Nhân vật Dương Vân Nga lịch sử và truyền thuyết.

Nhân vật Dương Vân Nga lịch sử và truyền thuyết.Nhân vật Dương Vân Nga lịch sử và truyền thuyết.Nhân vật Dương Vân Nga lịch sử và truyền thuyết.Nhân vật Dương Vân Nga lịch sử và truyền thuyết.Nhân vật Dương Vân Nga lịch sử và truyền thuyết.Nhân vật Dương Vân Nga lịch sử và truyền thuyết.Nhân vật Dương Vân Nga lịch sử và truyền thuyết.Nhân vật Dương Vân Nga lịch sử và truyền thuyết.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Bích Hà

HÀ NỘI - 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan mọi kết quả nghiên cứu của đề tài Nhân vật Dương Vân Nga - lịch sử và truyền thuyết là công trình nghiên cứu của

cá nhân tôi, được thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS TS Nguyễn ThịBích Hà

Các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa đượccông bố dưới bất kì hình thức nào

Tôi xin chịu trách nhiệm về kết quả nghiên cứu của mình

Hà Nội, ngày 9 tháng 2 năm 2020

Tác giả

Hoàng Thị Hồng Thắm

Ngoài ra, trong quá trình điền dã, thực tế, tôi đã nhận được sự giúp

đỡ nhiệt tình của các cơ quan, tổ chức văn hoá và nhân dân các địaphương: Ninh Bình, Nam Định, Hà Nam, Thanh Hóa và Nghệ An

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày 9 tháng 2 năm 2020

Tác giả

Hoàng Thị Hồng Thắm

MỤC LỤC

DANH MỤC BẢNG

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Trong tiến trình lịch sử Việt Nam, thế kỉ X là một mốc sonchói lọi đánh dấu bước ngoặt vĩ đại của dân tộc: chuyển từ đêm trườngnghìn năm Bắc thuộc sang thời kì độc lập tự chủ Trong thế kỉ này đãxuất hiện những anh hùng hào kiệt làm nên lịch sử như Khúc Thừa Dụ,Ngô Quyền, Đinh Bộ Lĩnh, Lê Hoàn… Có một nhân vật cũng tham gia

và giữ vai trò vô cùng quan trọng trong lịch sử giai đoạn này, là ngườichuyển giao quyền lực từ vương triều Đinh sang Tiền Lê nhưng khôngđược vinh danh như các nhân vật trên vì những tồn nghi và dư luận tráichiều Đó là Thái hậu họ Dương mà người đời sau quen gọi là DươngVân Nga Với đóng góp nổi bật trong tiến trình phát triển chung của lịch

sử, bà xứng đáng được hậu thế ghi nhớ công trạng và tôn vinh

1.2 Dương Thái hậu vốn là hoàng hậu của vua Đinh Tiên Hoàngnhưng sau khi nhà vua bị sát hại, triều đình rối loạn, bà đã trao ngai vàngcủa con trai mình cho Thập đạo tướng quân Lê Hoàn và sau trở thànhhoàng hậu của vị tướng tiền triều này Với hành động này, người chỉ trích bà

là dâm phụ, vì tư tình mà đặt dấu chấm hết cho một dòng họ đế vương;người lại ngợi ca bà có con mắt sáng suốt, biết nhìn xa trông rộng, hi sinh lợiích cá nhân vì sự sống còn của cả dân tộc Trong khi các cuốn sử phong kiến

ra sức phê phán thì truyền thuyết dân gian chủ yếu lại ca ngợi, ghi nhận côngtrạng của bà đối với nhân dân và đất nước Hệ thống đền thờ và phối thờ bàchính là chứng tích sinh động cho lòng biết ơn của dân chúng đối với bà Sựtrái chiều trong đánh giá, quan điểm khác nhau trong việc ghi công luận tộicủa hậu thế đã tạo nên nét thú vị và hấp dẫn về vị hoàng hậu “một vai gánhvác cả đôi sơn hà” Sự lí thú ấy đã trở thành động lực để chúng tôi tiếp cận

nhân vật này từ truyền thuyết, nhằm khám phá cách cảm, cách nghĩ của dângian trong đối sánh với sử sách về bà.

1.3 Trong truyền thuyết người Việt, nhóm truyện về các nhân vật lịch

sử, đặc biệt là anh hùng dân tộc chiếm một khối lượng lớn và có vị trí quantrọng Các nhân vật này khi được lựa chọn đưa vào các cấp học đều là nhữnganh hùng dân tộc với âm hưởng chung là ngợi ca, tôn vinh Những nhân vậtgây tranh cãi như Dương Vân Nga, Trần Thủ Độ… chỉ được nhắc đến vớinhững đánh giá dè dặt, khiêm tốn bởi xung quanh cuộc đời và hành trạng của

họ đến nay vẫn còn những khoảng trống tồn nghi và dư luận nhiều chiều Vấn

đề phân định công hay tội dành cho họ có thể chưa được thống nhất nhưng cómột thực tế là họ đã tham gia và trở thành cầu nối chuyển giao lịch sử Đó làđiều không thể phủ nhận và cũng không nên né tránh Việc tiếp cận nhómnhân vật này nói chung và trường hợp Thái hậu họ Dương nói riêng ởphương diện truyền thuyết là cần thiết đối với công tác giảng dạy và nghiêncứu văn học dân gian hiện nay Đó cũng là một trong những lí do thúc đẩy

chúng tôi lựa chọn đề tài Nhân vật Dương Vân Nga - lịch sử và truyền thuyết

làm đối tượng nghiên cứu của mình Hi vọng từ địa hạt của truyền thuyết, đềtài sẽ góp thêm cách nhìn mới mẻ về một trong những hiện tượng đặc biệt của

ở bậc Đại học

Dương hậu/ Dương Thái hậu là một trong những nhân vật đặc biệtcủa lịch sử Việt Nam, cho đến nay bà vẫn có một vị trí nhất định trongtâm thức và đời sống văn hóa, chính trị người Việt Từ góc độ truyềnthuyết, chúng tôi đặt nhân vật này trong một phạm vi rộng hơn là văn hóa

và xã hội đương đại (cụ thể là văn hóa tâm linh, văn hóa chính trị, văn họcnghệ thuật đương đại và những nghi án hiện tồn) nhằm hướng đến nhữngđánh giá đầy đủ, khách quan hơn về Dương Vân Nga cũng như thấy đượcnhững thể hiện mới mẻ và sức sống mạnh mẽ của nhân vật lịch sử đặcbiệt này trong dòng chảy của thời gian

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Trong luận án này, chúng tôi xác định các nhiệm vụ nghiên cứunhư sau:

- Hệ thống hóa tư liệu lịch sử và truyền thuyết về Dương Vân Nga

- Tìm hiểu thêm hoặc xác định lại nguồn tư liệu sẵn có về nhân vậtDương Vân Nga qua việc điền dã ở các địa phương

- Tìm hiểu lịch sử nghiên cứu nhân vật Dương Vân Nga dưới haigóc độ lịch sử - truyền thuyết và theo trục thời gian từ quá khứ đếnđương đại

- Xác định những vấn đề lí luận liên quan đến truyền thuyết nhằmlàm chỗ dựa để nghiên cứu đề tài này

- Tìm và phân tích các motif cơ bản cấu tạo nên truyền thuyết DươngVân Nga

- So sánh sự tương đồng và khác biệt giữa sử sách và truyền thuyết

về Dương Vân Nga và lí giải nguyên nhân

- Đưa ra và kiến giải, đánh giá góc nhìn của dân gian đương đại vềnhân vật Dương Vân Nga

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Chọn đề tài Nhân vật Dương Vân Nga - lịch sử và truyền thuyết,

chúng tôi xác định đối tượng nghiên cứu là nhân vật Dương Vân Nga từhai phương diện lịch sử và truyền thuyết dân gian

Về phạm vi tư liệu, chúng tôi khảo sát 27 truyền thuyết (13 truyềnthuyết đã được sưu tầm và xuất bản, 14 truyền thuyết còn hiện tồn trongdân gian) liên quan đến Dương Thái hậu, kết hợp điền dã những nơi códấu tích, bút tích lịch sử về nhân vật này Về lịch sử, chúng tôi quan tâmđến những cuốn chính sử bao gồm sử phong kiến và sử hiện đại ghi chép

về con người và thời đại của bà như Đại Việt sử lược, Đại Việt sử kí toàn thư (Ngô Sĩ Liên), Đại Việt sử kí tiền biên (Ngô Thì Sĩ), Việt sử tiêu án (Ngô Thì Sĩ), Khâm định Việt sử thông giám cương mục (Quốc sử quán triều Nguyễn), Lịch sử Việt Nam (từ nguồn gốc đến cuối thế kỉ XIX) - Đào Duy Anh, Lịch sử Việt Nam, tập 1 (Ủy ban khoa học xã hội Việt Nam), Tiến trình lịch sử Việt Nam (Nguyễn Quang Ngọc chủ biên) nhằm có một

sự đánh giá tổng thể, hệ thống về bà với tư cách nhân chứng lịch sử vànhân vật của truyền thuyết dân gian

Không gian nghiên cứu của đề tài tập trung ở Ninh Bình và mởrộng ra các tỉnh Nam Định, Hà Nam, Thanh Hóa và Nghệ An, những địaphương có truyền thuyết hoặc di tích thờ tự Dương Vân Nga

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng các phương phápsau:

- Phương pháp điền dã: Sự tồn tại đích thực của văn học dân gian

là trong môi trường diễn xướng của nó Do đó, quá trình điền dã giúpchúng tôi thu thập được những tư liệu và thông tin hữu ích cho đề tàiluận án của mình đồng thời xác định lại nguồn tư liệu đã có, qua đó thấy

được mối quan hệ giữa tư liệu truyền thuyết, tư liệu lịch sử với di tíchthờ tự.

- Phương pháp so sánh loại hình: chúng tôi sử dụng phương pháp sosánh loại hình – phương pháp so sánh dựa trên sự tương đồng loại hình giữanhóm truyện về Dương Vân Nga và truyện dân gian để tìm ra các motif cấu

thành cốt truyện Dương Vân Nga, cụ thể là các motif sự ra đời kì lạ, đặt tên theo đặc điểm lúc chào đời, hồng nhan họa thủy, tiếng hát mang khẩu khí đế vương, luyến ái, trao ngôi và hiển linh

- Phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp: chúng tôi tiến hành phânloại, đánh giá và sử dụng các nguồn tài liệu đã được công bố liên quanđến đề tài (bài báo khoa học, báo cáo khoa học, tài liệu giáo trình ) tùytheo những yêu cầu cụ thể của luận án nhằm phục vụ một cách tốt nhấtcho mục đích nghiên cứu của mình

- Phương pháp nghiên cứu ngữ văn dân gian: từ phạm vi nghiên cứucủa đề tài, chúng tôi tiếp cận nhóm truyện về Dương Vân Nga dựa trênnhững đặc trưng của thể loại truyền thuyết, đồng thời cũng luôn ý thức rằngvăn học dân gian là một bộ phận của văn học, nên những thao tác như phântích, mô tả, suy luận, tổng hợp… - những thao tác công cụ của ngữ văn đãđược chúng tôi sử dụng khá triệt để trong luận án

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành: vận dụng phương pháp nàyvào quá trình nghiên cứu, chúng tôi tìm hiểu văn học dân gian, cụ thể làtruyền thuyết trong mối quan hệ với các ngành khoa học và các phạm trùkhác như lịch sử, văn hóa, dân tộc học, nghệ thuật, tín ngưỡng… nhằm

có được một hướng tiếp cận đa chiều, đa diện và bao quát về nhómtruyền thuyết Dương Vân Nga

6 Dự kiến đóng góp của luận án

Đề tài Nhân vật Dương Vân Nga - lịch sử và truyền thuyết là công

trình đầu tiên tái hiện và hệ thống hóa các truyền thuyết đã được xuấtbản và đang lưu truyền trong dân gian (hiện chúng tôi được biết) về Tháihậu họ Dương, một nhân vật nổi tiếng trong lịch sử thời Đinh – Lê (xinxem Phụ lục trang 1)

Dựa trên phương pháp so sánh loại hình, chúng tôi cũng đã tìm, phântích bảy motif cơ bản cấu tạo nên truyền thuyết Dương Vân Nga Nhữngmotif này cho thấy sự tương đồng giữa truyền thuyết về Dương Vân Ngavới một số truyền thuyết khác, đồng thời là minh chứng sinh động cho đặcđiểm chung của truyện kể dân gian

Với 27 truyền thuyết về Dương Vân Nga mà chúng tôi đã hệ thốnghóa, với 11 di tích thờ tự riêng và phối thờ bà, với việc hệ thống hóa các

ý kiến và quan điểm trái chiều về bà…, luận án Nhân vật Dương Vân Nga - lịch sử và truyền thuyết sẽ là một tư liệu tham khảo bổ ích về nhân

vật Dương Vân Nga, đồng thời góp phần làm phong phú cho hệ thốngtruyền thuyết về các nhân vật lịch sử Việt Nam

Không giống các nhân vật khác trong nhóm truyền thuyết nhân vậtlịch sử thường xuất hiện với cảm hứng chủ đạo là được tôn vinh, ngợi

ca, Dương Vân Nga là một trong số ít những nhân vật đứng giữa haichiều tranh luận Quá trình phân tích bảy motif chính, sơ đồ hóa mô hìnhkết cấu cốt truyện và so sánh sự tương đồng - khác biệt giữa sử sách vàtruyền thuyết về Dương Vân Nga của chúng tôi nhằm làm nổi bật giá trịcủa nhóm truyền thuyết cũng như quan điểm của dân gian trong cáchđánh giá nhân vật lịch sử phức tạp này

Khi đề cập đến lịch sử thời Đinh – Lê, chúng ta không thể khôngnhắc đến nhân vật Dương Thái hậu với vai trò chuyển giao quyền lực từ

triều đại nhà Đinh sang Tiền Lê Tuy nhiên, sự xuất hiện của bà thườngkhá mờ nhạt bên cạnh những tên tuổi lừng lẫy như Đinh Tiên Hoàng,

Lê Hoàn Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi muốn dành cho bà một vịtrí xứng đáng hơn trong đời sống văn hóa, xã hội hôm nay Ở góc độvăn hóa học, luận án đã tiếp cận các phương diện: văn hóa tâm linh,văn hóa chính trị và văn học nghệ thuật đương đại, đồng thời cũng phântích hai nghi án hiện tồn về Dương Thái hậu để thấy rằng những cuộctranh luận liên quan đến bà trong xã hội đương đại vẫn còn hiện diệnmột cách sống động trong đời sống văn hóa người Việt

7 Cấu trúc luận án

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục,

luận án gồm 4 chương, cụ thể như sau:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lí thuyết của đềtài

Chương 2: Khảo sát tư liệu lịch sử và truyền thuyết về nhân vật DươngVân Nga

Chương 3: Nhân vật Dương Vân Nga qua lăng kính của tác giảtruyền thuyết

Chương 4: Nhân vật Dương Vân Nga trong đời sống văn hóa, xã hộiđương đại

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI

Nhiệm vụ trọng tâm của chương 1 là lược thuật tình hình nghiêncứu và trình bày những vấn đề lí thuyết cơ bản Về lịch sử nghiên cứu,các tài liệu liên quan đến nhân vật Dương Vân Nga bao gồm sử biênniên và các công trình nghiên cứu độc lập Những tài liệu này chủ yếuchỉ giới hạn ở góc độ sử học và tập trung vào việc đánh giá, bày tỏ quanđiểm về hành trạng của bà (sự kiện trao ngôi cho Lê Hoàn và sau đó táigiá với ông) Về cơ sở lí thuyết, chúng tôi sẽ trình bày những vấn đề cơbản, có liên quan mật thiết và làm chỗ dựa cho việc triển khai đề tài Đó

là mối quan hệ giữa truyền thuyết và lịch sử, mối quan hệ giữa truyềnthuyết và tục thờ, vấn đề truyền thuyết và văn bản hóa truyền thuyếtcùng một số lí thuyết khác

1.1 Tổng quan lịch sử nghiên cứu đề tài

Với số phận đặc biệt “Một vai gánh vác cả đôi sơn hà”, DươngThái hậu đã trở thành đề tài bàn luận của các nhà chép sử, các nhànghiên cứu và tác giả dân gian Những tư liệu mà chúng tôi sưu tập được

về nhân vật lịch sử này bao gồm: sử biên niên (Đại Việt sử lược, Đại Việt sử kí toàn thư, Đại Việt sử kí tiền biên, Khâm định Việt sử thông giám cương mục ), chí (Lịch triều hiến chương loại chí), các công trình

nghiên cứu từ góc độ lịch sử (Nguyễn Danh Phiệt, Nguyễn Thị PhươngChi, Trần Trọng Dương ), từ góc độ y học kết hợp với tâm lí học (BùiMinh Đức) hoặc từ quan điểm cá nhân (Song Cối, Nguyễn Thế Giang ),

truyền thuyết lưu truyền trong dân gian (tài liệu điền dã), truyền thuyếtđược văn bản hóa (do Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Nguyễn Thị KimCúc, Nguyễn Văn Trò sưu tầm ), truyền thuyết được văn học hóa(Hoàng Công Khanh, Bùi Anh Tấn, Nguyễn Huy Sanh, Trương Đình

Tưởng ), diễn ca (Thiên Nam ngữ lục, Đại Nam quốc sử diễn ca ) và gia phả (Phả hệ họ Ngô Việt Nam) Những tư liệu này được phân loại và

sử dụng theo những mục đích khác nhau trong luận án, trong đó, cáccuốn sử biên niên là chỗ dựa tin cậy về phương diện lịch sử; các nghiêncứu từ góc độ lịch sử gợi mở, bổ sung thêm cho hướng nghiên cứu của

đề tài; những truyền thuyết dân gian cùng các bài viết thể hiện quanđiểm cá nhân sẽ giúp chúng tôi nhận diện được quan niệm, thái độ củangười đời sau đối với bà hoàng hậu của hai triều Đinh - Lê

Những nghiên cứu về nhân vật lịch sử Dương hậu/ Dương Thái hậu thời Đinh - Lê

Với những biến cố liên tiếp dưới triều Đinh cuối năm 979 và đặc biệt

là sự kiện trao áo long bào cho Lê Hoàn vào năm 980, Dương Thái hậu đãchính thức tham gia vào lịch sử và để lại tên tuổi trong các cuốn sử biên

niên Đại việt sử lược, cuốn sử được cho là ra đời sớm nhất ở nước ta, đã bắt

đầu ghi chép về bà Điều đáng chú ý là tác giả không hề bày tỏ thái độ củamình về hành động trao ngôi của Dương Thái hậu như các sử gia đời sau, cụthể là: năm 980, khi nhà Tống phát binh sang đánh chiếm Đại Cồ Việt, Tháihậu đã sai Phạm Cự Lượng đốc suất quân lính đánh giặc Trước ngày xuấtquân, Phạm Cự Lượng đã vào nội điện nói với vua nhỏ rằng: “Nay chúathượng còn nhỏ dại chưa hiểu biết được sự siêng năng, khó nhọc của bọnchúng tôi Nếu như có một thước tấc công lao nào thì rồi ai biết cho Khôngbằng cái cách là trước đưa Thập đạo tướng quân lên ngôi thiên tử rồi sau

mới ra quân” Quân sĩ nghe vậy đều hô “vạn tuế” Thái hậu thấy tình ngườivui thuận mới sai lấy áo long cổn khoác lên mình Lê Hoàn và xin ngài lênngôi” [20, tr 97-98] Bên cạnh đó, việc Dương Thái hậu trở thành hoàng hậucủa Lê Hoàn cũng không được tác giả ghi chép cụ thể, chỉ có một dòng ngắngọn: “Năm Nhâm Ngọ là năm thứ hai niên hiệu Thiên Phúc vua lập vươnghậu năm bà” [20, tr 99], thậm chí ông còn cho rằng việc vua Lê, vua Lý lậpnhiều hoàng hậu trước hết là do lỗi của Đinh Tiên Hoàng đã “khởi xướng

sự rối loạn thứ bậc”

Nếu như tác giả của Đại Việt sử lược không thể hiện thái độ đối với Dương Vân Nga khi ghi chép sự kiện bà trao ngôi cho Lê Hoàn thì Đại Việt sử kí toàn thư, Đại Việt sử kí tiền biên và Khâm định Việt sử thông giám cương mục đều lên tiếng phê phán Dương Thái hậu vì “yêu mến”, “phải

lòng” nên tư thông với Lê Hoàn, thậm chí “cho Hoàn quyền tạm làm côngviệc thay vua như Chu Công khi trước” [70, tr 244] Còn Ngô Thì Sĩ thìluận tội bà một cách đanh thép rằng “Người cướp ngôi của Vệ Vương làDương hậu, chứ không phải Thập đạo (tướng quân)” [75, tr 165]

Song Cối (Hoa Bằng) là một trong những “luật sư” sớm lên tiếngchiêu tuyết cho Dương hậu Năm 1942, trong bài viết “Tôi bào chữa choDương Thái hậu”, ông đã ghi nhận công lao của bà đối với đất nước tronghoàn cảnh “nghìn cân treo sợi tóc”: “Dương hậu đối với nhà Đinh tuy cókhuyết điểm nhưng đối với quốc dân, bà là một người hoàn toàn vô tội nếukhông kể là có công” [dẫn theo tài liệu 78, tr 78]

Trong Đại Nam dật sử - sử ta so với sử Tàu (in lần đầu trên tạp chí Tri Tân năm 1943), Nguyễn Văn Tố không trực tiếp bày tỏ quan điểm về

sự kiện bà Dương Thái hậu trao ngôi cho Lê Hoàn mà dẫn lời bàn củaNguyễn Đình Tuân về chuyện này như sau:

“Lê Hoàn thay nhà Đinh, do các tướng tôn lên, là bắt chước việcTống Thái Tổ ở Trần Kiều nhưng đã cùng bọn Phạm Cự Lạng ngầmmưu kết làm tâm phúc từ trước, chứ không phải việc ngẫu nhiên ( ), lấy

vợ vua trước cho ở hậu cung (nguyên mẹ Đinh Toàn là họ Dương, trướclấy Đinh Tiên Hoàng sinh ra Toàn, khi Toàn nối ngôi mới lên sáu tuổi,

mẹ Toàn tư thông với Lê Hoàn, bàn mưu cướp ngôi, đến năm 982, LêHoàn đã làm vua được ba năm, phong mẹ Đinh Toàn làm Đại Thắng

Minh hoàng hậu)” [95, tr 257-258]

Việc Nguyễn Văn Tố dẫn một lời bàn không mấy thiện cảm dànhcho Dương Thái hậu như trên cũng có thể coi là một cách thể hiện quanđiểm riêng vậy

Vào năm 1981, với bài báo Dương hậu - Dương Thái hậu, lịch sử

và huyền thoại, Nguyễn Danh Phiệt đã lí giải mối quan hệ tình cảm giữa

Lê Hoàn và Dương hậu trong bối cảnh lịch sử của thế kỉ X chưa bị ràngbuộc bởi đạo Nho Trong xã hội Đại Cồ Việt khi ấy, “những sinh hoạtthoải mái, phóng khoáng trong bối cảnh văn hóa cộng đồng làng xãngười Việt thuần khiết vẫn chưa bị lớp mây mù văn hóa Tàu vây ám.Sinh hoạt đó không chỉ bao trùm nơi dân dã mà còn chiếm lĩnh cả chốncung đình Trong bối cảnh đó thì hiện tượng Dương Thái hậu - Lê Hoàncũng là một chuyện bình thường, hợp lẽ Đinh Bộ Lĩnh chết, DươngThái hậu lấy Lê Hoàn là theo tập tục thông thường của xã hội Lê Hoànlên ngôi vua, đứng đầu cả nước là theo truyền thống “lựa chọn”, “suytôn” thủ lĩnh phổ biến trong sinh hoạt cộng đồng” [dẫn theo tài liệu 78,tr.79]

Trong cuốn sách Kinh đô cũ Hoa Lư (1982), Nguyễn Thế Giang

nhân bàn về hai triều đại Đinh - Lê đã ca ngợi, đề cao Dương Vân Nga

với vai trò của một Thái hậu chấp chính Tác giả dựa vào hoàn cảnhnước sôi lửa bỏng lúc bấy giờ để bình luận về Dương hậu: “Khi đất nướclâm nguy, hiểm họa xâm lăng đe dọa dân tộc quá lớn mà tự lượng sứcmình không đảm đương, giải quyết nổi, bà quyết định trao ngôi báu và

uy quyền cho người đủ sức đảm đương, cứu nguy cho đất nước Đối với

bà, ngôi báu không phải là cơ nghiệp riêng của dòng họ Đinh mà lúc này

bà là người đại diện, ngôi báu là của chung của dân tộc Và không cóngôi báu nào cao hơn sự sống còn của đất nước” “Bà đã hành độngmột cách thẳng thắn trước mặt bá quan văn võ Bà lấy áo long cổn củachồng tự tay khoác lên người quan Thập đạo tướng quân Lê Hoàn ( ).Hành động sáng suốt của bà đã mở lối thoát cho triều đình ( ) Ngàynay, chúng ta trìu mến và kính phục gọi: “Thái hậu Dương Vân Nga làmột phụ nữ thức thời yêu nước” [29, tr 114-115]

Lã Đăng Bật là một nhà nghiên cứu đã dành rất nhiều tâm huyếttìm hiểu văn hóa, lịch sử Ninh Bình Về hành động Dương Thái hậu traongôi cho Lê Hoàn, ông đánh giá đó là công lớn nhất của bà, là suy nghĩthức thời, tiến bộ: “Công lao lớn nhất của bà là lượng sức mình khôngđảm đương nổi việc nước, bà đã quyết định trao ngôi báu cho Lê Hoàn,tức là đã truất bỏ cơ nghiệp của nhà Đinh, xây dựng nhà Tiền Lê Đây làviệc làm hợp với lòng trời và lòng người khi đó Bà là người phụ nữ thứcthời, nghĩ đến vận mệnh đất nước trên hết, bỏ qua những lời bàn tán,phản đối, thậm chí cả những dư luận xấu của triều đình lúc bấy giờ” [8,

tr 55].

Năm 2000, nữ tác giả Lee Seon Hee nghiên cứu nhân vật DươngVân Nga trong mối tương quan với phụ nữ Việt Nam thế kỉ thứ X Tácgiả đã nhận xét bà Dương hậu từ bốn góc độ: “Một là, Thái hậu Dương

Vân Nga đã biết hi sinh quyền lợi hạn hẹp của gia đình gia tộc và bảnthân để đặt lợi ích chung của quốc gia dân tộc, cộng đồng lên trên hết Hai là, mặc dầu Dương Vân Nga là phụ nữ, nhưng bà đã có tầm nhìnchiến lược, chính xác và cũng rất nhân bản để nhận ra cái chân giá trịcủa Lê Hoàn Ba là, Dương Vân Nga là người phụ nữ Việt Nam đầutiên trong lịch sử chính thống đã nêu một tấm gương sáng về quyền tựquyết định vận mệnh của bản thân mình - quyền tự do yêu đương, tự dohôn nhân mà không bị lệ thuộc vào giáo lí phong kiến cũng như thóithường của dư luận Cuối cùng, ở Thái hậu Dương Vân Nga còn có mộtgiá trị tổng thể, nằm trong sự đánh giá, định vị và lưu giữ của cộng đồngdân tộc Việt Nhân dân đồng cảm và đồng tình với mối tình cao đẹp củaThái hậu” [Dẫn theo tài liệu 78, tr 80].

Các tác giả của tập biên niên khảo Các triều đại Việt Nam (năm

2001) đã đánh giá Dương Vân Nga từ góc độ của một người cầmquyền trị nước để thấy hành động trao áo long bào cho Lê Hoàn làthức thời: “Sự tỏ ý nhường ngôi của Dương Vân Nga trong hoàn cảnh

ấy đã biểu hiện thái độ chính trị sáng suốt của một người thức thời, cótầm nhìn xa trông rộng, xứng đáng được coi là anh hùng” [14, tr 71]

Dành khá nhiều trang viết về Dương Thái hậu nhưng nhóm tác giả

của cuốn Nhìn lại lịch sử (2013) lại chủ yếu phê phán, lên án bà gay gắt trong các bài Người phụ nữ ba lần là hoàng hậu và vụ án lịch sử: ai giết vua Đinh; Điền dã, khảo sát các di tích lịch sử, các tư liệu thành văn về: Đinh Điền - Nguyễn Bặc; Dương hậu - Lê Hoàn và Nét độc đáo tình sử.

Họ cho rằng hành động Dương Thái hậu trao ngôi cho Lê Hoàn là mộtmàn kịch được dụng tâm dựng sẵn: “Nếu Lê Hoàn hành động như mộttrung thần, nghĩa là vẫn chỉ huy quân đội chiến đấu để bảo vệ đất nước

và vương quyền cho họ Đinh, thì làm gì có “màn kịch” trao áo long cổncủa tình nhân Dương Thái hậu cho quan Thập đạo Thế nhưng màn kịch

đã được dàn dựng và được hoàn tất, với sự tham gia của các diễn viênchính Dương Thái hậu, Lê Hoàn, Phạm Cự Lượng và với sự tổng đạodiễn của quân sư Hồng Hiến” [41, tr 225]

Năm 2005, trong hội thảo Bối cảnh định đô Thăng Long và sự nghiệp của Lê Hoàn, TS Nguyễn Thị Phương Chi đã công bố bài viết Vai trò của Thái hậu Dương Vân Nga đối với đất nước Đại Cồ Việt hồi thế kỉ X Tác giả đã khái quát những ý kiến khác nhau của các sử gia,

nhà nghiên cứu từ cổ chí kim về Dương hậu như Ngô Sĩ Liên, NguyễnVăn Tố, Song Cối (Hoa Bằng), Nguyễn Danh Phiệt và Lee Seon Hee(Hàn Quốc) Về phần mình, tác giả khẳng định Dương Vân Nga là mộtphụ nữ “thông minh, tài giỏi”, một “người mẹ can đảm mới đi đến quyếtđịnh sáng suốt như vậy Bà hiểu rằng con trai bà - vua Đinh Toàn mới 6tuổi lên làm vua theo chế độ cha truyền con nối, chưa hề có công lao gìđối với đất nước ( ) Nếu như trong hoàn cảnh đất nước bình yên, sựviệc trên có thể cho rằng bà vì tình riêng” nhưng “bà thực hiện việc traongôi báu cho Lê Hoàn một cách đàng hoàng trước sự đồng tình của cáctướng sĩ quân đội Vì vậy, Dương Vân Nga chính là người phụ nữ củachính trường, thông minh, mưu lược, vì đất nước vì nhân dân mà “hisinh” quyền lực chính trị của mình cho một người có đầy đủ uy tín và

khả năng lãnh đạo đất nước” [78, tr 83].

Năm 2007, trong hội thảo Thân thế, sự nghiệp và tượng đài Lê Đại Hành - Dương Vân Nga tổ chức ở Ninh Bình, các nhà khoa học đã

nêu lên những quan điểm trái chiều về Dương Vân Nga, trong đó, đa

số ca ngợi, bênh vực bà, tiêu biểu như:

GS Vũ Khiêu đặt vị trí của bà trong hoàn cảnh khó khăn của đấtnước để khẳng định: “Bà đã sẵn sàng hi sinh quyền lợi của cá nhân vàcủa con mình để đặt vận mệnh của đất nước lên trên hết Nhân dânHoa Lư từ trước vẫn tôn trọng bà Sử gia thời Trần như Lê Văn Hưucũng không chê trách bà Chỉ từ khi những tư tưởng tiêu cực của Nhogiáo với những quan điểm khinh rẻ người phụ nữ và trói buộc phụ nữvào “tam tòng, tứ đức” thì mới nảy sinh ra sự phê phán Dương VânNga và xây dựng xung quanh bà những chuyện riêng tư với Lê Hoàn”.Tác giả cho rằng, theo quan điểm sáng suốt của dân tộc ta từ trước,theo quan điểm nhân văn của nhân loại tiến bộ cũng như theo quanđiểm đạo đức tiên tiến của nhân dân ta ngày nay thì bà là một người

“sống với bản lĩnh vững vàng của người phụ nữ Việt Nam, vừa có tinhthần yêu nước, thương dân, vừa khẳng định quyền lợi chính đáng củangười phụ nữ” Trong hoàn cảnh của mình, bà đã “giao toàn bộ sựnghiệp của tổ quốc vào tay một vị anh hùng Đó là một sự lựa chọnsáng suốt Việc kết duyên cùng Lê Hoàn và trao gửi con của mình cho

Lê Hoàn cũng là một việc mà Thái hậu họ Dương cần phải làm để bảo

vệ cho dòng họ Đinh, bảo vệ mạng sống của các con mình và gia thất( ) Việc Đinh Toàn được Lê Hoàn coi như con đẻ, chính sử đã nêu rõđiều ấy Trong cuộc chiến đấu, Đinh Toàn tử trận thì Lê Hoàn đã đauxót thét lên một tiếng và xông lên giết giặc Không nên suy luận thànhviệc Lê Hoàn mượn tay giặc để giết Đinh Toàn Cũng không thể dựnglên việc này để chê trách Dương Vân Nga” [79, tr 20]

Với PGS.TS Nguyễn Danh Phiệt, bà Dương Thái hậu đã khéo xử

lí hài hòa mối quan hệ giữa lí trí và tình cảm, chính điều đó đã giúp bàvừa trọn tình riêng, vừa vẹn nghĩa chung: “Việc yêu Lê Hoàn, nặng tình

với Lê Hoàn là việc riêng của bà, thuộc về lĩnh vực tình cảm, về con tim,còn trao cho Lê Hoàn tổ chức chống giặc, đồng tình với quân sĩ tôn ônglên ngôi vua lại liên quan đến lợi ích của dân, của nước, là vấn đề chung,vấn đề của lí trí Ở đây có sự hài hòa giữa lí trí và tình cảm, giữa con tim

và khối óc Bà đã xử lí đúng đắn, hợp với lòng mong mỏi của quân dân,phù hợp với lợi ích của tổ quốc và thuận theo nhịp đập của trái tim bà

Có thể nghĩ rằng trong tình thế đó khó có một cách xử lí nào hợp lí hơn,đẹp đẽ hơn” [79, tr 74]

PGS.TS Phan Khanh xuất phát từ quan điểm: để xác định mộtdanh nhân lịch sử - văn hóa thì trước tiên phải xét đến những lợi íchchung mà danh nhân đó mang lại vì sự phát triển tiến bộ của dân tộc, đấtnước, chứ không chỉ vì lợi ích riêng của một triều đại, một dòng họ để điđến nhận định: “Câu chuyện Thái hậu Dương Vân Nga năm 979 trao áolong cổn, nhường ngôi vua của con trai còn nhỏ cho Thập đạo tướngquân Lê Hoàn thực sự đã tạo nên bước ngoặt lịch sử quyết định và làmột sự kiện quyền biến lịch sử theo hướng tiến bộ đáng được ghi tạc vàovăn hóa dân tộc ta” [79; tr 53] “Dương Vân Nga đã quyết định, hànhđộng đúng đòi hỏi của vận mệnh đất nước để giữ sơn hà xã tắc, đúng vớiđạo trời, lòng người của năm 979 Đó là tư tưởng và hành động của mộtphụ nữ chính thống, quyền quý, thức thời và khả kính của Việt Nam, củathế kỉ thứ X” [79, tr 57]

PGS Vũ Ngọc Khánh (Viện Nghiên cứu Văn hóa) coi hành độngtrao hoàng bào của bà Dương Thái hậu cho Thập đạo tướng quân Lê Hoàn

là “hành động đẹp”, “phi thường”: “Bất ngờ, bà đã có một cử chỉ, một hànhđộng đẹp, là khoác áo hoàng bào lên vai Lê Hoàn Không một lời phát biểu(sử sách không hề chép), không một chút do dự, đột nhiên bà đã có một

sáng kiến, một hành động rất bình thường mà lại rất phi thường Một cử chỉnhỏ mà gây được sự náo nức lòng quân dân, sự ổn định của triều đình vàcuối cùng là đưa đến thắng lợi vĩ đại của lịch sử Nhỏ nhặt mà trọng đại,bình thường mà phi thường, việc nhỏ trước mắt mà thành việc lớn lâu dài.Cái đẹp của bà là ở đó, và đây cũng là một hiện tượng đẹp trong lịch sửViệt Nam” [79; tr 128]

PGS TS Trần Thị Vinh (Viện sử học) cho rằng “giữa lúc vậnmệnh sống còn của đất nước và dân tộc đặt lên hàng đầu thì quyết định

về chuyển giao quyền lực từ nhà Đinh sang nhà Tiền Lê của Thái hậuDương Vân Nga là hợp lí” Tác giả còn dẫn nhận định của Phan Huy Lê

(người khảo tác giả - văn bản - tác phẩm Đại Việt sử kí toàn thư) về bà

Dương Thái hậu nhằm khẳng định thêm quan điểm của mình: “ DươngVân Nga là một người phụ nữ yêu nước biết xử sự việc nội bộ cung đìnhmột cách sáng suốt, đúng đắn, có lợi cho dân cho nước ( ) Ảnh hưởngcủa Nho giáo đã làm cho Ngô Sĩ Liên và nhiều sử thần phong kiến xa rờiđạo lí truyền thống đó, đi đến những lời buộc tội bất công và oan uổngcho Lê Hoàn và Dương Vân Nga” [79, tr 136-137]

Vũ Bá Tiên đã không tiếc lời ca ngợi bà Dương Thái hậu là “nữanh hùng cái thế, đã hiến dâng cả cuộc đời vì nền độc lập dân tộc và nhànước phong kiến tập quyền vừa mới phôi thai Có thể nói, bà là ngườiphụ nữ cao quý và quả hiếm hoi trong lịch sử “một vai gánh vác cả đôisơn hà”, làm hoàng hậu gần suốt hai triều vua, có đóng góp bất hủ tronglịch sử dựng nước” [79, tr 211]

Riêng GS Đinh Xuân Lâm, Phó Chủ tịch hội Khoa học lịch sửViệt Nam đã không tán đồng việc dựng tượng Dương Vân Nga ở NinhBình vì cho rằng: “ qua vài dòng sử ghi chép về quá trình Lê Hoàn

thâu tóm quyền hành vào tay mình rồi lên ngôi hoàng đế, có thể khẳngđịnh trong sự nghiệp đó có vai trò to lớn (và chủ động) của hoàng hậu họDương Chính vì hành tung bí mật (theo lối thâm cung bí sử) đó màđương thời có nhiều điều dị nghị, đặt nghi vấn rằng đây có phải là một

vụ án cung đình khi hai cha con Đinh Bộ Lĩnh và Đinh Liễn bị ám sátngay trong cung cấm Hiện nay, cũng đã có ý kiến rằng nhân vật ĐỗThích xưa nay vẫn bị cho là người giết cha con Đinh Tiên Hoàng là oan”[79, tr 33] GS Đinh Xuân Lâm cho rằng muốn “đánh giá” bà Dươnghậu thì nên “tham khảo” cách người dân địa phương đặt tượng bà: “Còn

về việc đánh giá bà, có lẽ nên tham khảo cách ứng xử của người xưa,tượng bà trước kia không được đặt trên bàn thờ trong đền vua Đinh, màđặt dưới đất nơi cửa ra vào, mãi sau này mới được định vị như ngày nay

Dù sao thì riêng việc đặt tượng dưới đất cũng cho thấy thái độ của ngườixưa đối với Thái hậu họ Dương” [79, tr 34] Cuối cùng ông kết luậnrằng “cần rất thận trọng trong việc tôn vinh, đề cao sao cho thật xứngđáng, hợp với lòng người” vì “dù sao cũng có thể nói bà là một người cóvấn đề trong lịch sử” [79, tr 34]

Qua 22 tham luận bàn về thân thế và sự nghiệp Dương Vân Nga,

có thể thấy quan điểm chủ đạo và xuyên suốt hội thảo này là sự khẳngđịnh vai trò của bà trong lịch sử, tạo tiền đề cho chiến công hiển háchcủa Lê Hoàn trên dòng Bạch Đằng giang năm 981: “Dương Thái hậumột lòng vì nước, áo hoàng bào nối chí vua Đinh/ Lê Đại Hành mườiđạo ra quân, dòng Bạch Thủy dìm sâu giặc Tống”

Từ góc độ so sánh Dương hậu với Võ hậu đời Đường bên TrungQuốc, Trần Đình Ba (2009) đã đi đến kết luận rằng bà Dương hậu làngười phụ nữ biết hi sinh quyền lợi cá nhân vì lợi ích quốc gia: “Nhận

thấy dân tộc đang trong tình cảnh “nghìn cân treo sợi tóc”, thù trong giặcngoài đang xâu xé nước Nam nhỏ bé Đặt quyền lợi dân tộc lên trênquyền lợi vương triều và những điều tiếng thị phi, Dương Vân Nga đãđích thân đem áo hoàng bào khoác lên mình Lê Hoàn và mời ông lênngôi vua Đó là cái nhìn thật sáng suốt, chấp nhận hi sinh quyền lợi riêng

vì lợi ích chung của toàn dân tộc, vượt qua mọi lời dèm pha làm hủyhoại đức hạnh của mình mà trao quyền lực cho Lê Hoàn, một tướng soáidày dạn kinh nghiệm trận mạc để cùng đương đầu với bọn ngoại xâm,loại bỏ nguy cơ mất nước Hành động của vương hậu họ Dương hoàntoàn khác xa với bà hoàng Võ Tắc Thiên ở Trung Quốc đời Đường KhiĐường Thái Tông mất, Võ Tắc Thiên đã giết hại bao người, thậm chí cảcon mình để thao túng quyền lực Cùng là phận phụ nữ như nhau, vị trínhư nhau nhưng Dương hậu không có mộng vương quyền như Võ hậubởi bà biết nghĩ cho dân cho nước Tầm nhìn xa trông rộng của DươngThái hậu chính ở điểm này để sử Việt đời sau còn mãi ca tụng bà” [6, tr.210]

Cũng đồng quan điểm với Trần Đình Ba, các tác giả cuốn 54 vị hoàng hậu Việt Nam (2009) cho rằng “ vào thời điểm lịch sử ấy, khi

đất nước đang bị nạn ngoại xâm đe dọa thì cách xử sự của Dương VânNga là đúng đắn Đó là một tất yếu mà bà phải làm và đứng ở góc độ lớnhơn, việc bà “khoác áo hoàng bào cho Lê Hoàn là một việc làm có ích

cho đất nước” [94, tr 23].

Nhà sử học Lê Văn Lan (2013) nhận định hành động trao long bàocho Lê Hoàn là một tất yếu của lịch sử: “Nhưng, chỉ với hành độngkhoác chiếc long bào thêu hình rồng cuộn cho Lê Hoàn, việc làm ấy đãnói lên được rất nhiều lời: Đây là hành động khai sinh cho một vương

triều mới trong lịch sử dân tộc, cũng có nghĩa là: Nó không chỉ đánh dấu

sự cáo chung của một vương triều cũ, mà còn tự nguyện vì quyền lợiriêng của hai mẹ con bà Dương Thái hậu, đang nhờ vào sự tồn tại củavương triều cũ ấy mà có Đó lại là - một lần nữa - nghĩa cử cao đẹp:trọng “nghĩa cả” hơn “tình riêng” của người phụ nữ họ Dương” [51; tr.38]

Khi chúng tôi vừa hoàn thành bản thảo luận án lần thứ nhất thì

cũng là lúc cuốn sách Việt Nam thế kỉ X: Những mảnh vỡ lịch sử của

Trần Trọng Dương ra mắt bạn đọc (đầu năm 2019) Trong công trìnhnghiên cứu của mình, tác giả đã dành ra hơn 100 trang để viết về triềuđại nhà Đinh, trong đó đáng chú ý là hai bài viết liên quan đến nhân vật

Dương hậu - Dương Thái hậu như: Giải mã vụ ám sát Đinh Bộ Lĩnh; Những ngôi hoàng hậu: sử Việt nhìn từ phận đàn bà Điểm nổi bật của

hai bài viết là sự xác tín, khoa học và những nhận định mới mẻ, thú vịdựa trên những thư tịch có giá trị lịch sử và các công trình nghiên cứu vềnhân vật này theo dòng thời gian Tác giả đã lí giải, đánh giá những vấn

đề lịch sử liên quan đến Dương hậu - Dương Thái hậu, đồng thời cũngthể hiện một góc nhìn riêng về những bà hoàng hậu ở thế kỉ X Đứng từgóc độ giới, tác giả nhận định rằng họ chỉ là “các nhân vật phụ được tạodựng dưới nhãn quan của nhiều lớp đàn ông với hệ tư tưởng hiện dụngcủa từng thời đại” [19, tr 310], “họ hiện lên dưới ngòi bút của cánh đànông, không phải là bản thân họ (với tư cách là phụ nữ) mà là vì đàn ông,

vì các lợi ích gia tộc - phe nhóm - lợi ích chính trị, xã hội của đàn ông,

họ là tệp đính kèm, tệp phụ, minh họa cho hoạt động chính trị của đànông và thể hiện các diễn ngôn chính trị mà đàn ông đã tạo nghĩa lên cơthể và hình ảnh của họ” [tr 310] Tuy nhiên, xét trong thực tế lịch sử, ta

thấy Dương Thái hậu không hoàn toàn là “một nhân vật phụ” hay “tệpđính kèm” bởi bà đã đảm nhiệm vai trò chấp chính trong khoảng támtháng và bản thân Lê Hoàn đã phải dựa vào Dương Thái hậu mới đượclên ngôi một cách chính danh Đó là chưa kể bên cạnh vị hoàng hậu họDương này còn có những bà hậu phi đã vượt ra khỏi tầm kiểm soát củacánh đàn ông mà khuynh đảo cả một hệ thống chính trị như Ỷ Lan (triềuLý), Nguyễn Thị Anh (triều Hậu Lê), Đặng Thị Huệ (triều Lê - Trịnh)

Trở lên là những nghiên cứu về nhân vật lịch sử Dương hậu

-Dương Vân Nga, tiếp theo, chúng tôi xin lược thuật Những nghiên cứu

về nhân vật truyền thuyết Dương Vân Nga.

Truyền thuyết bao gồm hai loại nhân vật: nhân vật hư cấu (LạcLong Quân, Âu Cơ, Gióng, Sơn Tinh ) và nhân vật lịch sử đã đượctruyền thuyết hóa (Hai Bà Trưng, Lê Chân, Phùng Hưng, Trần HưngĐạo, Lê Lợi ) Dương Vân Nga thuộc loại nhân vật thứ hai Với đặcđiểm vừa là con người lịch sử, vừa được soi chiếu từ góc nhìn của dângian, Dương Vân Nga trở thành đối tượng quan tâm của cả lịch sử vàtruyền thuyết Nếu mảng nghiên cứu nhân vật này từ góc độ lịch sử kháphong phú thì phần nghiên cứu ở phương diện truyền thuyết lại khiêmtốn, hơn thế, truyền thuyết chủ yếu được sử dụng như một thứ phụchứng cho những vấn đề lịch sử, xã hội, văn hóa liên quan đến nhânvật Song dẫu sao, nó cũng có giá trị nhất định đối với quá trình hệthống hóa lịch sử nghiên cứu của đề tài

Kết quả khảo sát cho thấy truyền thuyết Dương Vân Nga được sửdụng để bàn luận hoặc củng cố thêm một số vấn đề sau:

Xác định thân thế của nhân vật: Một số nhà nghiên cứu (NguyễnDanh Phiệt, Đinh Công Vĩ ) dựa vào truyền thuyết dân gian để minh

định thêm về tên tuổi, quê quán, xuất thân của Dương Vân Nga, bởi lẽnhững thông tin từ chính sử quá ngắn gọn và ít ỏi So sánh truyền thuyếtvới những cứ liệu lịch sử, Nguyễn Danh Phiệt đi đến nhận định rằng:

“Bà lấy Đinh Bộ Lĩnh vào khoảng 27 tuổi, sinh Đinh Toàn ở độ tuổi 33

và làm hoàng hậu của Lê Hoàn vào khoảng năm 39 tuổi” và “không phải

là mẹ của Đinh Liễn, Hạng Lang” [79, tr 69] Bên cạnh đó, câu chuyệnthủ lĩnh họ Đinh gặp Dương Tam Kha và cưới con gái của ông là DươngVân Nga là biểu hiện của sự “liên kết với họ Dương bằng con đường hônnhân” [67, tr 107], mong muốn “nối tiếp truyền thống thân thiết lâu đờigiữa họ Dương, họ Ngô với họ Đinh từ thời Đinh Công Trứ, cha Đinh

Bộ Lĩnh với Ngô Quyền”, đồng thời cũng là cách “tranh thủ những dòng

họ có uy thế rất lớn trong nhân dân” của Đinh Bộ Lĩnh [41, tr 743-744]

Nhận định về mối quan hệ luyến ái giữa Dương hậu và Lê Hoàn:Mặc dù phê phán rất gay gắt mối quan hệ này nhưng qua truyện kể vềmối tình của Dương hậu và Lê Hoàn từ thuở thiếu thời và cuộc tái ngộ ởtriều đình Hoa Lư sau này, Đinh Công Vĩ cũng có phần cảm thông vớibà: “Lê Hoàn sinh năm 941 trẻ hơn Bộ Lĩnh 17 tuổi”, khi vua Đinh chết,ông mới có 39, “cái tuổi tràn đầy tráng khí”, hơn nữa lại “đầy chất namgiới”, có chí “vác cả núi, ngăn cả bể” và “tài hoa văn nghệ” ắt sẽ khiến

“một con người đa tình” như Dương Thái hậu say đắm [41, tr 746] Cònvới Nguyễn Quang Hải, truyền thuyết sông Vân Sàng luôn gắn liền với

“khúc ca khải hoàn của cả dân tộc”, là “một không gian lịch sử đầy ýnghĩa đối với việc nghiên cứu, phác thảo và xây dựng công trình tượngđài vua Lê Đại Hành và Thái hậu Dương Vân Nga” [79, tr 189-190]

Dương Vân Nga - hoàng hậu hai vua: Những bản kể về “tiếngkhóc dạ đề” là một kênh thông tin giúp các nhà nghiên cứu khẳng định

vai trò của Dương Vân Nga đối với hai triều Đinh - Lê Đặng Công Ngacho rằng câu thơ “Một vai gánh vác cả đôi sơn hà” là cách để dân gian

đề cao vai trò của bà đối với đất nước: “Dương hậu không chỉ làm trònvai trò một người vợ đối với chồng cũ (vua Đinh) và chồng mới (vua Lê)

mà cao hơn thế, còn gánh vác cả giang sơn xã tắc của hai triều đại Đinh Lê” [79, tr 195] Tác giả cũng coi câu thơ này như một điểm tựa để xácđịnh vị trí đặt tượng đài Dương hậu trong quần thể ba pho tượng baogồm vua Đinh, vua Lê và Dương hậu: “Bà hậu đứng giữa, vì bà là gạchnối giữa hai triều đại” [tr 194]

-Nhìn lại lịch sử nghiên cứu nhân vật Dương Vân Nga, có thể thấyrằng nó đã là một hành trình dài mà đến nay vẫn chưa kết thúc Lịch sửnghiên cứu về nhân vật này tập trung ở hai phương diện sau:

Ở phương diện lịch sử, những đánh giá, nhận định về bà bị chiphối bởi hệ tư tưởng của từng thời đại, hay nói theo thuật ngữ đương đại

là theo các diễn ngôn khác nhau Những ý kiến chỉ trích bà xuất phát từ

các sử quan thời phong kiến trong các cuốn thư tịch nổi tiếng như Đại Việt sử kí tiền biên, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Việt sử tiêu án Đến nay, những người có cùng quan điểm với các sử quan không nhiều, tiêu biểu là các tác giả của Nhìn lại lịch sử và GS Đinh

Xuân Lâm Vẫn dựa trên tư tưởng cố hữu, họ kết án bà khá nặng nề tội

tư thông, “hành tung bí mật”, “phản chúa lộn chồng” Còn phần lớn cácnhà nghiên cứu đều thống nhất đánh giá hành động Dương Thái hậu trao

áo long cổn cho Lê Hoàn là phù hợp với bối cảnh lịch sử và có “huân laovới quốc dân” Họ ca ngợi bà là người phụ nữ thức thời, biết hi sinhquyền lợi dòng tộc nhà chồng vì lợi ích chung của cả dân tộc , thậm chí

đã dành cho bà danh xưng hoa mĩ như “anh hùng cái thế”, ca tụng bà “đãhiến dâng cả cuộc đời vì nền độc lập dân tộc”

Ở góc độ truyền thuyết, giới nghiên cứu quan tâm đến những câuchuyện kể về thân thế, lai lịch và hành trạng của bà nhằm lí giải, trao đổithêm về những sự kiện lịch sử, văn hóa liên quan đến bà So với phần

“con người lịch sử” Dương hậu/ Dương Thái hậu thì “con người dã sử”Dương Vân Nga chưa được tập trung tìm hiểu, nghiên cứu và đây chính

là khoảng trống gợi mở cho hướng đi của đề tài

1.2 Một số khái niệm, thuật ngữ

1.2.1 Về khái niệm truyền thuyết

Theo Linda Dégh, thuật ngữ truyền thuyết (legend) xuất phát từ

chữ La tinh (legere), nghĩa là đọc vì ban đầu nó chỉ tên gọi của một đoạn

tài liệu đọc, một cuốn sách lí giải về cuộc đời các vị thánh và được đọctrong những ngày lễ thánh tại các nghi lễ thiêng liêng Sau đó, qua thờigian, rất nhiều câu chuyện về các vị thánh ngày càng xa với nguyên tác

và cho đến cuối thời kì trung đại, thuật ngữ này đã được hiểu là “thôngtin không chính xác”, “một câu chuyện không chắc có thực” Ngày nay,cách hiểu này vẫn tiếp tục tồn tại Trên thế giới, thuật ngữ truyền thuyết

đã được sử dụng từ nửa đầu thế kỉ XIX với công đầu của anh em nhàGrimm Tuy nhiên, ở Việt Nam, thuật ngữ này xuất hiện khá muộn ĐàoDuy Anh được cho là người đầu tiên đề cập đến thuật ngữ truyền thuyết:

“Sách xưa của người Trung Quốc không chép việc Triệu Đà đánh AnDương Vương để chiếm Tượng Quận, nhưng cứ truyền thuyết ấy, nếu ta

bỏ đi những yếu tố hoang đường thì cũng còn cái kỉ niệm của một cuộcchiến tranh hẳn có” [dẫn theo tài liệu 1, tr 22] Từ đó trở đi, thuật ngữnày được các nhà nghiên cứu sử dụng thường xuyên hơn và đề cập ởnhiều mức độ khác nhau Các nhà nghiên cứu đã có những định nghĩa, lígiải nó theo quan điểm riêng

Các tác giả của công trình Lược thảo lịch sử văn học Việt Nam

(1957) đã bước đầu hướng đến một định nghĩa về truyền thuyết, tuy cònrất đơn giản: “Truyền thuyết là tất cả những chuyện lưu hành trong dângian có thật xảy ra hay không thì không có gì bảo đảm Như vậy cónhững truyền thuyết lịch sử, mà cũng có những truyền thuyết khác, hoặc

dính dáng về một đặc điểm địa lí (Chuyện nàng Tô Thị, Chuyện núi Vọng Phu ), hoặc kể lại gốc tích một sự vật gì (Chuyện bánh chưng bánh giầy, Chuyện Trầu cau), hoặc giải thích những phong tục tập quán,

hoặc nói về sự tích các nghề nghiệp, và tất cả những chuyện kì lạ khác”[dẫn theo tài liệu 36, tr 134]

Nguyễn Đổng Chi, trong cuốn Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam

(1957) đã đưa ra một nhận xét khá chính xác về mặt thể loại: “truyềnthuyết là những truyện lịch sử, và truyện lịch sử chỉ có thể có khi conngười đã có ý thức về lịch sử của mình, về đất đai và xứ sở của mình”[dẫn theo tài liệu 1, tr 24]

Đặt truyền thuyết trong sự đối sánh với thần thoại, Tầm Vu qua bài

Tư tưởng chủ yếu của người Việt thời cổ qua những truyện đứng đầu trong thần thoại và truyền thuyết, cũng đã có một số nhận xét về đặc

điểm của thể loại này, đó là nó “nặng về đề tài lịch sử hơn là thần thoại,một phần vì cuộc đấu tranh trong xã hội gay gắt thu hút sự chú ý của conngười, phần khác vì dân số, công cụ và tri thức đã phát triển khá đếnmức đối với thiên nhiên, con người ít nhiều được bảo vệ Bây giờ ngườianh hùng hay nhân dân anh hùng được thần hóa trong truyền thuyết Câuchuyện thường không còn giản dị như trong thần thoại, mà trở nên càngngày càng phức tạp hơn; mặt khác thì nhìn chung, trí tưởng tượng trongtruyền thuyết cũng không bay bổng bằng trong thần thoại ( )” [113, tr.102] Như vậy, tác giả đã khu biệt thể loại truyền thuyết với thần thoại

qua các yếu tố như đề tài lịch sử, nhân vật anh hùng và yếu tố hư cấu (trítưởng tượng không bay bổng như thần thoại)

Mở đầu tiểu luận Tinh thần dân tộc qua các truyền thuyết lịch sử,

Phan Trần đã nêu lên một định nghĩa ngắn gọn về truyền thuyết: “Truyềnthuyết là những truyện truyền tụng trong dân gian về những sự việc vànhân vật có liên quan đến lịch sử Những nhân vật, sự việc đó thườngđược phản ánh qua trí tưởng tượng của con người, qua sự hư cấu củanhân dân” [113, tr 141] Định nghĩa này tập trung vào hai đặc điểm củatruyền thuyết là yếu tố lịch sử và sự hư cấu, tưởng tượng Nó có sự

tương đồng với quan niệm của Đỗ Bình Trị trong giáo trình Văn học dân gian (1970) của Đại học Sư phạm Hà Nội: “Truyền thuyết là những

truyện có dính líu đến lịch sử mà lại có sự kì diệu - là lịch sử hoangđường - hoặc là những truyện tưởng tượng ít nhiều gắn với sự thực lịchsử” [dẫn theo tài liệu 69, tr 48]

Bài viết Truyền thuyết anh hùng trong thời kì phong kiến của Kiều Thu Hoạch in trong cuốn Truyền thống anh hùng dân tộc trong loại hình tự sự dân gian Việt Nam (1971) đã có một sự bao quát khá

rộng và tương đối trọn vẹn về thể loại này: “Truyền thuyết là một thểtài truyện kể truyền miệng, nằm trong loại hình tự sự dân gian; nộidung cốt truyện của nó là kể lại truyện tích các nhân vật lịch sử hoặcgiải thích nguồn gốc các phong vật địa phương theo quan điểm củanhân dân; biện pháp nghệ thuật phổ biến của nó là khoa trương, phóngđại, đồng thời nó cũng sử dụng những yếu tố hư ảo, thần kì như cổ tích

và thần thoại; nó khác cổ tích ở chỗ không nhằm phản ánh xung đột giađình, sinh hoạt xã hội và số phận cá nhân, mà thường phản ánh nhữngvấn đề thuộc phạm vi quốc gia, dân tộc rộng lớn; nó khác thần thoại ở

chỗ nhào nặn tự nhiên và xã hội trên cơ sở sự thật lịch sử cụ thể chứ

không phải hoàn toàn trong trí tưởng tượng và bằng trí tưởng tượng”

[113, tr 175-176]

Khái niệm truyền thuyết của Kiều Thu Hoạch đã chỉ ra những nétnổi bật về bản chất của thể loại như yếu tố lịch sử và hư cấu tưởng tượngcủa dân gian Trong luận án này, chúng tôi sử dụng khái niệm truyềnthuyết theo quan điểm của Kiều Thu Hoạch để xác định, phân loại tưliệu điền dã và tư liệu thành văn về nhân vật Dương Vân Nga

Về mặt phân loại truyền thuyết, ở bài Khải luận trong cuốn Tổng tập văn học dân gian người Việt, tập 4 [115], Kiều Thu Hoạch dựa vào

nguồn tài liệu điền dã, tài liệu qua các văn bản thần tích và văn bản vănhọc trung đại đã phân loại truyền thuyết người Việt làm ba nhóm chính:truyền thuyết nhân vật, truyền thuyết địa danh và truyền thuyết phongvật Trong mỗi nhóm này lại có các tiểu loại, cụ thể như sau:

- Truyền thuyết nhân vật bao gồm các tiểu loại như:

Truyền thuyết về các anh hùng chống xâm lược (Hai Bà Trưng,Trần Hưng Đạo )

Truyền thuyết về các anh hùng văn hóa, gồm các danh nhân lịch

sử, các tổ tiên nòi giống, dòng họ, các bách nghệ tổ sư (Lạc Long Quân,các vua Hùng, Chu Văn An )

Truyền thuyết về các anh hùng nông dân là các nhân vật phất cờkhởi nghĩa, các lãnh tụ nghĩa quân chống lại triều đình phong kiến thốinát cùng bọn quan lại tham tàn gian ác (Quận He, Ba Vành )

- Truyền thuyết về các địa danh chủ yếu giải thích tên gọi, nghĩa lànói về nguồn gốc tên gọi của các địa danh ở các địa phương gắn với các

sự kiện, nhân vật lịch sử có liên quan (sự tích hồ Hoàn Kiếm, sự tích núiMục )

- Truyền thuyết phong vật - như tác giả chú thích thêm là “mộtcách gọi ước lệ” - để chỉ loại truyền thuyết về các phong tục và sản vật.Nhóm truyện này chủ yếu kể về nguồn gốc các phong tục, kị hèm, hội

hè, trò diễn hoặc các sản vật gắn với các nhân vật hoặc sự kiện lịch sử(tục cướp kén, trò rước chúa gái trong truyền thuyết về Tản Viên ở xứĐoài; truyền thuyết giải thích nguồn gốc cây cau, nguồn gốc bánhchưng trong nhóm truyền thuyết Hùng Vương)

Cố nhiên, theo tác giả sẽ có một số trường hợp ngoại lệ, nghĩa là

có một phân số truyền thuyết không thuộc những nhóm phân loại trên,đồng thời ông cũng nhấn mạnh rằng trong nhóm truyền thuyết nhân vậtthì tiểu loại truyền thuyết anh hùng chống xâm lược luôn là biến thể nổibật và chiếm số lượng nhiều nhất mà nguyên nhân là do cơ sở xã hội -lịch sử đặc biệt của nó

1.2.2 Về tên gọi Dương Vân Nga

Khảo sát các cuốn sử biên niên lớn thời phong kiến như Đại Việt

sử lược, Đại Việt sử kí toàn thư, Việt sử tiêu án, Đại Việt sử kí tiền biên, Khâm định Việt sử thông giám cương mục và một số cuốn sử hiện đại như Lịch sử chế độ phong kiến Việt Nam, tập 1 (Trần Quốc Vượng - Hà Văn Tấn), Tiến trình lịch sử Việt Nam (Nguyễn Quang Ngọc chủ biên), Đại cương lịch sử Việt Nam (Trương Hữu Quýnh chủ biên), chúng tôi

nhận thấy trong cả hai triều đại Đinh - Lê không có bà hoàng hậu/ tháihậu nào mang tên Dương Vân Nga, mà chỉ có một nhân vật lịch sử đượcđịnh danh bằng họ (Dương thị) hoặc tước vị (Dương hậu/ Dương Tháihậu) Đến năm 1942, trong bài viết mang tên “Tôi bào chữa cho Dương

Thái hậu” trên tạp chí Tri Tân [theo tài liệu 78], Song Cối vẫn sử dụng

tên gọi Dương Thái hậu theo chính sử khi đề cập đến nhân vật này Ngót

30 năm sau (năm 1971), học giả - nhà sử học Văn Tân (bài Nhân dịp kỉ niệm 900 năm chiến thắng Chi Lăng lần thứ nhất (981), thử tìm hiểu cống hiến của Lê Hoàn đối với lịch sử dân tộc Việt Nam thế kỉ X trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử số 140) đã dùng danh xưng Dương Vân Nga thay cho tên gọi Dương Thái hậu khi khẳng định công trạng của bà với đất

nước trong bối cảnh đương thời: “…triều đình còn đang lúng túng chưabiết xử trí ra sao, thì bà Dương Vân Nga, tức Dương Thái hậu - mẹ ĐinhToàn, lấy áo hoàng bào khoác vào Lê Hoàn và mời ông lên ngôi Hànhđộng mạnh dạn và sáng suốt của bà Dương Vân Nga mở một lối thoátcho triều đình, tạo cơ sở pháp lí cho Lê Hoàn để ông này có thể lên thaynhà Đinh mà vẫn không mang tiếng là cướp ngôi của vua nhà Đinh”

[dẫn theo tài liệu 19, tr 301] Đến năm 1977, khi kịch bản chèo Thái hậu Dương Vân Nga của Trúc Đường được chuyển thể thành cải lương và

công diễn thì tên gọi Dương Vân Nga trở nên phổ biến trong dân gian.Bên cạnh tên Dương Vân Nga, bà còn được “gán” thêm những cái tênkhác như: Dương Thị Ngọc Vân/ Dương Thị Nga [41], [67, tr.106],Dương Thiệu Nga [15], Dương Thị Lập [79, tr 126] Trong số này, chỉ

có tên Dương Vân Nga là có sự tích, còn những tên gọi khác hầu như chỉđược đề cập mà không có lời giải thích/ sự tích kèm theo Như vậy, trước

thời điểm vở diễn Thái hậu Dương Vân Nga của Trúc Đường gây xôn

xao dư luận thì cái tên Dương Vân Nga đã hiện diện trong bài viết củanhà nghiên cứu Văn Tân Sau đó, một số nhà nghiên cứu như Trần BáChí (năm 1981), Văn Tạo (năm 1986) [dẫn theo tài liệu 79, tr 169], VũKhiêu và Nguyễn Danh Phiệt (năm 2007) [79] tiếp tục sử dụng tên gọinày

Một điểm trùng hợp ngẫu nhiên mà lí thú là lịch sử đã ghi nhận cónhiều bà hoàng hậu họ Dương trong các triều đại phong kiến nước tanhư: các hoàng hậu của các vị vua: Ngô Quyền, Lý Thánh Tông, Lê TháiTông, Đồng Khánh Sự trùng hợp ngẫu nhiên này dẫn đến tình trạngmuốn sử dụng tên Dương thị/ Dương hậu phải có định ngữ kèm theo (vídụ: Dương hậu nhà Đinh - Lê) Bên cạnh đó, tên gọi vị hoàng hậu haitriều Đinh - Lê lại có sự thay đổi và gắn liền với những vị thế khác nhaucủa bà trong lịch sử: bà trao ngôi báu của nhà Đinh cho Lê Hoàn khiđang là Thái hậu (Dương Thái hậu), bà trở về với ngôi vị hoàng hậu saukhi tái hôn với Lê Hoàn (Dương hậu, tên hiệu là Đại Thắng Minh hoànghậu) Điều này cũng gây khó khăn cho người chấp bút khi đề cập đến bàphải đồng thời sử dụng hai tên gọi gắn liền với tước vị là Dương hoànghậu và Dương Thái hậu Từ thực tế phức tạp trên đây, chúng tôi dùng têngọi Dương Vân Nga - vốn đã trở nên quen thuộc và gắn liền với tâmthức dân gian, hiện tại được định danh cho pho tượng thờ tự bà ở cố đôHoa Lư và một số đền thờ khác, đồng thời cũng được nhiều nhà nghiên

cứu sử dụng trong các bài viết, hội thảo khoa học như Bối cảnh định đô Thăng Long và sự nghiệp của Lê Hoàn (2005); Thân thế, sự nghiệp và tượng đài Lê Đại Hành, Dương Vân Nga (2007) nhằm hướng đến một

sự thống nhất về mặt danh xưng cho nhân vật đặc biệt này

1.3 Cơ sở lí thuyết

1.3.1 Lí thuyết về mối quan hệ giữa truyền thuyết và lịch sử

Lí thuyết về mối quan hệ giữa truyền thuyết và lịch sử có nguồngốc sâu xa từ lí thuyết về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực mà bất

cứ một giáo trình lí luận văn học nào cũng đề cập đến Văn học phản ánhhiện thực là một quy luật tất yếu, trong đó, dựa vào những đặc điểm

khác nhau của mỗi thể loại văn học mà nó chọn lựa và phản ánh các đốitượng khác nhau của hiện thực lịch sử rộng lớn Đối tượng của truyềnthuyết dù để ngợi ca hay phê phán, dù để phản ánh hay gửi gắm nhữngbài học sâu xa cũng đều là lịch sử Lịch sử của thời đại, của dân tộc, lịch

sử đích thực hay chỉ là hư cấu, lịch sử trong dòng chảy của nó hay trong

mơ ước…đều không nằm ngoài những vấn đề truyền thuyết quan tâm

Có ý kiến cho rằng mối quan hệ giữa truyền thuyết và lịch sử đơn thuần

là một hướng nghiên cứu, hướng tiếp cận, nhưng chúng tôi không chỉ coinhư vậy, bởi mối quan hệ khăng khít, kì lạ giữa truyền thuyết và lịch sử

mà các nhà nghiên cứu đi trước đã nhận diện chính là chỗ dựa quantrọng về mặt lí luận cũng như phương pháp luận để chúng tôi tự tin triểnkhai đề tài này Tác giả Đào Duy Anh (năm 1954) khi giới thiệu “nhữngtruyền thuyết về cổ sử của nước ta” đã nhận định rằng “mỗi truyềnthuyết đều bắt nguồn ở một sự thực khách quan, rồi do tưởng tượng củadân chúng, trải đời nọ sang đời kia thêu dệt rồi lí tưởng hóa, thần tiênhóa ra” [101, tr 834] Cố thủ tướng Phạm Văn Đồng cũng chỉ ra rằng:

“Những truyền thuyết dân gian thường có một cái lõi là sự thật lịch sử

mà nhân dân qua nhiều thế hệ đã lí tưởng hóa, gửi gắm vào đó tâm tìnhthiết tha của mình cùng với thơ và mộng, chắp đôi cánh của sức tưởngtượng và nghệ thuật dân gian làm nên những tác phẩm văn hóa mà đờiđời con người ưa thích” (Phạm Văn Đồng (1969), “Nhân ngày giỗ tổ vua

Hùng”, Nhân dân, dẫn theo tài liệu 113) Trong bài viết Truyền thuyết anh hùng trong thời kì phong kiến (năm 1971), Kiều Thu Hoạch bước

đầu nhận diện mối quan hệ giữa truyền thuyết và lịch sử: “Có nắm đầy

đủ cả hai mặt lịch sử và nghệ thuật dân gian của truyền thuyết thì mới

hiểu rõ được bản chất của thể tài” [113, tr 173], đến năm 2012, ông đi

vào những phân tích cụ thể hơn về mối quan hệ có tính quy luật nàythông qua bài viết “Xác định thể loại truyền thuyết” [36] Tác giả đồngtình với ý kiến của Chu Xuân Diên rằng: những sự kiện và con người cóthực trong truyền thuyết là để “làm thành cái lõi cốt hiện thực lịch sử -

cụ thể cho trí tưởng tượng nghệ thuật của nhân dân”, đồng thời cũngnhận thấy cốt lõi lịch sử trong truyền thuyết không phải là lịch sử đíchthực, nhiều khi chỉ là “bối cảnh trần tục của truyền thuyết mà thôi”,song, ông cũng lưu ý không nên vì thế mà cho rằng yếu tố lịch sử trongtruyền thuyết chỉ là hư ảo, không có thật Theo ông, hiện tượng tưởngchừng nghịch lí này chính là vấn đề “lịch sử hóa, một biện pháp nghệthuật quan trọng hàng đầu của truyền thuyết” [36, tr 159] Các tác giảHoàng Tiến Tựu (1998), Đỗ Bình Trị (1999), Nguyễn Bích Hà (2010),

Vũ Anh Tuấn (chủ biên, 2012), Trần Thị An (2014) trong các giáotrình, chuyên khảo của mình cũng có mối quan tâm chung đối với vấn đềnày, tuy mức độ có thể đậm nhạt khác nhau Hoàng Tiến Tựu xác địnhrằng “Truyền thuyết là lịch sử truyền miệng của nhân dân”, “chức năngchủ yếu của truyền thuyết là nhận thức và lí giải lịch sử” [110, tr 47].Nguyễn Bích Hà và Vũ Anh Tuấn đều nhấn mạnh đến bản chất củatruyền thuyết: “truyền thuyết phản ánh lịch sử một cách độc đáo”, “tính

hư cấu lịch sử là đặc điểm nổi bật của thể loại”: “cốt lõi của truyềnthuyết là lịch sử Đối tượng phản ánh nổi bật của truyền thuyết cũng làlịch sử”, “Nhưng sự phản ánh lịch sử của truyền thuyết không phải làsao chép mà là lựa chọn và tái tạo” [31, tr 53]; “truyền thuyết là một thểloại văn học dân gian được khởi đầu bởi chức năng kể sử truyền đời”[105, tr 82] Còn Trần Thị An đã tập trung triển khai mối quan hệ truyềnthuyết - lịch sử qua các phương diện như “sử liệu truyền miệng và

truyền thuyết”, “lịch sử qua lăng kính cảm xúc và phong cách ngôn ngữthể loại”, “truyền thuyết trong sử - niềm tin vào sự huyền diệu có thật”.

Cố nhiên, trên đây chỉ là những phác thảo mang tính sơ bộ về mối quan

hệ truyền thuyết - lịch sử, bởi đúng như nhà nghiên cứu Kiều Thu Hoạchnhận định: “Có lẽ trong mấy chục năm nay, không có tác giả nào viết vềtruyền thuyết mà lại không nói đến chất lịch sử, yếu tố lịch sử, tính lịchsử ” và yếu tố “sử ở trong truyện” từ lâu đã được “thừa nhận như mộtđặc trưng, đặc điểm cơ bản, chủ yếu của thể loại này” [115, tr 38]

Truyền thuyết là thể loại văn học dân gian có liên quan mật thiết vớilịch sử Truyền thuyết và lịch sử tuy là hai phạm trù khác nhau, “truyềnthuyết là truyền thuyết, lịch sử là lịch sử, không thể đồng nhất được” [56,

tr 349] nhưng trong quá trình tồn tại và phát triển, chúng lại có mối quan

hệ mật thiết với nhau Chức năng của lịch sử là ghi chép, lưu giữ các sựkiện lịch sử của dân tộc, đồng thời cũng cho thấy thái độ của sử gia đối vớicác nhân vật lịch sử, còn truyền thuyết là những tác phẩm tự sự dângian “phản ánh một cách nghệ thuật quan hệ tư tưởng thẩm mĩ của nhândân đối với những sự kiện cụ thể thường được khái quát trong hoạt động

của các nhân vật lịch sử” [66, tr 43] Chính yếu tố sử đã trở thành cầu nối

gắn kết truyền thuyết với lịch sử Sự gắn kết này cũng có tính quy luật của

nó Khi chưa có chính sử, truyền thuyết được coi như một nguồn sử liệu(dã sử) Khi chính sử xuất hiện, truyền thuyết có tác dụng đính chính, sànglọc lịch sử theo quan điểm của nhân dân

Đứng trước bất kì một sự kiện lịch sử nào, các nhà chép sử cũng phải

“tôn trọng sự thật, ghi chép khách quan, không được thiên kiến, bênh vực,làm sai lạc lịch sử, không được gạt bỏ hoặc thêm thắt các chi tiết” [56, tr.351] Tuy nhiên, trong thực tế, quá trình tái hiện và tri nhận lại lịch sử đã