Chương 3: Cái say trong thơ Nguyễn Khuyến nhìn từ phương diện nghệ thuật 94 3.1. Ngôn ngữ thể hiện cái say
3.4.3. Thời gian tâm trạng
Thời gian tâm trạng trong những vần thơ có nhắc đến cái say của Nguyễn Khuyến là mốc giới của kí ức, tức hồi tưởng, kỉ niệm. Như trong bài Xuân hứng II, Nguyễn Khuyến nâng chén bên song cửa: “Đông song độc chước tọa xuân hàn” (Bên cửa sổ phía đông, ngồi uống rượu một mình trong tiết xuân giá lạnh) rồi nhớ lại kí ức của hai mươi năm trước từng du lãm đây đó và đến giờ các thú ấy, nhà thơ vẫn còn thích lắm:
Hốt ức trấp niên du lãm xứ Thử thì hoài bão vị vi khoan Dịch:
Bỗng nhớ đến những nơi du lãm thuở hai mươi năm trước Những điều hoài bão thuở ấy chưa phải không còn da diết!
Hay đây, những kỉ niệm với người bạn của mình là bác Dương được Nguyễn Khuyến họa lại qua bài thơ Bắc phiên Dương Niên ông hành thứ:
Ca quản đài cao hoa viện thâm Nam châu di ái hệ đường âm Bán niên Vỵ bắc đình tinh giá Kỷ độ giang biên bão nguyệt cầm Thiên tế hồng quỳ kim nhật sự Đăng tiền dương tửu cố nhân tâm Dao dao vân thụ như tương ức
Bằng tạ thanh phong nhất định khâm Dịch:
Đàn hát trên nhà cao, vườn hoa sâu thăm thẳm
Bóng cây cam đường còn để lại lòng yêu mến ở xứ Nam Nửa năm dừng xe công trên bờ bắc sông Vỵ
Mấy lần đã ôm đàn trăng ở bên sông
Cánh hồng bay bổng phía trời xa là việc bác ngày nay Chén rượu trước đèn là tấm lòng bạn cũ
Xa cách cây và mây nếu nhớ tới nhau Hãy nhờ gió mát mà rũ sạch tà áo ưu phiền
Nguyễn Khuyến nhớ đến người bạn đồng môn của mình, một nỗi nhớ da diết. Nỗi nhớ ấy như mây nhớ cây. Rồi trong lúc nhớ bác Dương thì nhà thơ lại lấy rượu ra
nhắm nháp cho quên đi nỗi nhớ người bạn đối ẩm hiểu mình như thế. Nhà thơ nhớ lại những lúc đàn hát rồi rượu thơ với bác Dương. Những vần thơ kỉ niệm ấy Nguyễn Khuyến không quên và bác Dương chắc cũng như vậy!
Hay đây, Nguyễn Khuyến lúc đi thuyền trên sông Chế, cảnh sông nước hùng vĩ đã đánh thức một miền kí ức về thời tuổi trẻ của nhà thơ qua những cuộc thi thơ và những ngày có bạn bè quay quần, tụ hội bên ánh đèn để kể cho nhau nghe những được mất của thời trai trẻ kia:
Hà nhật cánh liên đồng chí ẩm Đăng tiền cộng thoại tráng niên du.
(Chế giang chu hành) Dịch:
Ngày nào lại cùng uống rượu với bạn đồng tâm?
Trước đèn nói chuyện cuộc thi thơ thuở trẻ
Nguyễn Khuyến đã lắng lòng mình để nghĩ về quá khứ. Một quá khứ có lẽ là đep với nhà thơ khi có bạn đối ẩm rồi cùng kể cho nhau nghe những câu chuyện về cuộc thi thơ ngày đó bên ánh đèn. Còn gì hơn việc có những người bạn thật sự
“đồng tâm” và tri âm, tri kỉ như thế!
Thời gian tâm trạng trong những lúc uống rượu và say sưa của Nguyễn Khuyến chủ yếu là ở thời gian hiện tại. Ở khoảng thời gian này, ta bắt gặp bao nhiêu tâm sự của cụ Tam nguyên. Đó là sự bất lực của bản thân:
Tà ỷ nam song nguyệt ảnh biên Ngõa tôn độc chước khởi đồ nhiên Lão tràng toan sáp thi vô lực
Cơ tuế đê ngang cốc hữu quyền
…
(Ngẫu thành – kỳ tứ) Dịch thơ:
Ngồi dựa song nam, trăng ghé bên
Không dưng nghiêng ngả chén sành riêng Bụng già chua chát thơ không lực
Năm đói lao đao thóc có quyền
Hay sự quan tâm đến hoàn cảnh, số phận của con người trong nước lụt:
Ai lên nhắn hỏi bác Châu Cầu, Lụt lội năm nay bác ở đâu?
Mấy ổ lợn con, rày lớn bé?
Vài gian nếp cái, ngập nông sâu Phận thua suy tính, càng thêm thiệt, Tuổi cả chơi bời, họa sống lâu.
Em cũng chẳng no, mà chẳng đói Thung thăng chiếc lá, rượu lưng bầu.
(Lụt hỏi thăm bạn)
Nguyễn Khuyến hỏi thăm bạn nhưng qua đó ta cũng thấy cả những tình cảnh người nông dân thật đáng buồn, đáng thương vì lụt lội hoành hành. Còn ông, ông vẫn uống rượu và say như thuở nào.
Hoặc là hy vọng vào một ngày tươi sáng của dân tộc:
Có rượu Trung Sơn cho lũ tớ Tỉnh ra hỏi đã thái bình chưa?
Nguyễn Khuyến trên con đường đi tới tương lai nhưng đôi khi nhà thơ cũng ngảnh lại nhìn quá khứ. Cách thể hiện này nhanh chóng biến hiện tại thành các ký ức và gợi lên một khoảng thời gian để con người hoài niệm. Nhưng quá khứ chỉ là những kỉ niệm được tương thông qua sự hồi tưởng ở hiện tại. Và Nguyễn Khuyến không hoài niệm và đánh mất hiện tại của mình chỉ vì nhìn về quá khứ một cách đầy sự dấn thân. Nguyễn Khuyến là người có tinh thần dân tộc, tấm lòng yêu nước nhưng bất lực cho nên ông ít trốn chạy vào hoài niệm, kí ức mà luôn đặt mình ở giữa cuộc đời, đang tồn tại trước mắt.
Qua việc phân tích về không gian và thời gian say trong thơ Nguyễn Khuyến, ta thấy rằng, không gian và thời gian có tính chất tương hỗ, bổ trợ lẫn nhau. Không gian và thời gian có tính tương hợp tạo nên một thể tồn tại của con người. Và thơ có nhắc đến cái say của Nguyễn Khuyến về cả không, thời gian là một thế giới tốn tại của nhà thơ, của chén rượu mà thi nhân “nhắp” để say. Không, thời gian trong thơ say của Nguyễn Khuyến, có lúc bị kéo dãn, nới rộng (không gian và thời gian vũ trụ) nhưng cũng có lúc nó bị bó hẹp và chật chội, không còn là những mảng nới không, thời gian nữa mà nó đẩy nhà thơ xuống với thế giới của người dân, trong những “xó xỉnh” của cuộc đời thực. Quả thực việc tạo dựng không gian thời gian trong thơ Nguyễn Khuyến là cả một sự tài tình và khéo léo.
Tiểu kết
Trong chương ba ta đã được tìm hiểu đặc trưng về nghệ thuật trong những câu thơ say của Nguyễn Khuyến. Những đặc trưng về nghệ thuật là đặc điểm quan trọng tạo nên một bước đột phá cho thơ Nguyễn Khuyến và những vần thơ say
của ông. Nghệ thuật là khía cạnh để làm nổi bật lên nội dung. Với Nguyễn Khuyến, nhà thơ đã vận dụng thành công những nghệ thuật thật đặc sắc vào trong thơ mình để tạo được những dấu ấn đặc sắc nhất trong lòng người đọc. Đến với những câu thơ say của Nguyễn Khuyến là đến với những nghệ thuật sử dụng ngôn từ, là nghệ thuật biểu hiện cái say qua giọng điệu và không, thời gian ẩn chứa niềm say sưa ấy.
Ở ngôn ngữ, Nguyễn Khuyến đã thật thành công khi vận dụng ngôn ngữ giàu giá trị gợi hình biểu cảm, một thứ ngôn ngữ mang đậm tính nhân dân và đến với người đọc dễ dàng hơn qua lớp từ ngữ “đắt”, một thứ từ ngữ hàm súc, chính xác. Ở ngôn ngữ, người đọc sẽ thấy được cách mà nhà thơ trau chuốt nó bằng những kĩ thuật đạt đến ngưỡng thượng thừa của mình để cho ra những vần thơ say ấn tượng và mang màu sắc mới qua lớp ngôn từ cũng đặc biệt không kém.
Đến với giọng điệu say trong thơ Nguyễn Khuyến là đến với những cung bậc khác nhau của thái độ, tư tưởng, tình cảm mà nhà thơ dùng nó để thể hiện những quan điểm của mình đối với cuộc sống. Đồng thời, giọng điệu say như một thứ vũ khí lợi hại sắc bén để nhà thơ châm biếm đả kích những thói hư, tật xấu trong xã hội mà ông thấy chướng tai gai mắt.
Không gian và thời gian là hai hình tượng sóng đôi và bổ trợ lẫn nhau. Ta không thể chỉ nói đến không gian mà bỏ qua thời gian và ngược lại. Bị ảnh hưởng bởi thơ Đường và là con người của nền Nho học nên trong thơ Nguyễn Khuyến, không gian, thời gian vũ trụ chiếm ưu thế hơn so với không thời gian đời thường.
Nhưng không gian, thời gian đời thường lại là điểm nổi bật, giúp Nguyễn Khuyến giãi bày sâu hơn những tâm trạng, nỗi niềm của mình.