Chương 7 NGÀNH NGỌC LAN (MAGNOLIOPHYTA)
2. PHÂN LỚP THÀI LÀI (COMMELINIDAE)
Phân lớp có 4 liên bộ, 21 bộ và 30 họ.
2.1. Bộ Chuối (Musales)
Bộ có 3 họ, chỉ đề cập 1 họ.
Họ Chuối (Musaceae)
* Đặc điểm
Thân: cỏ to lớn, thân rễ phù thành củ rất to chứa nhiều bột. Từ thân rễ mọc lên những lá có bẹ dài, to, ôm vào nhau tạo thành một thân giả. Lá: đính theo đường xoắn ốc, có bẹ dài ôm vào nhau.
Phiến to, nguyên, có gân giữa lồi (gọi là sóng) và nhiều gân giữa song song thẳng góc với sóng;
phiến lá hay bị rách theo các gân phụ. Cuống lá dài. Cụm hoa: Trục cụm hoa phát sinh từ đầu thân ngầm, mọc lên trong ống tạo bởi các bẹ lá và tận cùng bằng một cụm hoa đặc biệt. Cụm hoa là buồng, lúc chưa nở có hình bắp. Buồng mang nhiều nhóm hoa gọi là nải; mỗi nải được che chở bởi một lá bắc to, có màu tím đỏ. Cụm hoa tận cùng bằng một đoạn bất thụ chỉ còn mang những lá bắc to lồng vào nhau. Buồng mang hoa cái ở đoạn dưới, hoa lưỡng tính ở khoảng giữa và hoa đực ở trên. Hoa: không đều, lưỡng tính và đơn tính cùng gốc, mẫu 3. Bao hoa: 6 phiến màu lục nhạt chia thành
2 môi: môi trước do 3 lá đài và 2 cánh hoa dính liền nhau tạo thành một phiến mỏng có 5 răng, môi sau do cánh hoa còn lại tạo thành. Bộ nhị: 5 nhị thụ, nhị đối diện với môi sau bị lép. Chi Ensete có 6 nhị.
Chỉ nhị mảnh, rời. Bao phấn dài. Bộ nhụy: 3 lá noãn hợp thành bầu dưới, 3 ô, mỗi ô nhiều noãn, đính noãn trung trụ (Hình 10.36A). Quả: mọng hay nang. Các loài chuối trồng thường không có hạt.
Cơ cấu học: Ống nhựa mủ tiết nhựa mủ chứa nhiều tanin. Ở Việt Nam có 2 chi: Ensete, Musa;
khoảng 10 loài.
Cây trong họ
Chuối: Musa paradisiaca L.
Chuối già lùn: Musa nana Lour.
Chuối hột: Musa balbisiana Colla
Chuối trăm nải: Musa chiliocarpa Back.. 3 nhị lép, 3 nhị thụ.
Chuối rẻ quạt: Ravenala madagascariensis Sonn.. Thân khí sinh thật mang nhiều sẹo lá, 6 nhị thụ, quả nang.
Chuối trị bệnh tiêu chảy và kiết lỵ. Quả chuối còn non trị hắc lào. Củ chuối (thân rễ) trị sưng tấy, làm thuốc giải nhiệt. Nhựa trị bệnh động kinh.
2.2. Bộ Gừng (Zingiberales)
Bộ có 2 họ là họ Gừng (Zingiberaceae) và họ Mía dò (Costaceae), chỉ đề cập 1 họ.
Họ Gừng (Zingiberaceae)
Họ Gừng khác họ Chuối chủ yếu bởi 3 điểm chính: Bộ máy dinh dưỡng có tế bào tiết tinh dầu, lá có lưỡi nhỏ, hoa có 1 nhị thụ.
* Đặc điểm
Thân: cỏ, sống dai nhờ thân rễ to, phân nhánh. Thân khí sinh không có (Địa liền) hay có và mọc rất cao (Riềng). Lá: xếp thành 2 hàng (Alpinia, Zingiber). Phiến lá thuôn dài hoặc hình trứng. Bẹ lá có thể nguyên tạo thành một ống xẻ theo một đường dọc đối diện với phiến; đầu bẹ lá có lưỡi nhỏ. Ở nhiều cây, các bẹ lá xếp khít nhau thành một thân giả khí sinh. Cây Địa liền có lá mọc sát đất. Cụm hoa: gié hay chùm ở chót thân (Globba, Alpinia) hoặc mọc từ gốc trên một trục phát hoa riêng biệt (Zingiber) với nhiều lá bắc úp vào nhau và có màu. Cây Địa liền có cụm hoa nằm ngay trên thân rễ ở sát mặt đất. Hoa: to, không đều, lưỡng tính, mẫu 3. Hoa thức theo kiểu:
Bao hoa: 3 lá đài màu lục, dính nhau thành ống bên dưới. 3 cánh hoa có màu, dính nhau phía dưới thành ống, trên chia 3 thùy. Bộ nhị: Hoa chỉ còn 1 nhị thụ với bao phấn 2 ô, hướng trong.
Chỉ nhị hình lòng máng ôm lấy vòi nhụy. Nhị thụ thuộc vòng trong và là nhị sau đối diện với cánh môi.
Hai nhị còn lại hợp thành cánh môi. Theo vài tác giả, vòng nhị ngoài mất hẳn hoặc chỉ còn 2 nhị lép nhỏ ở hai bên. Màng hạt phấn có một rãnh hay trơn. Bộ nhụy: 3 lá noãn tạo thành bầu dưới 3 ô, mỗi ô chứa nhiều noãn, đính noãn trung trụ. 1 vòi nhụy hình sợi, chui qua khe hở của 2 ô phấn và thò ra ngoài (Hình 10.36B). Đầu nhụy hình phễu. Bầu 1 ô, đính noãn bên gặp ở chi Globba và Gagnepainia.
166
Hình 7.33. Hoa đồ Musa paradisiaca-Musaceae (A) và Zingiber officinale-Zingiberaceae (B)
hạt
Quả: nang, quả mọng hiếm gặp. Hạt có nội nhũ và ngoại nhũ. Trong nhiều trường hợp hạt có áo
167 Họ Hoàng tinh (Marantaceae)
* Đặc điểm
Họ Hoàng tinh khác họ Dong riềng bởi các điểm chính: cuống lá có đốt, đoạn cuống sát với phiến hơi phình hơn phần dưới; không có cánh môi; 3 lá noãn dính thành bầu 3 ô, nhưng thường chỉ có 1 ô phát triển đựng 1 noãn, vòi nhụy hình cán dù, đầu nhụy hình mõm; mầm cong hình móng ngựa.
Ở Việt Nam có 7 chi: Calathea, Donax, Halopegia, Maranta, Phrynium, Schumannianthus, Stachyphrynium; chừng 15 loài.
Cây trong họ
Huỳnh tinh, Củ Dong: Maranta arundinacea L.. Củ (thân rễ) ăn được, trị kiết.
Dong: Phrynium placentarium (Lour.) Merr. hay P. parviflorum Roxb.. Lá dùng gói bánh, giải độc rượu, chữa rắn cắn.
Dong nếp: Phrynium dispermum Gagnep.. Lá dùng gói bánh.
2.4. Bộ Cói (Cyperales) Bộ chỉ có 1 họ.
Họ Cói (Cyperaceae)
* Đặc điểm
Thân: cỏ, sống nhiều năm nhờ thân rễ phân nhánh nhiều, đôi khi phù thành củ (Cỏ cú, Năng).
Thân khí sinh mọc đứng, thường đặc, có 3 cạnh, không có mấu; ít khi gặp thân tròn (Eleocharis equysetina). Lá: không có lưỡi nhỏ, xếp thành 3 dãy (tam đính). Phiến lá nguyên, hẹp, dài, gân lá song song. Bẹ lá không chẻ dọc. Cụm hoa: Đơn vị cụm hoa là gié hoa. Các gié hoa tụ hợp thành gié, chùm, chùy hay xim co ở ngọn cây. Mỗi gié hoa mọc ở nách một lá bắc mẹ và mỗi hoa mọc ở nách một lá bắc hữu thụ. Khi hoa đơn tính, hoa tự thường cùng gốc với gié hoa đực ở ngọn và gié hoa cái ở gốc (Carex). Hoa: đơn tính hoặc lưỡng tính. Không có bao hoa hoặc chỉ có lông hoặc vảy. Bao hoa đôi khi là 6 phiến xếp trên 2 vòng. Bộ nhị: 3 nhị. Đôi khi số nhị ít hơn 3 (2 nhị ở Cladium, Hypolytrum), nhưng thường nhiều hơn 3 (6 nhị đính trên 2 vòng). Bộ nhụy: 2 hay 3 lá noãn hợp thành bầu trên 1 ô đựng 1 noãn. 2–3 đầu nhụy. Trường hợp Carex có hoa đơn tính; mỗi hoa cái mọc ở nách một lá bắc hữu thụ và mang một lá bắc con giữa trục hoa và trục gié hoa. Lá bắc con này phát triển nhiều và khi chín tạo thành một túi nhỏ (utricule) bao bọc quả. Trong khi đó, lá bắc mẹ rụng đi (Hình 10.38). Quả:
bế. Hạt có nội nhũ bột đựng một cây mầm thẳng ở giữa (mầm nội phôi).
Cơ cấu học: Các tế bào biểu bì chứa rất nhiều silic.
Ở Việt Nam có khoảng 28 chi: Bulbostylis, Carex, Cladium, Courtoisia, Cyperus, Eleocharis (Heleocharis), Eriophorum, Fimbristylis, Fuirena, Gahnia, Hypolytrum, Juncellus, Kyllinga, Lepidosperma, Lepironia, Lipocarpha, Machaerina, Mapania, Mariscus, Pycreus, Remirea, Rhynchospora, Schoenus, Scirpodendron, Scirpus, Scleria, Thoracostachyum, Tricostularia; trên 300 loài.
Cây trong họ
Lồ ồ: Bambusa balcoa Roxb.
Sả: Cymbopogon citratus (DC.) Stapf. Trị cảm mạo, đau dạ dày, tiêu chảy, ho. Cỏ Mần trầu: Eleusine indica (L.) Gaertn.. Trị cao huyết áp, ho khan, lao lực.
Cỏ Tranh: Imperata cylindrica (L.) P.Beauv. var major (Nees) Hubb.. Thân rễ trị sốt vàng da, tiểu buốt, tiểu dắt, chảy máu cam, chống siêu khuẩn trái rạ.
Lúa: Oryza sativa L.. Trị bệnh phù do thiếu vitamin. Rễ và thân rễ là thuốc lợi tiểu.
Mía: Saccharum officinarum L.. Đường mía trị bệnh lỵ, ho, say rượu; thân mía trị sốt; rễ làm thuốc giải nhiệt và lợi tiểu.
Ngô (Bắp): Zea mays L.. Hoa đơn tính cùng gốc. Gié hoa đực có 2 hoa hợp thành cụm hoa phức tạp ở ngọn cây. Gié hoa cái xếp thành gié mọc ở nách lá khoảng giữa thân. Vòi nhụy rất dài (thường gọi là “râu ngô”). Quả thường gọi là “hạt ngô”. Râu và hạt ngô trị viêm thận phù thũng, viêm đường tiết niệu, xơ gan cổ trướng, viêm túi mật và sỏi mật; tiểu đường, huyết áp cao.
Hình 7.35. Gié hoa (1) và phôi (2) của Poaceae. Hoa (3) và sơ đồ cụm hoa (4) của Cyperus flavescens- Cyperaceae