệu quả ngôn ngữ và hiệu quả tâm lý đối với người nghe thì khác nhau, nên chúng ta thường sử dụng suy luận diễn dịch trực tiếp để nhấn mạnh, lưu ý điểm nào đó

3.2.2 Suy luận diễn dịch gián tiếp

Trong suy luận diễn dịch gián tiếp, tiền đề có thể là các phán đoán đơn

mà cũng có thể là các phán đoán phức Do vậy, suy luận diễn dịch gián tiếp được chia thành hai nhóm cơ bản:

- Suy luận diễn dịch gián tiếp với tiền đề là phán đoán đơn (Tam đoạn luận đơn)

- Suy luận diễn dịch gián tiếp với tiền đề là phán đoán phức:

+ Suy luận diễn dịch điều kiện (tiền đề là phán đoán điều kiện)

+ Suy luận diễn dịch phân liệt (tiền đề là phán đoán phân liệt)

TAM ĐOẠN LUẬN ĐƠN (Dạng chính tắc của tam đoạn luận)

3.2.2.1 Định nghĩa và cấu trúc của tam đoạn luận đơn

Ví dụ điển hình của Aristotle về tam đoạn luận đơn:

Tất cả mọi người đều phải chết (1)

Socrates là người (2)

=> Socrates cũng phải chết (3)

Cấu tạo của tam đoạn luận đơn gồm hai tiền đề và một kết luận, trong đó

có ba thuật ngữ: nhỏ, lớn và giữa

- Thuật ngữ nhỏ: là chủ từ của kết luận, ký hiệu: S

- Thuật ngữ lớn: là vị từ của kết luận, ký hiệu: P

- Cả hai thuật ngữ (nhỏ và lớn) đều có mặt một lần ở tiền đề (nhỏ hoặc lớn) Nhưng ở hai tiền đề, ngoài hai thuật ngữ trên thì còn có thêm một thuật ngữ nữa có mặt ở tiền đề nhưng không có mặt ở kết luận Thuật ngữ đó được

gọi là thuật ngữ giữa, ký hiệu: M (viết tắt của chữ “Medium”)

- Tiền đề lớn: là phán đoán chứa thuật ngữ lớn P và thuật ngữ giữa M

- Tiền đề nhỏ: là phán đoán chứa thuật ngữ nhỏ S và thuật ngữ giữa M

- Kết luận: là phán đoán chứa thuật ngữ nhỏ S và thuật ngữ lớn P

Dựa vào cấu trúc của tam đoạn luận đơn, có thể đưa ra định nghĩa tam đoạn luận đơn như sau (định nghĩa thông qua cấu tạo):

Tam đoạn luận đơn là suy luận trong đó từ mối quan hệ trực tiếp giữa

M với P và M với S ở hai tiền đề, suy ra được quan hệ gián tiếp giữa S và P ở kết luận

Như vậy, trong tam đoạn luận đơn, M giữ vai trò trung gian, làm cầu nối giữa P và S Trong trường hợp M không thực hiện được vai trò này thì sẽ không rút ra được kết luận, tức là không xây dựng được tam đoạn luận

Cách viết tam đoạn luận đơn theo trật tự tiêu chuẩn:

(Đây là quy ước của Aristotle từ thời cổ đại):

Tiền đề lớn – viết ở dòng thứ nhất (1)

Tiền đề nhỏ – viết ở dòng thứ hai (2)

Kết luận – viết ở dòng thứ hai ba (3)

Lưu ý:

- Tên gọi của các tiền đề không phụ thuộc vào vị trí của chúng trong sơ

đồ trên, mà phụ thuộc vào nhiệm vụ của chúng trong suy luận Tuy nhiên, để xây dựng tam đoạn luận đơn được dễ dàng thì chúng ta nên sắp xếp vị trí các tiền đề và kết luận theo trật tự tiêu chuẩn thông thường của nó

- Các ký hiệu của thuật ngữ trong cả ba phán đoán không thay đổi theo

sự thay đổi vị trí của các thuật ngữ trong câu diễn đạt phán đoán

- Kết luận không phụ thuộc vào sự thay đổi vị trí của các tiền đề trong suy luận

3.2.2.2 Các loại hình tam đoạn luận đơn (Figure)

Căn cứ vào vị trí của M trong các tiền đề, tam đoạn luận đơn có 4 loại hình sau:

* Hình I: M làm chủ từ ở tiền đề lớn và làm vị từ ở tiền đề nhỏ

M P

S M

S P

Ví dụ: Kim loại (M) dẫn điện (P)

Đồng (S) là kim loại (M)

Đồng (S) dẫn điện (P)

* Hình II: M làm vị từ ở cả hai tiền đề

P M

S M

S P

Ví dụ: Mọi trẻ em (P) không là tội phạm (M)

Anh (S) là tội phạm (M)

Anh (S) không là trẻ em (P)

* Hình III: M làm chủ từ ở cả hai tiền đề

M P

M S

S P

Ví dụ: Rắn (M) không có chân (P)

Rắn (M) là động vật (S)

Một số động vật (S) không có chân (P)

* Hình IV: M làm vị từ ở tiền đề lớn và làm chủ từ ở tiền đề nhỏ

P M

M S

S P

Ví dụ:

Giết người trái pháp luật (P) là hành vi nguy hiểm cho xã hội (M)

Hành vi nguy hiểm cho xã hội (M) là hành vi cần bị trừng phạt (S)

Một số hành vi cần bị trừng phạt (S) là hành vi giết người trái pháp luật (P)

Aristotle coi hình I là quan trọng nhất Các tam đoạn luận đơn đúng thuộc hình I được ông coi là tam đoạn luận đơn hoàn thiện Tính đúng đắn của các tam đoạn luận đơn thuộc các hình khác được ông chứng minh bằng cách biến đổi về tam đoạn luận đơn thuộc hình I, bằng cách áp dụng các phép suy luận diễn dịch trực tiếp Riêng tam đoạn luận đơn thuộc hình IV, vì tính gượng ép của nó nên Aristotle không chú trọng loại hình này

3.2.2.3 Các kiểu của tam đoạn luận đơn (mood)

Các phán đoán tiền đề và kết luận của tam đoạn luận đơn có thể là các phán đoán dạng A, E, I, O Kiểu của tam đoạn luận đơn cho biết các phán đoán tiền đề và kết luận của nó có dạng nào Trong quy ước trình bày, người

ta sử dụng 3 chữ cái Latinh in hoa để biểu thị kiểu của tam đoạn luận đơn Chữ cái thứ nhất cho biết dạng của phán đoán tiền đề lớn Chữ cái thứ hai cho biết dạng của phán đoán tiền đề nhỏ Chữ cái thứ ba cho biết dạng của phán đoán kết luận

Ví dụ: IAI là một kiểu tam đoạn luận đơn có tiền đề lớn là phán đoán I, tiền đề nhỏ là phán đoán A, kết luận là phán đoán I

Như vậy, khi biết kiểu và hình của một tam đoạn luận đơn, chúng ta hoàn toàn có thể xác định được giá trị logic của tam đoạn luận đơn Trong các kiểu hình tam đoạn luận đơn, chỉ có 19 kiểu hình đúng Đây là những kiểu hình tam đoạn luận đơn thỏa mãn được các nguyên tắc chung của tam đoạn luận đơn và các nguyên tắc riêng của từng loại hình

3.2.2.4 Các quy tắc của tam đoạn luận đơn

* Các quy tắc chung của tam đoạn luận đơn (áp dụng cho mọi loại hình):

- Quy tắc 1: Trong tam đoạn luận chỉ được phép có ba thuật ngữ (S, M, P)

- Quy tắc 2: Thuật ngữ giữa M phải chu diên ít nhất một lần ở một trong hai

tiền đề

- Quy tắc 3: Thuật ngữ (lớn và nhỏ) không chu diên trong tiền đề thì cũng

không được chu diên trong kết luận

- Quy tắc 4: Từ hai tiền đề phủ định không thể rút ra kết luận

- Quy tắc 5: Nếu một tiền đề là phán đoán phủ định thì kết luận phải là phán

đoán phủ định

- Quy tắc 6: Từ hai tiền đề là phán đoán bộ phận không thể rút ra kết luận

- Quy tắc 7: Nếu một tiền đề là phán đoán bộ phận thì kết luận phải là phán

đoán bộ phận

- Quy tắc 8: Nếu hai tiền đề là phán đoán khẳng định thì kết luận phải là

phán đoán khẳng định

* Các quy tắc riêng cho từng loại hình:

- Quy tắc cho hình I:

1 Tiền đề nhỏ phải là phán đoán khẳng định;

2 Tiền đề lớn phải là phán đoán toàn thể

Những kiểu phán đoán thuộc hình I thỏa mãn các quy tắc chung và cả

các quy tắc riêng là: AAA, EAE, AII, EIO Đây là 4 kiểu đúng của hình I

- Quy tắc cho hình II:

1 Một trong hai tiền đề phải là phán đoán phủ định;

2 Tiền đề lớn phải là phán đoán toàn thể

- Quy tắc cho hình III:

1 Tiền đề nhỏ phải là phán đoán khẳng định;

2 Kết luận phải là phán đoán bộ phận

Những kiểu phán đoán thuộc hình III thỏa mãn các quy tắc chung và cả

các quy tắc riêng là: AAI, IAI, AII, EAO, EIO Đây là 5 kiểu đúng của hình

III

- Quy tắc cho hình IV: