NHÀ NƯỚC THỜI NGUYỄN
II. Tổ chức bộ máy nhà nước
1. Tổ chức bộ máy nhà nước ở
b. Hội đồng đình thần
Trải qua hai giai đoạn phát triển: thời Gia Long và thời Minh Mệnh trở về sau.
b. Hội đồng đình thần
Thời Minh Mệnh trở về sau:
-Chức năng: Là cơ quan tư vấn tối cao của triều đình, thảo luận và kiến nghị về các vấn đề chính trị, hành chính và tư pháp.
-Nhiệm vụ: họp, bàn và cho ý kiến đóng góp về các vấn đề như:
Thành lập cơ quan mới hoặc quy định phương thức điều hành công việc của những cơ quan quan trọng trong tổ chức bộ máy nhà nước.
Phân chia đơn vị hành chính lãnh thổ (tách, nhập…)
Thời Gia Long
- Chức năng: Là cơ quan tư vấn tối cao của triều đình, ra các quyết nghị về các vấn đề được giao.
- Nhiệm vụ: họp, bàn và ra quyết nghị về các vấn đề sau:
Giải quyết những vụ việc liên ngành, bộ, nha khi các cơ quan này không tự giải quyết được.
Những bản án phúc thẩm hoặc có kháng cáo.
Giải quyết đơn thư tố cáo quan ức hiếp dân, quan lại tham nhũng)
b. Quan đại thần Gồm:
Tứ trụ đại thần Cửu khanh
(Phụ chính đại thần).
d. Văn phòng trung ương
Gia Long
1820
1829
Viện thị hàn Viện thị thư
Viện nội hàn Tam nội viện
Văn thư phòng
Nội các Ghi chú:
Quá trình chuyển đổi của
cơ quan văn phòng trung ương
Chức năng:
Là cơ quan văn phòng trung ương, trung tâm điều hành chính sự, tổng hợp thông tin, nắm bắt tình hình và lưu giữ toàn bộ “châu bản”
trong cả nước
Có khả năng khống chế và giám sát lục bộ.
Quan lại:
Quan đứng đầu gồm 4 người (hai người hàm chánh tam phẩm và hai người hàm chánh tứ phẩm).
Nội các
Thành lập năm 1829 thời vua Minh Mệnh
Chức năng:
Tư vấn tối cao về an ninh, chính trị, quân sự, dân sự, kinh tế quan trọng.
Lưu giữ tài liệu thuộc bí mật quốc gia, các bản đồ quốc gia và hàng quốc cấm.
Soạn thảo những văn bản liên quan vận mệnh quốc gia.
Giám sát công việc của triều đình.
Quan lại:
- 4 viên quan “cơ mật đại thần” hàm từ tam phẩm trở lên; là những chức quan kiêm nhiệm.
- 8 viên “cơ mật hành tẩu” được biên chế hẳn vào Cơ mật viện.
e.Cơ mật
viện
f. Lục Bộ
Về cơ bản dựa trên cơ sở mô hình nhà Lê Sơ.
Tuy nhiên, Bộ được tổ chức hoàn thiện hơn. Mỗi Bộ gồm nhiều cơ quan chuyên môn giúp việc hơn so với trước.
Giữa các Bộ còn thực hiện chính sách “lục bộ tương thông”.
f. Bộ
Bộ binh Bộ lại Bộ lễ Bộ hộ Bộ hình Bộ công
Các ty Lang Trung – Viên ngoại lang (hàm 4a – 5a)
Văn
phòng Chủ sự - Tư vụ
(hàm 6a - 7a)
Ấn ty Trực ty
Tả, hữu thị lang (hàm 3a) Tả, hữu tham tri (hàm 2b)
Thượng thư (hàm 2a)
g. Cơ quan chuyênmôn
Văn hóa giáo dục Giao thông liên lạc
Kho bãi
Tư pháp giám sát
Cơ quan khác
CQ Tư pháp – giám sát
Đô sát viện Đại
lý tự
Tam pháp ty Tổ chức: Bộ Hình, Đại lý tự và Đô sát viện
Vai trò: Hội đồng tư pháp tối cao của triều đình
Chức năng: Cơ quan tư pháp tối cao
Nhiệm vụ: Xét xử phúc thẩm các vụ án có khiếu tố, án tử hình “hoãn quyết”; Phụ trách thụ lý các vụ
kiện tham ô, ức hiếp dân chúng.
Quan lại: Đứng đầu là Đại lý tự khanh (Hàm 3a) Chức phó: Thiếu khanh (Hàm 4a)
Là cơ quan giám sát trung ương và địa phương
Cơ chế giám sát
Vua
Đô sát viện Kinh lược sứ
Giám sát thường
xuyên, ổn định Giám sát lâm thời, bất thường
Trung ương
và địa phương Địa phương
Đô sát viện
Hộ khoa Hình khoa
Lễ khoa Công khoa
Binh khoa
Lại khoa Bộ Lại, Hàn lâm viện
Bộ Hộ, Phủ Nội vụ,Tào chính ty, Thương trường
Bộ Hình, Đại lý tự
Bộ Lễ, Thái thường tự, Quang lộc tự, Hồng lô tự, Quốc tử giám, Khâm thiên giám
Bộ Công, Vũ khố,Mộc thương Bộ Binh, Thái Bộc tự,Kinh
thành đề đốc, 2 kho vũ khí và thuốc súng
Giám sát Giám sát
Giám sát Giám sát Giám sát Giám sát
Lục khoa
Chế độ kinh lược sứ
Là phái đoàn thanh tra đặc biệt do vua thành lập.
Hoạt động trong trường hợp bất thường (thất mùa, đói kém, thiên tai, dân chúng kêu oan về quan lại…)
Thanh tra chủ yếu đối với địa phương.
Văn hóa giáo dục
Xem thiên văn dự báo thời tiết,làm lịch, giữ đồng hồ để báo trống canh.
Giảng cứu sách kinh điển, luận lý, bàn bạc đạo trị nước với vua và một số chức quan Đóng ấn quyển thi Hội
Tổ chức buổi xướng danh các vị tân khoa Tiến sỹ đậu kì thi Đình, sắp xếp các thể thức nghi lễ khi tiếp đón các tân khách…
Chức năng: biên lịch sử của triều Nguyễn Quốc sử
quán
Khâm thiên giám
Hàn lâm viện Quốc tử
giám
Soạn thảo các Chiếu, Sắc, Chế, Cáo cho nhà vua, soạn các Biểu cho quan, soạn văn bản ngoại giao, sắc phong, soạn văn bia.
Cơ quan đào tạo nho sĩ phục vụ Nhà nước
Viện tập hiền
Thượng bảo tự
Hồng lô tự
Giao thông liên lạc
Thông chính sứ ty Bưu chính ty
Chức năng: Tiếp nhận sớ tấu, kiểm phát văn thư, chuyển nhận công văn và sổ sách do các địa
phương trong toàn quốc gửi về triều đình; Phân loại tấu sớ, công việc liên quan đến Bộ nào thì giao cho Bộ đó giải quyết, đối với công văn quan trọng thì để niêm phong trình trực tiếp lên nhà vua.
- Phân xử trường hợp gửi chậm, gửi nhầm công văn của NN, phái cử người đi làm công vụ.
Quan lại: đứng đầu là Thông chính sứ (Hàm 3a ngang cấp, ngang quyền với Thượng thư
các Bộ), chức phó có Thông chính phó sứ.
Chức năng: vận chuyển công văn, đưa đón
quan lại bằng ngựa trạm và quản lý các trạm dịch trong toàn quốc, thành lập năm 1820 .
Cơ quan này trực thuộc Bộ Binh.
Quan lại: đứng đầu là Chủ sự
Cơ quan kho tàng, quân nhu, vận tải
Chức năng: phụ trách kho thuốc nổ và diêm tiêu trực thuộc bộ Binh.
Quan lại: Lang Trung phụ trách
Chức năng: kho chứa vũ khí quân nhu, trực thuộc bộ Binh.
Quan lại: đứng đầu là Thị Lang
Chức năng: vận chuyển hàng hóa, lương thực và quân giới của Nhà nước bằng đường biển.
Quan lại:
Kho thuôc nổ và diêm tiêu
Mộc thương Thương
trường
Chức năng: phụ trách kho chứa gỗ ở kinh đô, trực thuộc Bộ Công
Quan lại: Giám lâm mộc thương trông coi, Lang Trung phụ trách xuất nhập gỗ.
Chức năng: trữ lương thực và ngân khố Quốc gia.
Quan lại: Đứng đầu là Thị Lang.
Vũ khố
Ty tào chính