Chương 3: Cái say trong thơ Nguyễn Khuyến nhìn từ phương diện nghệ thuật 94 3.1. Ngôn ngữ thể hiện cái say
3.1.2. Ngôn ngữ giàu sức gợi
Những vần thơ nói về cái say của Nguyễn Khuyến rất gợi hình. Trong cảnh thơ túi rượu bầu, Nguyễn Khuyến đã biểu hiện cái say rất tinh tế. Hẳn ta không thể nào quên được, một cụ già với dáng hình lảo đảo vì men rượu, đi bước thấp bước cao, chân nam đá chân chiêu trong thơ của Nguyễn Khuyến hay cái thần thái khi uống rượu và say của nhà thơ khi một mình, khi vui thú với bạn bè. Ngôn ngữ
giàu sức gợi trong thơ Nguyễn Khuyến được thể hiện qua những động từ, những tính từ. Những động từ, tính từ này đã được Nguyễn Khuyến chắt lọc rất kĩ và khi đọc thơ ông, ta không thấy một chỗ nào là dư thừa mà ngược lại nó mang tính hàm súc, chính xác cao. Có thể kể ra những động từ, những tính từ làm cho những vần thơ có nhắc đến sự say sưa của Nguyễn Khuyến mang đầy sức gợi như: say khướt, say ngã đùng, mềm môi, dốc, khấp khểnh, nhắp, nghiêng, dốc, túy đảo, ngọa, kịch túy,…
Đặc điểm của thứ ngôn ngữ gợi hình chính là ở chỗ làm cho người đọc nhận thấy cảnh vật hiện ra sống động trước mắt, với hình dáng, những chuyển động đời thường nhưng tinh tế khác thường. Nếu như hình ảnh thơ là sự bắt chộp khéo léo của nhà thơ về một khoảnh khắc nào đó trong đời sống thì ngôn ngữ gợi hình như một thước phim đầy nghệ thuật, chỉ tay “nghề” cứng mới có thể dõi theo từng xao động tinh tế của điểm ảnh trên thước phim ấy. Hay nói một cách khác, ngôn ngữ gợi hình chính là ngôn ngữ giàu hình ảnh, tạo hình, âm thanh, màu sắc và đặc biệt là phải có sự va đập mạnh mẽ vào giác quan của con người. Và tính gợi hình ấy được thể hiện rõ nhất qua các va đập thị giác con người do ngôn ngữ thơ mang lại. Ngôn ngữ dùng để nói cái say của Nguyễn Khuyến ở một mức độ nào đó đã đạt đến độ nghệ thuật ấy.
Nguyễn Khuyến uống rượu trong nhiều tâm thế, có lúc thưởng rượu vì vui mừng, cũng có khi vì quá chán nản, u buồn… nhưng dù cho có uống rượu trong hoàn cảnh nào đi nữa thì dáng hình một ông già say cũng hiện lên trên trang thơ của thi nhân đầy ấn tượng. Ta bắt gặp một dáng hình ung dung, thư thái rót rượu từ trong bầu ra chén: Rượu ngon đến bữa nghiêng bầu dốc. Từ “nghiêng” đã làm nên một tâm thế thưởng thức rượu thật thanh thản. Với từ “dốc”, ta mường tượng ra thanh âm của tiếng rượu chạm mạnh vào đáy chén.
Hay đây nữa, ta bắt gặp dáng dấp của một người say qua các từ: “say khướt”, “say ngã đùng”. Say đến độ chẳng còn có thể nào làm chủ được mình:
Cho nên say, say khướt cả ngày
Say mà chẳng biết rằng say ngã đùng.
(Uống rượu ở vườn Bùi) Nguyễn Khuyến uống rượu và say suốt ngày, cái say làm cho thi nhân lảo đảo rồi khi không thể làm chủ mình vì trong người đã lấp đầy men rượu và tâm trí choáng ngợp sự say thì lúc này đây, cụ Tam nguyên đã không còn trụ vững giữa khoảng trời đất trong tư thế “đầu đội trời chân đạp đất” theo nghĩa đen nữa. Giờ là “say ngã đùng”, cái “say ngã đùng” khiến cho ta mường tượng ra thứ thanh âm va đập mạnh xuống sàn nhanh gọn và dứt khoát. Chắc có lẽ sau cái “ngã đùng” ấy, thi nhân đã thiếp đi vì rượu đã đưa hồn nhà thơ chìm sâu vào cõi mộng.
Ta thấy trong thơ Nguyễn Khuyến có một ông lão với “Mái tóc phần sâu phần lốm đốm” say trong tư thế bước đi chống gậy, chân nam đá chân chiêu:
Nhập nhèm bốn mắt tranh mờ tỏ, Khấp khểnh ba chân dở tỉnh say.
(Than già)
Ông già say ấy hiện lên với dáng hình của đôi mắt “nhập nhèm” và đôi chân “khấp khểnh”. Hai từ này tạo cho ta một cảm giác cái say đã xâm lấn hết tâm trí của nhân vật trữ tình, khiến cho ông già say ấy bước đi trong tâm thế lảo đảo, đôi mắt chỉ còn thấy sự “mờ tỏ” của cảnh vật vì “dở tỉnh say”. Nguyễn Khuyến đã thấy cái nhanh như chớp của thời gian. Ông nhớ năm nào “hãy còn ngây” mà bây giờ
“Hàm răng chiếc rụng chiếc lung lay”. Đi đứng thì cũng không còn được xông
xáo như thuở trước nữa “Đi đâu lủng củng cối cùng chày”, nên có lẽ vì vậy mà nhà thơ tìm đến men rượu như để giải khuây mà quên đi cái thực tại mình đã già.
Còn nhiều những vần thơ mang trong nó là cả một sự gợi hình “Rượu ngon nhắp giọng đưa vài chén” với động từ “nhắp”; “Mềm môi chén mãi tít cung thang” – động từ “chén”;… Những động từ ấy giúp cho người đọc liên tưởng đến dáng hình thưởng rượu của thi nhân có lúc điềm nhiên nhưng cũng có lúc vui mà “đánh thêm dăm chén rượu” đến độ say đi không còn thấy gì cả.
Trong bộ phận thơ chữ Hán, Nguyễn Khuyến cũng đã sử dụng nhiều những từ mang sức gợi và đó cũng là những tính từ, động từ. Ta có thể thấy, trong bài Hung Niên IV sau đây: “Hữu thời kịch túy lân gia tửu” (có khi say khướt bên hàng xóm). Cái “kịch túy” (say khướt) ấy đã gợi lên cho người đọc một dáng điệu say đến độ chẳng còn biết chi nữa. Trong thơ chữ Hán của cụ Tam nguyên, ta còn bắt gặp nhiều những từ dạng như vậy, đó là những tính từ, biểu hiện cho cái say đến cực điểm, say túy lúy mà chẳng biết chi nữa của thi nhân như:
Kịch túy cuồng ca dã vị si
(Tiểu hàn) Dịch thơ:
Say khướt ca vang, cuồng chửa đâu Hay:
Túy đảo phục ngâm ngâm phục túy
(Tự thuật II) Dịch thơ:
Say khướt lại ngâm, ngâm lại khướt
Những từ “kịch túy” hay “túy đảo” đều chỉ mức độ của cái say, say mèm, say nghiêng say ngã, say đến nỗi trời đất cũng nghiêng ngửa theo.
Còn đây, cái say rồi nằm ngủ bên song cửa, tay ôm hũ rượu thì đích thị chỉ có Nguyễn Khuyến mà thôi: “Túy ngọa hàn song bão úng niên” (Chỉ say nằm dưới cửa sổ vắng ôm vò rượu mà ngủ). Động từ “ngọa” đã vẽ nên dáng một ông say nằm đánh một giấc im lìm bên song cửa trong tiết trùng dương. Nguyễn Khuyến đã mượn tích của Tất Trác đời Tấn thấy hàng xóm nấu rượu, tối đến sang uống trộm rượu. Vì quá say nên nằm bên hũ rượu mà ngủ, người nhà bếp bắt được trói lại. Đến sáng, chủ nhân mới biết, sai cởi trói rồi lại cùng nhau ngồi uống ngay bên hũ rượu.
Tóm lại, ta thấy ngôn ngữ say trong thơ Nguyễn Khuyến rất đặc trưng. Nó là ngôn ngữ mang đậm tính khẩu ngữ, tính nhân dân qua các từ ngữ hết sức phong phú, gần gũi và giản dị. Và ngôn ngữ thể hiện cái say ấy còn là một thứ ngôn ngữ giàu sức gợi qua các động từ, tính từ. Qua hai lớp từ ngữ trên đây, ta phần nào thấy được sự cố gắng của Nguyễn Khuyến trong việc mang hơi thở và dáng dấp của thơ say đến gần hơn với nhân dân, với đại chúng.