3.2. Đối ứng giữa không - thời gian phủ Giả và hiện thực xã hội
3.2.2. Đối ứng với không gian tâm lý
Bên cạnh xây dựng cặp đối ứng giữa không gian sinh hoạt trong phủ Giả
và xã hội, tác giả còn xây dựng một thế giới tinh thần trong phủ Giả để làm nổi bật các vấn đề xã hội. Trong không gian sang trọng, xa hoa, không ngớt những
âm thanh nhộn nhịp đó độc giả còn cảm nhận ở đây là một không gian tù túng ngột ngạt, cũng với những mâu thuẫn hết sức gay gắt. Đây thực chất là cuộc sống bên trong của một đại gia đình quý tộc giàu sang này.
Trong cuộc sống hồng trần, ớc mơ về giàu sang và quyền lực luôn đi liền với nhau. Nên ngay cả khi sống trong sự vinh hoa phú quý, các chủ nhân của phủ Giả vẫn ra sức kéo lợi về mình và tìm mọi cách để nắm giữ quyền lực, thu lợi nhuận cho riêng bản thân mà không cần đến xung quanh. Chính điều này làm cho phủ Giả nhiều khi trở thành một chiến trờng với sự ganh đua đấu đá
quyết liệt.
Phợng Th tuy là cháu dâu nhng lại đợc Giả Mẫu giao cho nhiệm vụ trông coi mọi thứ chi tiêu quản lý trong phủ nhng cũng qua đó mà tận dụng mọi cơ
hội để kiếp chác. Ngay cả trong đám ma của Tần Thị, chị ta cũng luôn tìm mọi cách để luồn lọt, hòng lấy lòng Giả Mẫu để tạo ra cơ hội thăng tiến địa vị trong gia đình đồ sộ này. Ngoài những tham vọng về tiền tài cũng nh lòng hẹp hòi về cá nhân. Phợng Th còn là một con ngời đầy lòng nham hiểm, độc ác. Khi biết chồng mình có vợ bé, Phợng Th đã tìm mọi thủ đoạn vừa ra mặt nhân đức hiền từ nhng mặt khác lại bày trò vùi dập ngời ta đến chết.
Tiết Bảo Thoa cũng ngấm ngầm bớc vào gia đình đại quý tộc này bằng âm mu thủ đoạn riêng. Bề ngoài thể hiện là một phụ nữ đoan trang hiền thục nhng bên trong lại vô cùng quyết liệt, thâm hiểm. Tuy cuối cùng Bảo Thoa cũng thành thân đợc với Bảo Ngọc nhng lại hứng chịu sự thất bại vì đó là cuộc hôn nhân không có tình yêu. Còn Lâm Đại Ngọc, cô tiểu th đã sầu đa cảm này lại thắng lợi trong tình yêu vì trái tim của Giả Bảo Ngọc chỉ có một mình "em Lâm" mà thôi, nhng Đại Ngọc lại thất bại trong việc thành thân với Bảo Ngọc
để rồi cuối cùng cô chết trong sự cô đơn, bệnh tật.
Dì Triệu vì luôn mong muốn thay đổi vị trí để đợc làm bà chủ trong phủ giả nên không từ bỏ một hành động độc ác nào để đạt đợc mục tiêu ngay cả việc yểm bùa hòng giết chết Giả Bảo Ngọc.
Có thể nói, thế giới nội tâm của các nhân vật ở trong phủ Giả là một không gian chiến trờng diễn ra những cuộc đấu tranh quyết liệt ngay trong nội bộ gia
đình của mình. Sự gay gắt cùng với những mâu thuẫn đã đợc tác giả thâu tóm trong lời nói bất bình đầy sắc cạnh của Thám Xuân: "Chúng mình đều là con ruột thịt một nhà thế mà ngời nào ngời nấy chẳng khác gi gà chọi, chỉ chực nuốt sống lẫn nhau”. Đây là lời nhận xét chính xác về mối quan hệ giữa các thành viên chủ nhân trong phủ Giả.
Nhng thực chất, các mâu thuẫn và cuộc đấu tranh ngấm ngầm nhng ác liệt giữa các thành viên trong gia đình phủ Giả là hình ảnh những mâu thuẫn nội bộ
và cuộc chiến đấu gay gắt trong hệ thống giai cấp thống trị xã hội đơng thời.
Nếu nh mâu thuẫn giữa các ông chủ bà chủ tạo ra một tâm lý hết sức căng thẳng ngay trong phủ Giả thì trong mối quan hệ giữa chủ và tớ cũng tạo ra một sự gò bó, tù túng đến hạn hẹp trong không gian gia đình. Đây chính là một đặc điểm nổi bật trong không gian tâm lý.
Chế độ phong kiến có những quy định hết sức ngặt nghèo đối với thân phận của những ngời hầu. Họ chỉ có một phận sự duy nhất là phụng sự và hầu hạ chủ của họ. Còn lại tất cả mọi quyền lợi cũng nh quyền tự do của họ cũng bị tớc đoạt, tơng lai và số phận của họ nằm trong tay của chủ nhân. Chính những quy định quá khắt khe đó đã khiến cho những thân phận nhỏ bé càng trở nên mong manh và bất ổn.
Gia đình họ Giả là nơi biểu tợng tập trung nhất mối quan hệ giữa chủ và tớ.
Với quy mô của một đại gia đình quý tộc, phủ Giả có một quan hệ thống các
ông chủ, bà chủ kèm theo đó là các a hoàn, nàng hầu. Sống bên cạnh các ông chủ bà chủ, các a hoàn hầu không thể lờng hết đợc những gì sẽ xẩy ra với số phận mỏng manh của mình. Ngay cả những sơ suất nhỏ cũng có thể làm cho họ
đánh đập, chửi mắng thậm chí còn bị bức bách cho đến chết. Kim Xuyến chỉ vì
một lời nói đùa đối với cậu chủ mà bị khép vào tội làm "h hỏng" các cậu ấm.
Tình Văn vì xinh đẹp nên bị coi là một mối hoạ với các cậu chủ, cô bị đánh đập, bị đuổi ra ngoài. T Kỳ vì có "tình tứ" với ngời ngoài phủ nên bị đuổi việc... Đó cũng là những lý do dẫn đến cái chết oan uổng của họ. Còn Tập Nhân nhu mì, hiền thục, chu đáo đợc lòng chủ, chính vì vậy mà cô không có cơ hội để thoát khỏi thân phận "tôi đòi".
Có thể nói, phủ Giả sang trọng xa hoa trở thành một nơi giam hãm, chôn vùi tuổi thanh xuân của họ. Sự bức bách trong mối quan hệ giữa chủ và tớ ở phủ Giả khiến cho bầu không gian trở nên ngột ngạt tù túng. Hầu nh không có ngày nào là không có sự việc đánh đập hoặc chết chóc... Đây cũng chính là nguyên nhân trực tiếp gây ra những phản ứng tức thời của họ. Thực ra không gian tâm
lý tù túng trong mối quan hệ giữa chủ nhân và ngời hầu không phải là một trờng hợp duy nhất. Mà chỉ là một điển hình của xã hội ở góc độ mối quan hệ giữa chủ và tớ.
Không gian sinh hoạt cùng với các mối quan hệ trong phủ Giả đã tạo thành một bức tranh hết sức sinh động biểu hiện một cách tập trung nhất các vấn đề của hiện thực. Đó là hiện thực cuộc sống của tầng lớp quý tộc với những bản chất chân thật của nó.
Nh vậy phủ Giả là một không gian đợc xây dựng bằng bút pháp h cấu, mang tính chất giả định. Tuy nhiên, các sự kiện, các hiện tợng xẩy ra trong không gian đó đều xuất phát từ cuộc sống hiện thực. Vì vậy mỗi thông tin đợc phản ánh đều mang một sức khái quát cao độ, hình tợng hoá các vấn đề của cả
một xã hội. Nếu nh Thái H ảo Cảnh là sự phản ánh hiện thực của phủ Giả thì
không gian phủ Giả lại là sự phản ánh hiện thực của xã hội đơng thời. Phủ Giả
là hình ảnh thu nhỏ trong Thái H ảo Cảnh, còn xã hội đơng thời Tào Tuyết Cần lại đợc thu nhỏ lại trong không gian sinh động của phủ Giả.
Qua sự khảo sát về sự đối ứng giữa không gian trong mộng và không gian thực đã đợc tác giả phản ánh các vấn đề một cách sâu sắc. Bên cạnh đó biện pháp đối ứng này còn giúp cho tác giả tránh đợc sự kiểm soát của xã hội, nhằm che đậy đợc sự thật của vấn đề.
Bằng biện pháp tổ chức các cặp không gian trong mộng đối ứng với không gian thực tác giả đã lần lợt đề cập đến nhiều vấn đề của xã hội. Ngợc lại không gian thực xuất hiện bên cạnh không gian mộng lại là sự hiện thực tuy có sự đối lập nhau giữa mộng và thực nhng xét đến cùng đó là vừa bổ sung, vừa đối lập để phản ánh một cách sâu sắc hiện thực mà thôi. Bên cạnh tính chất phản ánh hiện thực xã hội không gian mộng còn có ý nghĩa biểu hiện quan điểm của tác giả.
Cũng từ sự phản ứng với bản chất của xã hội đó mà tác giả đã đa ra một lẽ sống của mình: Tất cả những vinh hoa phú quý chỉ là một thứ phù du h ảo, có thể tan
biến đi vào bất cứ lúc nào. Quan điểm này xuất phát từ chính cuộc đời thực của tác giả.
Tóm lại: "Chân" và "Giả" là hai cặp phạm trù đối lập nhau nhng lại đợc kết hợp khá độc đáo ở trong tác phẩm. Với nguyên tắc "Dĩ giả đối chân" đã đem
đến cho độc giả một cái nhìn mới, đặc biệt là góc độ không gian nghệ thuật, mỗi một cặp không gian hiện thực và không gian giả định đợc xuất hiện trong tác phẩm chính là những thủ pháp nghệ thuật có ý nghĩa hiện thực, vừa chuyển tải đợc những quan niệm mới mẻ về cuộc đời mà tác giả muốn gửi gắm. Với thủ pháp nghệ thuật này biểu hiện tài năng của Tào Tuyết Cần.
3.3. Kết cấu vòng tròn của Mộng trong Hồng lâu mộng.
Theo nhận xét của ngời giới thiệu và biên soạn Đờng đại truyền kỳ thì loại tiểu thuyết Phật Giáo có ảnh hởng lớn đến bố cục kết cấu của truyền kỳ đời Đ- ờng (đời Đờng chia tiểu thuyết thành 6 loại, trong đó có Truyền kỳ, cho nên nhiều Truyền kỳ có kết cấu nh một giấc mơ). Chúng ta có thể lấy ví dụ nh Câu chuyện trong chiếc gối của Thẩm Ký Tế, Anh Đào thanh y của Nhiệm Phan hay Liễu tam quân của Lý Triều Uy... gần với Hồng lâu mộng có thể nói đến Tứ mộng bốn vở kịch về mộng của Thanh Hiền Tổ đời Minh (Tử Tiên ký, Tử Hoa ký, Nam Kha ký, Hàm Đan ký). Tuy nhiên, từ Truyền kỳ đời Đờng qua kịch đời Minh đến tiểu thuyết đời Thanh là một khoảng cách lớn. Do vậy, kết cấu nh một giấc mộng giữa chúng cũng rất khác nhau. Là một tiểu thuyết trờng thiên, là loại thế tình tiểu thuyết nên kết cấu giấc mộng trong Hồng lâu mộng có cách triển khai tinh tế hơn truyện truyền kỳ hay kịch rất nhiều.
Trớc hết, kết cấu theo giấc mộng lớn hầu nh chỉ trực tiếp bộc lộ ra trong những hồi đầu và hồi cuối của tiểu thuyết... Còn lại, nhân vật dờng nh bị cuốn vào dòng chảy của cuộc sống thực mà quên mất rằng mình đang trong mộng.
Độc giả nh bị hút vào dòng miêu tả cuộc sống hiện thực không tô vẽ của nhà văn mà quên mất rằng cuộc sống ấy không có gì khác ngoài một giấc mộng đã
báo trớc hồi kết thúc. Tuy nhiên, căn cứ vào những dấu hiệu không - thời gian,
chúng ta có thể nhận thấy kết cấu vòng tròn thú vị này. Lẽ thờng đã là mộng thì
phải có tỉnh mộng. Tỉnh mộng thuộc về thời gian sau mộng nhng lại có tác dụng
đa con ngời trở về trạng thái trớc mộng. Điều này đối với một giấc mộng bình thờng của một ngời thì rất dễ nhận ra. Chẳng hạn, sau giấc mộng ban ngày gặp hai vị nhà S - Đạo sĩ, Chân Sỹ ẩn tỉnh mộng "chỉ thấy trời nắng chang chang...
những việc trong mộng đã quên mất một nửa". Giả Bảo Ngọc sau khi nằm mơ
đến "Thái H ảo Cảnh", tỉnh mộng thấy mình đang nằm trong căn phòng của Tần Khả Khanh. Lâm Đại Ngọc nằm mơ thấy cảnh Bảo Ngọc mổ bụng, moi tim, giật mình tỉnh dậy thấy cảnh quán Tiêu Tơng hàng ngày mới dần hoàn hồn lại... Nh vậy, sau mộng nhân vật nhờ những dấu hiệu không - thời gian quen thuộc mà lại trở về trạng thái trớc mộng. Họ lại đặt mình vào thế giới thực tại, tạm quên đi thế giới h ảo trong mơ. Đó là điều hết sức bình thờng của mộng.
Tuy nhiên, đối với giấc mộng lớn bao trùm cả 120 hồi thì mọi việc không đơn giản nh vậy. Kết cấu vòng tròn của giấc mộng chỉ đợc nhận ra bằng một cái nhìn vừa bao quát, cái nhìn dờng nh là của một kẻ đã siêu thoát lên trên chốn bụi hồng, gom đờng đời muôn nẻo trên một lối về.
Ta có thể thấy sự lặp lại của các yếu tố không - thời gian xuyên suốt từ hồi
đầu đến hồi cuối của tác phẩm đầy ngụ ý nh sau:
Hồi I II III
Hồi Những hồi đầu Những hồi giữa Những hồi cuối
Không gian Đại Hoang - Thái H ảo Cảnh Phủ Giả Thái H ảo Cảnh - Đại Hoang
Thời gian Thần thoại - Trong mộng Hiện thực Trong mộng -Thần thoại
Thông thờng, chúng ta vẫn khẳng định rằng không gian phủ Giả với thời gian đo đếm đợc diễn ra trong suốt những hồi giữa là thực (II), còn núi Đại Hoang với thời gian thần thoại, Thái H ảo Cảnh với thời gian không xác định thuộc về mộng mà mộng tức là h (I) và (III). Song với cách nhìn theo một cách khác. xét theo quá trình, (II) là trong mộng, (III) là sau mộng. Nh thế rõ ràng cuộc sống nơi phủ Giả trải dài suốt tám năm với những vui buồn tan hợp mới
đích thực là mộng - một giấc mộng lớn. Giả Bảo Ngọc xuất thân là đá rồi lại trở về với kiếp đá trên núi Đại Hoang, các cô gái sau khi trải nghiệm mọi vinh nhục cuộc đời lần lợt về ghi tên vào số bạc mệnh nơi Thái H ảo Cảnh là những thí nghiệm giấc mộng lớn ấy. Triết lý mộng nh trên thực tế đã đợc nhà triết học Trang Tử diễn giải một cách trữ tình trong câu chuyện Trang Chu nằm mơ thấy mình hoá bớm, đến khi tỉnh dậy không biết Trang Chu mơ hoá bớm hay bớm mơ hoá Trang Chu. Còn Tào Tuyết Cần có lẽ là ngời thành công nhất khi triển khai triết lý ấy trong cả một tiểu thuyết dài.
Bên cạnh kết cấu giấc mộng lớn, Hồng lâu mộng còn sử dụng phổ biến lối kết cấu mà tác giả Hồng lâu mộng tân luận gọi là "mộng trung chi mộng".
Trong một tác phẩm vốn đã có kết cấu giấc mộng lớn, lại có đến vài chục giấc mộng lớn nhỏ khác nhau thì việc xuất hiện "mộng trong mộng" cũng là điều tất yếu. Thực tế, đó là một phần của việc dùng thủ pháp lấy mộng nói thực và lấy thực nói mộng đan xen lẫn nhau, khiến cho cuộc sống đợc thể hiện vừa chân thực vừa trọn vẹn, vừa giàu tính ẩn dụ.
Từ rất sớm, ngời Trung Hoa đã quan tâm đến hiện tợng mộng. Ngay từ thời Tiên Tần, họ đã biết chia mộng ra thành sáu loại: "Chính mộng, ngạc mộng, t mộng, ngụ mộng, hỉ mộng, cụ mộng" [20,14]. Qua đó có thì thấy họ không chỉ biết nhìn mộng nh một sợi dây giao cảm huyền bí giữa con ngời và thần linh, giữa thế giới tự nhiên và thế giới siêu nhiên mà họ còn biết lý giải một cảnh thấu đáo mối quan hệ giữa mộng và thực, giữa chuyện nằm mộng và cuộc sống tình cảm thực tế của ngời nằm mộng. Trong Hồng lâu mộng, ta thấy nhiều giấc
mộng gắn với các nhân vật nhng không giấc mộng nào giống giấc mộng nào.
Chẳng hạn, đem cánh lý giải của ngời Trung Quốc thời Tiên Tần ra soi chiếu thì
ta có thể thấy mộng của Đại Ngọc thờng là "t mộng", nghĩa là trong mơ có sự trăn trở suy nghĩ, tỉnh còn nghĩ ngợi về giấc mơ, thực chất nó phản ánh trạng thái lo âu, suy nghĩ khi đang thức. Còn mộng của Bảo Ngọc thì thờng là "ngụ mộng" nghĩa là trạng thái đang nằm mơ chuyển sang tỉnh, mơ mơ màng màng,
đang nằm mơ mà cho rằng mình thức...
Thực chất, mộng ảo trong Hồng lâu mộng là sự hiện thực hoá cõi tâm linh của con ngời. Giấc mộng lớn của tác phẩm luôn luôn gắn liền với các nhân vật, trong đó có lẽ giấc mơ của Bảo Ngọc lên "Thái H ảo Cảnh" là quan trọng nhất,
đó không phải là mộng về một khoảnh khắc, một sự kiện, một con ngời... nh các giấc mộng khác mà là mộng về cả một thế giới riêng, chiếm giữ cả một không gian riêng, một thớc đo thời gian riêng độc lập với thế giới bên ngoài và
độc lập với cả ý thức ngời đang mộng. Cũng chính vì vậy, nếu các giấc mộng khác có thể đợc lý giải một cách dễ dàng căn cứ vào chính nội tâm của ngời nằm mộng thì với giấc mộng "Thái H ảo Cảnh", đây lại là điều không dễ nhìn nhận một cách tờng tận. "Thái H ảo Cảnh" với nhân vật nàng tiên Cảnh ảo rốt cuộc mang hàm nghĩa gì ? Có ý kiến căn cứ vào chi tiết Giả Bảo Ngọc mới mời bốn tuổi đã theo lời dạy của nàng tiên thông dâm với Tập Nhân mà cho rằng:
"cái gọi là nàng tiên Cảnh ảo ở đây chỉ là một biên pháp nghệ thuật, là sự hình tợng hóa không khí dâm ô, đồi bại của gia đình họ Giả mà thôi" [37,25]. Tất cả
các ý kiến đều có lý lẽ riêng của nó. ở đây, quan sát trên trục thực - h, chúng tôi cho rằng "Thái H ảo Cảnh" là một trong những biểu tợng nghệ thuật mà tác giả h cấu nên để tiến tới sự tri kiến về tính chất h ảo của cuộc đời. Nó chẳng qua chính là cuộc sống thực của con ngời đợc chiếu qua ánh xạ của một thế giới tiên cảnh mê ly kỳ ảo. Chính nàng tiên Cảnh ảo đã nói với Bảo Ngọc: "ảo cảnh cõi tiên còn thế, huống chi là dới trần" lẽ tất nhiên, Bảo Ngọc không thể ngộ đợc