2.1. Hình tượng cái tôi trữ tình
2.1.1. Cái tôi đức tin thánh thiện
Cái tôi đức tin thánh thiện được thể hiện trong tập Bầu trời không mái che luôn thiết tha hướng về đời sống tâm linh, tín ngưỡng của người Việt.
Đầu tiên là đức tin về Mẫu. Trong tâm thức người Việt, Mẫu – mẹ là đại diện cho sự che chở, bao bọc, đồng thời Mẫu cũng là đại diện cho sự sinh sôi, nảy nở. Tin vào Mẫu chính là tin vào chỗ dựa vững chắc trên con đường đã lựa chọn.
“Mẫu nâng niu con ánh trăng Tiếng chuyền cành, tiếng hú Da thịt con yêu trải sâu đêm tối Dựng tầng mây mưa nguồn”
(I, Cửa Mẫu)
Mẫu ở đây không đơn thuần là người mẹ sinh thành ra “con”, mà rộng hơn đó là Mẹ Cả của vũ trụ, của thiên nhiên. Bằng đức tin thánh thiện, cái tôi trữ tình trong tác phẩm hướng tới Mẫu - trung tâm của sự chở che, bao bọc cho“con”, cho “cha” và cho tất cả mọi người. Chính vì thế, hướng về Mẫu là một nhu cầu tự thân của tác giả.
Xuất phát từ nhu cầu tự thân và bằng đức tin trong sáng, thuần khiết nên đến một ngày, sau khi trải qua khó khăn, sóng gió cuộc đời, “con” trưởng thành và thể hiện lòng biết ơn tới Mẫu:
“Con biết ơn trận mưa Sấm to và gió mát”
(V, Cửa Mẫu)
Đối với “con”, “trận mưa”, “sấm to”, “gió mát” là những ân huệ mà Mẫu ban tới, giúp “con” vượt qua những giai đoạn khó khăn nhất. Cái tôi đức tin thánh thiện gắn với lòng biết ơn tới Mẫu.
Trong thế giới nghệ thuật thơ Mai Văn Phấn, chúng ta bắt gặp một số nghi lễ như: nghi lễ nhận tên, nghi lễ tấn phong tình yêu. Với tập Bầu trời không mái che, tác giả thể hiện cái tôi đức tin thánh thiện bằng cách đưa nhân vật trữ tình quay về với những nghi lễ truyền thống.
“công đồng tứ phủ mở lòng đệ tứ bao dung mắt nhìn mưa thuận gió êm khâm sai ân huệ tâm thành kính lễ tứ vị chầu bà khăn gấm áo hoa đi tươi về tốt
thuận buồm xuôi ngược má phấn môi son…”
(IX, Cửa Mẫu)
Riêng phần nghi lễ được nhà thơ dành trọn một nhịp (Nhịp IX) trong phần Cửa Mẫu. Đoạn thơ được thể hiện mô phỏng hình thức của một nghi lễ thờ Mẫu có trong dân gian. Dù có những cách tân, những phá cách nghệ thuật nhưng khi quay về với đời sống tinh thần, với cội nguồn tâm linh thì nhà thơ Mai Văn Phấn vẫn luôn trân trọng, nâng niu các giá trị nguyên bản.
Ngoài đức tin về Mẫu, cái tôi trữ tình trong tập Bầu trời không mái che còn thể hiện đức tin về một thế giới tâm linh kì bí khác.
“Vũ trụ choàng áo đen lên con Chỉ hở đôi mắt cầu nguyện”
(Cửa Mẫu)
Cái tôi đầy đức tin hướng về thế giới tâm linh đều vô hình. Ở đó, con người không thể sờ mó mà chỉ biết đến nó thông qua cảm nhận và đôi mắt là nơi thể hiện đức tin chân thành nhất. Đó là một thế giới vô hình tồn tại ngay cạnh thế giới hữu hình, là chỗ dựa tinh thần vững chắc khi nhân vật trữ tình gặp bế tắc. Thế giới tâm linh vừa là điểm đến đầu tiên làm thanh sạch tâm hồn vừa là điểm cuối cùng, giúp chủ thể trữ tình có thêm niềm tin, động lực để bước tiếp.
Trong tác phẩm,chủ thể trữ tình không chỉ tin vào một lực lượng, một thế giới siêu nhiên mà đức tin đó còn được đặt ngay trong chính bản thân con người. Nếu như cái tôi trữ tình tràn đầy đức tin vào Mẫu và đức tin vào một thế giới tâm linh kì bí khác là đức tin hướng ngoại thì đức tin vào chính bản thân là một đức tin hướng nội. Đức tin về chính bản thân là sự kết hợp của những cố gắng, nỗ lực với lí trí và kinh nghiệm.
“Ngày mai mặt đất này Và thế giới sẽ đổi khác”
(III, Mùa Trăng)
Cái tôi đức tin được thể hiện trong tác phẩm là cái tôi mang đức tin thánh thiện, trong sáng, thuần khiết. Đức tinđược đặt vào Mẫu, vào thế giới tâm linh kì bí và đặt đức tin ngay trong chính bản thân chủ thể trữ tình. Điều đó cho thấy đức tin đóng vai trò rất quan trọng trong đời sống tinh thần của tác giả.