3.2.4.1. Tháp Bà Ponagar:
Địa diêm: Tháp Bà Ponagar năm trên đường 2/4, phường Vĩnh Phước, TP. Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa.
Sơ nét: Dưới vương triều Panduranga, người Chăm xây dựng các đền tháp trên đồi Cù Lao ở xứ Kauthara. để thờ Nữ thần Ponagar là Mẹ Xứ sở của người Chăm, tên thường gọi là Tháp Bà Ponagar. Di tích có niên đại xây dựng khoảng từ thế kỷ thứ VIII đến thế kỷ XIII. Khu đền tháp có vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sống tôn giáo, tinh thần của dân tộc Chăm. Mồi công trình chứa đựng những tinh hoa nghệ thuật cùa văn hóa Chămpa. Với những giá trị lịch sử, văn hỏa. khoa học, nghệ thuật tiêu biểu, năm 1979 Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng di tích Tháp Bà Ponagar là di tích Quốc gia.
(rMmwrìWỉiwriiiinT'ỉ^~ỉirTiỉí....liííPTTrĩ...TnrnpỉiBtr r ...HI...inTiiiirrioĩnrr ÌTIIiriiraiinnBiiI1WH]I1IIIIIÌBIWMIWIIỈ|T|III—mui—I
HUỲNH TRÀN THU SƯƠNG 23
Tháp Bà Ponagar thuộc phường Vĩnh Phước, thành phố Nha Trang, là một quần thể kiến trúc lớn và được phân bố trên 3 mặt bằng: Tháp cổng, Mantlapa và khu đền tháp.
Do biến động cua lịch sử, hiện nay khu di tích còn lại 5 công trình kiến trúc ở hai mặt bằng: Gồm Mandapa (tiền dinh) và Khu đền Tháp ở phía trên.
Đăc trưng: Tồng thể kiến trúc Tháp Bà Ponagar bao gồm 3 cấp, trong đó, cấp thấp nhất nằm ngang bằng mặt đất là ngôi tháp công, cấp thứ 2 có mặt bàng rộng là 2 hàng 10 cột lớn, cùng hai bên là 2 hàng 12 cột nhỏ xung quanh. Chính giữa dặt một bàn thờ, nơi từng diễn ra các hoạt dộng múa hát cua người Chăm cổ vào mồi dịp hội hè, lễ, Tết. Đây cũng là nơi được gọi là Mandapa với ý nghĩa là nhà khách, dành cho khách hành hương nghỉ ngơi, chuẩn bị lễ vật và sửa soạn trang phục trước khi làm lễ chính thức ở trên tháp.
Câp trên cùng gôm 4 tháp: 'Pháp chính (còn gọi là dinh Bà, thờ nữ thần Ponagar, tiếng Chăm có nghĩa là Mẹ xứ sở), tháp giữa (dinh Ông), tháp đông (dinh cố), tháp Tây Bắc (dinh Cô, dinh Cậu). Ở đây, nổi bật nhất là Tháp Bà Ponagar với bốn tầng, tượng trưng cho sắc dẹp, nghệ thuật và sự sáng tạo, bên trong có tượng nữ thần cao 2,6 mét, tạc bằng đá hoa cương màu đen, ngồi trên bệ đá uy nghiêm hình dài sen, lưng tựa phiến đá lớn hình lá bồ đề. Dây là một kiệt tác về điêu khắc Chăm Pa, là sự kết hợp hài hoà giữa kỳ thuật tượng tròn và chạm nổi. Các tháp khác thờ thần Shiva, thần Sanhaka và thần Ganeca.
Tháp Bà Ponagar là di tích lịch sử - văn hoá, là công trình tiêu biểu cho nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc dân tộc Chăm trên dất Việt. (Tên gọi Tháp Ponagar được dùng dế chi chung cho cả công trình kiến trúc này nhưng thực chất nó là tên của ngọn tháp lớn nhất, cao gần 23m). Các tháp ở đây đều dược xây bằng gạch, trang trí nghệ thuật bằng chất liệu đá - gốm, nội dung thể hiện gắn liền với các vị thần được thờ. Đặc biệt nhất là những viên gạch xây chồng khít lên nhau mà không cần bất kỳ một loại chất kết dính nào, đây là bí ân mà cho đến nay các nhà nghiên cứu vẫn chưa khám phá ra được người Chăm đà làm thế nào dế dược như vậy.
Lễ hôi vía Bà (20 - 23/3 ẨL):
Hàng năm, cứ vào ngày lễ vía Bà (từ 20 đến 23-3 âm lịch), Khu di tích Tháp Bà Ponagar lại đón hàng vạn du khách tới hành hương. Lễ hội Tháp Bà Ponagar dược coi là
HUỲNH TRẦN THU SƯƠNG 24
một trong những lề hội lớn nhất khu vực Nam Trung bộ và Tây Nguyên. Các nghi lễ chính của lễ hội gồm lễ mục dục (tấm tượng), lễ tế gia quan (lễ thay v) diễn ra vào giờ Ngọ ngày 20-3 (âm lịch), tiếp đến là lỗ tế sanh, dâng cúng đồ tế, múa bóng mời Thiên y Thánh mẫu và các bậc thần linh về dự lề. Theo nghi thức, lễ cúng Thánh mẫu thường mở đẩu bang lề khai kinh cầu quốc thái dân an. Lễ tế sanh bắt đầu vào giờ Tý đêm 22-3 (âm lịch) do những người cao tuổi thực hiện, sau dó lễ cầu cúng chính thức diễn ra vào lúc 4 giờ sáng ngày hôm sau. Việc hành lề do chánh lề, bồi tế, đông hiến, tây hiến và đội học trò thực hiện, lần lượt dâng rượu, dâng trà, đọc văn tế rất cung kính, tôn nghiêm.
Sau cùng, từng đoàn người đại diện cho các palci, thôn, xóm đến hành lễ... Một trong những di sản văn hoá phi vật thể độc đáo nhất trong lễ hội vía Bà ở Tháp Bà Ponagar là múa bóng ca ngợi công đức, bày tỏ lòng biết ơn “Mẹ xứ sở”. Các nhà nghiên cứu lịch sử văn hoá nhận định, khoảng từ giữa thế ký XVII đến nay, nghi lễ thờ cúng Mẹ xứ sớ được người Chăm và người Kinh tổ chức chu đáo tại Tháp Bà Ponagar. Khoảng năm 1653, những lưu dân Việt từ ngoài Bắc, theo chúa Nguyễn vào phương Nam mở cõi, dă dừng chân bên cửa sông Cái (Nha Trang), tạo lập nên làng mạc, xóm thôn... Và chính họ dâ mang theo phong tục thừ cúng Mầu cua người Kinh ở vùng châu thô đồng bằng Bắc Bộ vào đây. Theo thời gian và xu thế phát triển của xã hội, nghi thức lễ hội hiện nay đã có nhiêu thay đổi; nhưng dù thế nào, trong ngày lễ trọng, người Kinh vẫn náo nức tổ chức hàng trăm đoàn múa bóng, dâng hoa quá, múa quạt và người Chăm thì tưng bừng vỗ trống ghinăng, paranưng, thổi kèn saranai, say sưa kéo đàn kanhi và hát dân ca... Cả những bữa ăn chung của hàng trăm người, hoan hỉ nói cười, chan hoà niềm vui thái bình, no ấm...
Lễ hội Tháp bà Ponagar đã được Bộ VII.TT&DL công nhận là Di sản văn hoá phi vật thê của quốc gia. Đê bảo tồn, phát huy giá trị cũng như giới thiệu rộng rãi những nét văn hoá độc đáo của người Chăm đến với du khách, Ban Quản lý Khu di tích Tháp Bà Ponagar đã tố chức một số vũ công, nhạc công, nghệ nhân của dân tộc Chăm đến đây hàng ngày biểu diễn dệt thổ cẩm. các vũ diệu Chăm V .V.. Hiện nay, mỗi ngày Tháp Bà Ponagcir thu hút hàng ngàn du khách tới tham quan.
HUỲNH TRẢN THU SƯƠNG 25
3 . 2 . 4 . 2 . C h ù a L o n g S o n :
Dia diêm: Chùa Long Sơn tọa lại trên đồi Trại Thủy tại số 22, đường 23/10, phường Phương Sơn, TP. Nha Trang, Khánh Hòa.
Sơ nét: Ngôi chùa toạ lạc trên đồi Trại Thuỷ, còn có tên gọi là Chùa Phật trắng và trước đây còn có tên là Đăng Long Tự. Được xây dựng vào thế kỷ thứ 19, với nhiều lần trùng tu và được xây lại mới vào nám 1940, Chùa Long Sơn mang nét nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc mang đậm dấu ấn thời hiện đại. Trải qua hàng trăm năm tồn tại, chùa Long Sơn dã trở thành ngôi chùa lớn nhất trong các ngôi chùa còn lại ở tỉnh Khánh Hoà đến nay, tạo nên một thắng cảnh đẹp nổi tiếng của thành phố Nha Trang xinh đẹp.
Liclỉ SU’ h ì n h t h à n h n g ô i cltùa:
Ban đầu, chùa là một căn nhà mái tranh vách lá nằm trcn đỉnh đồi Trại Thủy (ngay tại vị trí Phật Trắng bây giờ) với tên gọi là Đăng Sơn tự. Năm Canh Tý 1900, chùa bị sập hoàn toàn sau trận bão mạnh, nên tố khai sơn chùa quyết định dời chùa xuống chân đôi Trại Thủy như ngày nay. Khi dời xuống chân dồi, Hoà Thượng Ngộ Chí cho xây ngôi chùa nho một gian hai chái rỏi đôi tên chùa từ Đăng Sơn tự thành Long Sơn tự....
Năm 1936 tuân theo di nguyện của I Ioà 'Phượng Ngộ Chí, gia tộc họ Nguyễn đã hiến cúng toàn bộ tài sản của chùa Long Sơn cho Hội An Nam Phật học để làm trụ sở chấn hưng Phật giáo Khánh Hòa. Chùa trở thành trụ sở của Giáo hội Phật giáo Khánh Hòa từ dó đên nay. Năm Bao Đại thứ 14(1938), chùa dược vua ban “Sắc tứ Long Sơn tự”....
Điều đó chứng tỏ, lúc bấy giờ Long Sơn dã trơ thành một ngôi chùa danh tiếng, có phạm vi anh hưởng rộng trong đời sống tinh thần nhân dân và Phật tử Khánh Hòa.
Dăc trưnẹ: Khuôn viên chùa có chiều rộng 44,5 m, chiều dài hơn 72 m. Bên cạnh chùa là giảng đường của Trường Trung cấp Phật học Khánh Hòa và trụ sở của Giáo hội Phật giáo Khánh Hòa. Chính diện rộng 1.670 m2, có một tượng Phật Tổ bằng dồng đang ngồi thuyết pháp, cao 1,6 m, nặng 700 kg.
Từ chùa, muốn lên đến dỉnh đồi Trại Thủy phải di lên 193 bậc tam cấp. Tại bậc thứ 44 là tượng Phật Tô nhập Niết Bàn dài 17 m, cao 5 m, đằng sau tượng là bức phù dicu mỏ tả cảnh 49 đệ tư túc trực niệm phật. Tượng dược xây dựng năm 2003. Lên khỏi
HUỲNH TRÂN TI IU SƯƠNG 26
tượng Phật nằm 5 mét là tháp chuông với quả đại hồng chung cao 2,2 m, nặng 1.500 kg do phật tứ tại Huế tặng năm 2002. Trên đỉnh dồi là bức tượng Kim Thân Phật tổ (còn gọi là tượng Phật trắng) ngồi thuyết pháp, tượng cao 24 m, dài sen làm đế cao 7 m, rất dễ nhìn thấy tại một khu vực rộng xung quanh Chùa. Tượng được xây từ năm 1963 do sự đóng góp của tăng ni phật tử của vùng lân cận. Xung quanh đài sen là chân dung bảy vị hòa thượng, đại đức đã tự thiêu để phản đối chính sách đàn áp Phật giáo của Ngô Đình Diệm trong khoảng thời gian từ tháng 4 đến tháng 9 năm 1963. Dưới chân đài sen là bức tường chia thành những ngăn nhỏ để chứa hài cốt do các gia đình Phật tử gửi.
Chùa có pho tượng Kim Thân Phật Tổ, được sách kỷ lục Guinness Việt Nam ghi nhận là "tượng Phật ngoài trời lớn nhất Việt Nam" (tính đến thời điểm sách công bố).
Các đòi trụ trì:
Từ khi tạo dựng đến nay, chùa trải qua các đời trụ trì:
• Hòa thượng Thích Ngộ Chí: 1886 đến 1935
• Hòa thượng Thích Chánh ỉ lóa: 1936 đến 1957
• Hòa thượng Thích Chí Tín: 1957 đến 2013. Hòa thượng tọa Thích Chí Tín viên tịch năm 2013
• Hòa thượng Thích Thiện Bình trụ trì từ 2013 đến nay.