Trò chuyện Triết học (Tập 3): Phần 2

Trò chuyện Triết học (Tập 3): Phần 2 tiếp tục trình bày các nội dung chính sau: Từ hiện đại đến hiện đại hóa; Tin và đáng tin; hiện đại thứ hai và nên văn hóa công luận; Văn hóa và văn hóa chính trị; Hạnh phúc ai bán mà mua; Ba trụ cột của xã hội tương lai;... Mời các bạn cùng tham khảo để nắm nội dung chi tiết.

TRO CHUY(N TRIO HOC • 113

CHO LONG TOI THEO GHE

Anh muoi lam:

Chan non dt;ti ng4p ngilng tung bttac nh�

Tim run run tram tinh cam r1:tt re

Tuai mttai lam gap sach lq,i, dung nghe

Long mai mo' giua tay dai am ap

(Huy C�n)

Chi muoi sau:

Em mudi sau tuai, trang mtidi sau

Ao lt:ta phdi buo·n san gio xtta

(TranDq, Tit)

Va nang/ chang muoi bay:

Tuai mttdi bay bay gi& Zen gap gay

Ho'n vu Vd tpi ay o' may deo

(Bui Giang)

Vu Vd buon? Bang khuang nho? Nhung 'xon xao

114 • BOIYANNAMSON

tham l�ng"? Nhfing than thuc dau doi? Nhung trd tran khong loi dap? CH, tuoi hoa nien khong bao gio c6 loi! T9i ay d maydeo!

Nhung b.).n than men di! Roi se vao tuoi muoi tam

"ho'n quay trong gi6 bao", khong tranh khoi va khong bao

gio c6 l.).i! "Tuai cualytri" (l'age de raison) nhu nguoi Phap n6i Roi se doi di�n v6'i muon van cau hoi, binh thuong hay tram tr9ng C6 the c6 nhung loi khuyen bao, nhung

"nha tu van" thien than hay ac quy, nhung khong c6 ai thay

ta de ch9n ll_ia, quyet dinh, choi tu hay chap nh�n Giua dong doi CUQn song, bq.n Se tlj minh nam lay tay cheo

Th�t ra, "tuoi cua ly tri" dau phai bat dau m9t each

"may m6c" d tuoi doi chin!

N 6 bat dau s6'm hdn the

'j

nhieu, nhli nhfing nghien cuu m6'i nhat da cho thay Chang phai ngau nhien khi

d (rat) nhieu nli6'c, nguoi ta dq.y, chdi Va hQC triet hQC ( oi ! tu dang S(;1 Va dang yeu ! ) ngay tu gifia nhfing nam

116 • BUI YAN NAM SON

Qµa di, v6'i nhung hoa tan t(l Hoa trong h,3'n ta, ai hai duqc bao gi<1

Victor Hugo 1 *

Toi nghe n6i trong d�o Ph�t, hanh d9ng vi tha d�p

nhat, quy nhat, hi�u qua nhat la "phap thi" N6 quy hdn ca ao cdm, vang b�c, vi n6 n6i vao long nguoi, xoay chuyen tim nguoi Con nguoi, mong manh va co d9c the, m¢t khi tam y bien doi, c6 the c6 sue m�nh thoi sdn.

Th�m chi den muc nha Ph�t g9i la "bat thoai chuyen", tuc tu nay tam kien co, tiep t1;1c di len, hu6'ng thuqng khong quay lui tro l�i Trang thoi buoi day ray nhung tu

"suy thoai", "xuong cap" tren nhieu linh Vljc, phap thi, theo nghia tren, can thiet bao nhieu !

Nhung, tru6'c het la thai d9 Socrates ng6i xuong via

1• Dftn trong bai "Thac la thd phach" trong S<;ri ta nh¢n

118 • BUI YAN NA/HON

vua thay long minh trong treo, mat ni<,ji, khong bqn m9t chut but rut, hoang mang Do van tai d�c sac cua tac gia chang? N6i the la thua! Hay phai chang "li1i theu" da th�t slj thoat ra tu"long gam"? Vang, chac the roi! 22 cau chuy�n gom nhieu hudng viva cung b�c khac nhau C6 chuy�n ly ky, hoi h¢p khong kem truy�n phim Rashomon cua Nh�t Ban trong "Quan hu via", co chuy�n hai ht.toe,

bat ngi1 nhu "Dua con", Icy di ma cam d¢ng nhu "Cai

N glio'i d9c yeu van chudng, triet h9c Tay phuong ding se c6 dip g�p l�i rat nhieu tentuoi quen thu(>c, nhling duqc gioi thi�u th�t nh� nhang, duc;;c soi r9i duoi anh sang moi me, tinh te Nay

la van chuong: La Fontaine, Victor Hugo, Baudelaire, Ronsard, Verlaine, Tourgueniev , nay la triet ly: Socrates, Ciceron, Epicur, Epitecte, Descartes, Kant, Sartre Moi ngui1i d9c han se c6 cam nh�n cua rieng

TRO CHUY(N TRlrT HOC • 123

1

HIEN DAI HOA

C6 m¢t so tu thoq.t nhin tuong nhu ddn gian, nhung

lq.i h6a ra rat rac roi, chang hq.n cha ((hi�n dt;ii" Thoi nao cha la "hi�n dq.i" doi voi nguoi dang song trong thoi dq.i ay? C1=1 Banh To chac cung thay thoi cua c1=1 la "hi�n d;µ"

so voi thoi cua to tien Cl:l ! Nhung, th�t ra, de duqc gQi

la "hi�n d;µ", khong ddn gian nhu the D6 la ly do tq.i sao

tu nay moi chi ra doi o phudng Tay vao dau the ky XIX

ma tho_i D6 la vao nam 1800 khi Hegel dung n6 Ian dau tien nhu mc;>t khai ni�m de djnh nghia mc;,t thoi dq.i: "thoi

dq.i moi" ( die "neue Zeit 1 ') la "thoi hi�n dq.i" ( die "moderne Zeit"), tudng ung voi cha tieng Anh "modern times" va tieng Phap "temps modernes" Thoi dq.i nao v�y? Thua: d6

la suot ba the ky truoc do cua chau Au! Vi�c phat hi�n

ra "tan the gioi", phong trao Ph1=1c hung va phong trao Cai each ( ton giao) - ha S\f ki�n Ion vao khoang nam 1500 xa

lac xa ld - l;µ tq.O nen buoc ngo�t thdi d�i gifta thoi trung

126 • BUI YAN HAUON

nh�n nhu la tai san so huu cua tinh than, va tinh than nh�n ra minh nhu la o trong nha cua chinh minh" ( tuc: phan tinh) Sv ttj do va stj phan tinh the hi�n ro o ban diem: a) tinh cd nhan: trong the gioi hi�n dq.i, ca tinh va tai nang ca nhan du'Q'c the hi�n cong khai va VO hq.n; b)

quye'n phe phdn: nguyen tac cua the gioi hi�n dq.i doi h6i rang: nhung gi muon dttQ'C thua nh�n thi phai thtjc S\i xung dang; C) S1/ ttJ trj CUa hanh d(mg: d�c diem CUa the gioi hi�n dq.i la moi nguoi ttj chiu trach nhi�m ve vi�c lam cua chinh minh va d) triet h9c ( va khoa h9c) da truong thanh, c6 SU m�nh "nam bat thoi dq.i cua minh bang tu tu'ong"

- Va, thu hai, ly do de g9i "thoi d�i cua chung ta" la

"thoi dq.i moi nhat" la: m<;>t hi�n t.;ii - muon tlj khang dinh minh nhu la "moi nhat", "hi�n d.;ii" nhat - thi phai

lien tyc doi mai de xung dang voi "Tinh than thoi dq.i"

do va giai ph6ng ca nhan, slj t\i tq va S\i p han tinh

ve van h6a (khong con c6 m<;>t trung tam de ban phat van h6a nhu trong qua khu nua va thua nh� cac nen van h6a khac, n6i ngan:

132 • IUI YAI 1AM SON

TIN VA DANG TIN

1

Tin Xuan da c6 nhanh mai day Khong lfch nhung ma van bitt gieng

B6 la h�nh phuc ddn sd cua nguoi han si vao thuo ma

tin con dong nghia voi tin, vi trong coi VO thuong, it ra nguoi ta van con c6 the vung tin vao nhung dinh lu�t hau nhu hang cuu cua t\t nhien: 'xuan sinh thu thanh, ban VO

tam it thao mpc; phong hanh ba d9ng, t�n hilu tin it trung ngu " N gay nay, c6 le khong kh6 lam de c6 m¢t quyen Iich, nhung nhanh mai thi khong chac se ltjp bao tin Xuan

vi bi ng�p ung; gi6 mt.ta khong chi loi h�n voi ca tom ma con day chung vao chet ng�t giua long thanh ph6 Roi con bao nhieu song ho, rung nui dang va se la n�n nhan cua cdn me cuong tan pha Cau thd Cung oan tttong da vinh vien lui xa nay l�i lam qu�n long bao ngttoi dang dtiQ'C song trong hoa binh: tang thitdng den ca hoa kia co nay

"Nhan tai" lan tran khap ch6n va nay dang tro thanh tham

TRO CHUY(N TRJ(T HOC • 135

3

Neu o binh di�n ca nhan, long tin can nhieu den sv hieu biet thi o binh di�n xa h9i, slj vi�c phuc t<).p hdn nhieu, vi o day quan h� gifia nguoi va nguoi ngay cang it

dva vao stj hieu biet trtjc tiep Ngay tu dau, long tin la m<;>t nguon ltjc xa h<;>i giup cho ho<).t d9ng phoi hQ'p gifia nguoi v6'i nguoi c6 the hinh thanh trong dieu ki�n hau nhli hoan toan VO danh Trang xa h<;>i hi�n d<).i, ta chiu tac d9ng boi nhfing cai g9i la hf thong tritu tli(J'ng, tuc nhfing

Cd che dQC l�p VOi d�c tfnh

cua nhung ca nhan Chung

c6 gia tri nhli nhfing hf thong

kf hi�u, va ta chi lam vi�c v6'i

nhung ky hi�u ay Chang h<).n

khi ta bo la phieu cho nhfing

ca nhan xa 1.)., hay san sang

giao dich tai chinh v6'i nhfing

to chuc ma ta khong he va

cung khong can quen biet

Mai tniong giao dich nay la

dang tin c�y chi nho c6 long

tin rang n6 duQ'c thua nh�h

Niklas Luhmann

nhli la "ky hi�u" pho bien n'la ca nhan ta khong t<).O ra hay khong tai nao tham tra duQ'c sv thua nh�n ay M<;>t h� thong truu tuQ'ng khac chinh la h� thong cua nhung chuyen gia khoa h9c duQ'c ta thliong xuyen "vay mliQ'n" tham quyen va kien thuc cua h9 Cac h� thong ay so di v�n hanh dliQ'c la nho ta - tuy khong biet ho�c biet rat it

140 + BUIVANNAMSON

"HIEN DAI THU HAI" VA

NENVAN HOA CONG LUAN

The gi6'i ket thuc th�p nien dau tien cua the ky XXI

bang m<)t slj ki�n d�c bi�t: h<)i nghi Copenhagen

ve bien doi khi h�u duqc to chuc ram r<) chu'.a tung co v6'i ket qua dang that VQng! Cai "Realpolitik" ("chinh trj thtfc te") vi lqi ich tru'.oc mat cua cac quoc gia du6'ng

nhli van con thang the tntoc cac moi hiem h9a toan cau Tuy nhien, o binh di�n khac, h¢i nghi ay van mang tam voe ljch su, vi, du muon hay khong, no la m<)t dau hi�u xac nh�n cac d\i bao ly thuyet cua nhieu nha nghien cuu

xa h<)i vao nhung nam giao tho'i giua hai thien nien ky:

S\j chuyen bien khach quan CUa Cong CUQC hi?n dt;ii hoa

thu nhat sang tho'i ky hi?n dt;ii hoa thu hai voi m<)t lot;1t cac

khai ni�m moi me nhu'.: xii hpi-nguy c� xii hpi-the giai va ne'n van hoa cong lwJn Co duly do de chung ta, khi don

Xuan moi, thu tiep c�n voi h� van de m6'i me nay, hay, n6i dung hdn, tro l�i v6'i van de hifn d,;zi h6a, m9t chu de cua

bao Xuan Thoi bao Kinh te Sai Gan each day hai nam

148 • BUI VAN NAUON

nhang: h� thong ngay cang khong che va "thu9c dia hoa" the gioi CUQC song, cac dang phai va cac nh6m }Q'i ich thay cha cho nen clan chu tham dv, xa h9i ngay cang duQ'c quan ly tinh vi, vuQ't ra khoi nang Ive nam bat cua nhung nguoi cong clan Va chinh xa h9i-nguy Cd - va cungvoi n6 laxa h¢i-the gioi toan cau h6a-vao dau the

ky XXI lq.i la Cd may de tung buoc khoi pht;1c va phat trien nen van h6a cong lu�n dung nghia Habermas to ra

,., ,

Habermas

lq.c quan ve trien v9ng hoi sinh CUa "khu yVC

cong c¢ng" Ong nhin thay trong tlio'ng lai ky nguyen moi cua m¢t

� "c¢ng dong chinh tri"Vl:iQ't ra khoi khuon

-1

!/ {��

kho cua cac c¢ng dong hq.n h�p dva tren Cd SO quoc gia, chung t¢c va

sv dong nhat van h6a

de tien tdi m9t cc)ng dong dtja tren nhung nguoi cong dan c6 nhung quyen hq.n va ngrua VlJ blnh dang duQ'c dam bao ve phap lu�t Cc;,ng dong chinh tri mang tinh toan cau ay doi hoi m¢t nen van h6a cong lu�n tich eve, ndi d6 nhung van de thu9c ve lQ'i ich chung c6 the duQ'c thao lu�n m9t each cong khai va song phang, va sue m"1nh cua cong lu�n c6 the tac d¢ng hi�u qua den cac qua trinh lay quyet dinh

Th�t khong vui khi vao dip dau xuan l<).i nho den ba

dieu "t� nhan" ( nguyen nhan cua slj toi t�) duqc

C\J Phan B¢i Chau ke ra m¢t each thong thiet trong

Hai ngot;ii huylt thu ( 1906) ve tinh tr<).ng tha h6a va

"vo cam" cua quyen Ive a nuoc ta vao dau the ky XX Nhung, thiet tuong can nho den de tiep t1,1c tim hieu va suy nghi, vi mai den hdn nua the ky sau, m6i quan h� gifia h� thong chinh tri va nguoi cong dan moi thtjc stj dtiQ'C di sau nghien CUU nhli m9t van de he trQng Cua

TRO CHUY(N TRlfT HOC + 159

"nhung t�p quan cua con tim" ( "the habits of the heart")

(Xem: Ne'n dan trj My, NXB Tri thuc)

Thu thach Ion nhat cho vi�c xay dvng van hoa chinh trj la khi h� thong chinh trj ro'i vao hai thai cljc: d<)c tai chuyen che ho�c khung hoang quyen uy Nhung, "bi�n chung mia mai" cua heh SU l.�i la: cai sau som mu9n se la h�u qua cua cai truoc Nguy co' tan ra n9i Ive cua xa h<)i thudng danh thuc co' che tlj v� tlj nhien cua nhung nguoi

:::n ���::�6�; !���� r I 'f

¥

, 1

canh tuy�t VQng Co' may se

den m9t khi nhung "cu

diem" then chot co anh

huong trljc tiep nhat den slj

an toan CUa CUQC song nguoi

dan (gia dinh, nha tru'dng,

b�nh vi�n, toa an, canh

sat ) duQ'c lanh m4nh hoa

tru'oc het, lam cha dlja cho

cai each the che "tu duoi Ralph Nader

len" Do cung la kinh nghi�m cua nhieu nuoc Au chau trong cac thoi ky den toi nhat cua hQ

Cac sach ljch SU thuong chi cho ta biet nhung slj ki�n Heh SU "hoanh trang" ma it khi giup ta nho den vaitro tien phong am tham cua nhung ngudi cong dan biet dung thang lung khi can thiet Chi sau ngudi ph\l nu chiem gift m<)t nong tr4i o ngo4i 6 New York vao nam

1840 da giup mang l4i quyen bau cu cho ph1;1 nu Chi m<)t ph\l nu duy nhat la Rosa Parks da khong chju ngoi phia

TRO CHUY(N TRlfT HOC • 161

ra duqc m(>t cai eve phi ly! Khi ke I.Ji than tho.Ji nay bang gi9ngvan cam khai, van hao Albert Camus viet: "Ta biet

162 • BUI YAN NAM �ON

tu lau rang Sisyphe la mc;,t nhan v�t phi ly Chang to ra phi ly boi ca nhung noi dam me Ian nh\}C hinh cua chang Thai de;, coi thu'6'ng than linh cua chang, long cam thu cai chet ( chang da tung bat tr6i than chet khien Diem vu'dng suyt that nghi�p ! ) Va long ham me CUQC song cua chang da khien cho chang phai chiu Cai nh\}C hinh kh6

ta nhti v�y, cai nh\}c hinh bat con nguo'i ra sue lam ma chang lam xong dtiQ'c vi�c gi D6 la cai gia phai tra cho nhung noi dam me tran the cua chang"

Nhung cau chuy�n khong chi lien quan den so ph�n rieng cua mc;,t nhan v�t than tho.;1i Camus l�p tuc lien ttiong den than ph�n hi�n thl,ic cua "ngu6'i cong nhan ngay nay, SUOt thang ngay trong CUQC do'i CUa minh, luon

Albert Camus

phai lam vi�c voi cung m9t nhi�m V\1, va cai so ph�n ay cfing chang kem phan phi ly'' Nhung ngu6'i Phap dong hudng voi Camus mo

ta song d9ng dong do'i buon chan, VO nghia ay la

"metro, boulot, dodo" ( tau di�n, quan qu�t, lan ra ngu, roi cu the l�p l.;1i) Nhip song ay, suy rong ra, dung cho mQi kiep nguo'i !

V�y, h�nh phuc o dau, hay, hoi nhti Camus va nhti muon thuo: CUQC do'i c6 dang song khong? Tnioc cau hoi "hi�n sinh" ay, tac gia dang yeu cua chung ta de nghi

ba giai phap: tl,i tu, tin nguang va noi d�y phan khang

TRO CHUY(N TRJtl HOC • 171

Ho d�tvan de nhu sau Sau The chien II, CHLB Due phat trien rat nhanh, that nghi�p ft, chi so tang tru'dng nhu mo, thu nh�p tang gap nam, sau Ian so voi the h� cha ong th�p nien 1950 Nhung cam nh�n chung hi�n nay van la: S\i thinh vu'Q'ng hau nhu' du'cjC phan phoi kha bat cong Gan day, noi len CUQC thao lu�n ve S\i ngheo

JRO CHUY(N JRlfT HOC • 175

3 Nang cao nang suat bang sang kien va doi m6'i dedung vung trong c<;1nh tranh quoc te va chuyen nguy

Cd CUa "toan Call hoa" thanh thu�n lQ'i

4 Tang cuong tien trinh tich luy tai san bang nhungbi�n phap minh b<;1ch va cong bang

S C6 chinh sach lau dai ve dan so, cung nhu cai thi�n

Cd SO thong tin de lam fO nhung yeu to gay hi�u ungkim ham ho�c thuc day tang 16'p nay

3

Chan thtjc, cong bang va ben vung duQ'c thua nh�n r<;>ng rai nhu' la ba trv CQt cho Stj on djnh va phat trien lanh m<;1nh cua xa h¢i

Hieu nhu la nhung gia trt

tinh than va d<;10 due, ai

cung de dang tan dong,

nhung vi�c thtjc thi

chung l<;1i la chuy�n khac !

Ba trv c<;>t ay van chi la

nhung nguy�n VQng tot

d�p va luon bi trien h<;1n

den m<;>t tlidng lai VO

dinh nhu m<;>t khong

tliong xa h<;>i Ai cung

biet rang vi�c cau true va

tai cau true kinh te, chinh Karl Marx

trj ky cung chi la phlidng ti�n chu khong phai ffi\lC dich ttj than M\lC dich phai la m<;>t vien kien xa h¢i duQ'c xay

178 • B01¥ANIAMSON

NGAYXUAN N61 CHUYEN VIEN TUONG:

CAc M6 HINH TOAN CAu H6A

Ngay Xuan cha phep ta mo m9ng va tliong tliQ'ng

Tuy khong tai nao d\f doan duQ'c tuong lai, ta van khao khat muon biet roi se ra sao "Ra sao" o day la n6i chuy�n vi mo, chuy�n "toan cau" thoi nhe !

The gioi dang day ray xung d9t, nhung tien trinh toan cau h6a duc1ng nhli van cu tiep dien Hai hi�n tliQ'ng mau thuan ay se tri�t tieu nhau, se tiep tl.;1c song hanh hay

se hoa giai voi nhau mQt each nao do?

Vi�c danh gia tinh hinh tuy thu9c vao S\t l\fa ch9n

ly thuyet nao ve toan cau hoa N gay ban than khai ni�m

"toan cau hoa" cung rac r6i Nguc1i baa rang n6 da bat dau vao the ky XV, nguc1i baa tu the ky XIX, ho�c chi moi tu vai th�p nien gan day thoi Xu huong chung se dan den Stj thong nhat ho�C S\f da dq.ng ho�C ca hai van con gay tranh cai Kho khan, tntoc het, c6 le nam ngay trong ban than khai ni¢m "toan cau h6a"