Sau sỷồ suồp àửớ cuóa bỷỏc tỷỳõng Berlin vaõo cuửởi nựm 1989, mửồt trong nhỷọng cuửồc chuyùớn àửới kinh tùở quan troồng nhờởt mổi thỳõi àẩi àậ bựỉt àờỡu. Nố lõ cuưồc thỷó nghiùồm kinh tùở xậ hưồi lỳỏn thỷỏ hai trong thùở kyó.32 Cuưồc thỷó nghiùồm àờỡu tiùn laõ sỷồ chuyùớn àửới nỷỳỏc Nga sang cửồng saón baóy thờồp kyó trỷỳỏc.
Qua thỳõi gian, nhỷọng thờởt baồi cuóa cuửồc thỷó nghiùồm àờỡu tiùn nõy trỳó nùn rộ rõng. Do kùởt quẫ cuóa Cấch mẩng 1917 võ sỷồ lậnh àẩo cuóa Liùn Xư trùn mưồt phờỡn lỳỏn chờu ấu sau Thùở chiùởn thỷỏ II, khoaóng 8% dờn sửở thùở giỳỏi sửởng dỷỳỏi hùồ thửởng cửồng saón Xử viùởt vỳỏi sỷồ chuyùn chùở vùỡ tỷồ do chủnh trừ lờợn kinh tùở. Cuửồc chuyùớn àửới thỷỏ hai diùợn ra ỳó Nga cuọng nhỷ ỳó caỏc nỷỳỏc Àửng võ Nam ấu cụn lờu mỳỏi kùởt thuỏc, nhỷng àiùỡu nõy thị quấ rộ rađng: nûúâc Nga cođn líu múâi gùơt haâi ặúơc nhûông gò mađ nhûông
32Phờỡn lỳỏn chỷỳng nõy võ hai chỷỳng tiùởp theo lõ dỷồa trùn cấc nghiùn cỷỏu àậ ặỳơc baõo caõo kyụ hỳn ỳờ chửợ khaõc. Xem nhỷụng bađi nghiùn cỷõu sau: J. E. Stiglitz,
“Whither Reform? Ten Years of the Transision” (Annual World Bank Confer- ence on Development Economics, 1999), trong The World Bank (xuờởt baón taồi Washington, DC, 2000), trang 27-56, do Boris Pleskovic vaâ Joseph E. Stiglitz chuó biùn; J. E. Stiglitz, “Quis Custodiet Ipsos Custodes? Corporate Governance Failures in the Transition”, trong Governance, Equity and Global Markets, Proceedings from the Annual Bank conference on Development Economics in Europe, thaáng 6.1999 (Paris: Conseil d’Analyse economique, 2000), trang 51- 84, do Pierre-Alain Muet vađ J. E. Stiglitz chuờ biùn. Cuụng ặỳơc xuớịt baờn trong
Sửở phờồn nỷỳỏc Nga traói ra giửởng nhỷ mửồt vỳó kừch. Rờởt ủt ngỷỳõi dỷơ ăoaõn ặỳơc sỷơ suơp ăửớ bớịt ngỳđ cuờa Liùn bang Xử viùịt vađ cuụng ủt ngỷỳđi dỷơ ăoaõn ặỳơc sỷơ ruõt lui bớịt ngỳđ cuờa Boris Yeltsin. Mửơt sửở ngỷỳõi cho rựỗng, caỏc tờồp àoaõn àờỡu soó chủnh trừ àờỡy rờợy dỷỳỏi thỳõi Yeltsin àậ bừ kiùỡm chùở. Sưở khấc cho rựỗng nhỷọng kễ àờỡu sỗ chđnh trừ àậ mờởt vừ thùở. Mưồt nhốm thị coi tựng trỷỳóng sẫn lỷỳồng kùớ tỷõ sau khuóng hoaóng 1998 nhỷ laõ sỷồ bựổt àờỡu cuóa thỳõi kyõ phuồc hỷng vaõ seọ dờợn àùởn sỷồ taỏi hũnh thaõnh tờỡng lỳỏp trung lỷu. Ngỷỳõi khaỏc laồi coi àoỏ laõ nhỷọng nựm haõn gựổn nhỷọng mờởt maỏt cuóa thờồp kyó trỷỳỏc. Thu nhờồp hiùồn nay ỳó Nga thờởp hỳn nhiùỡu so vỳỏi caỏch àờy mửồt thờồp kyó vaõ tyó lùồ ngheõo àoỏi thũ cao hỳn nhiùỡu. Nhỷọng ngỷỳõi bi quan thờởy àờởt nỷỳỏc mũnh nhỷ cỷỳõng quửởc haồt nhờn, ngaó nghiùng vỳỏi nhỷọng bờởt ửớn chủnh trừ xậ hưồi. Nhỷọng ngỷỳõi lẩc quan cho rựỗng chùở àưồ lậnh àẩo baõn ăửơc tađi giuõp ửớn ắnh tũnh hũnh, nhỷng vỳõi caõi giaõ lađ mớịt mửồt phờỡn dờn chuó.
Nhiùỡu nhõ khoa hổc chđnh trừ àậ cố nhỷọng phờn tđch nối chung lõ phuõ hỳồp vỳõi nhỷụng lyõ giaời ặỳơc cung cớịp ỳờ ăớy. Xem cuơ thùớ lađ A. Cohen, Russia’s Meltdown: Anatomy of the IMF Failures, Heritage Foundation Backgrounders No. 1228, 23.10.1998; S.F.Cohen, Failed Crusade (New York: W.W Norton, 2000); P. Reddaway and D.Glinski, The Tragedy of Russia’s Reforms: Market Bolshevism Against Democracy (Viùồn hoõa bũnh Myọ xuờởt baón taồi Washington nùm 2001); Michael McFaul, Russia’s Unfisnished Revolution: Political Change from Gorbachev to Putin (Nhaõ xuờởt baón àaồi hoồc Cornell, Ithaca, New York, 2001); Archie Brown and Liliia Fedorova Shevtskova chuó biùn, Gorbachev, Yeltsin and Putin: Political Leadership in Russia’s Transition (Quyọ hoõa bũnh quửởc tùở Carnegie xuờởt baón taồi Washington DC, 2000); vaõ Jerry E Hough and Michael H. Armacost, The Logic of Economic Reform in Russia (Viùồn Brookings xuờởt baón taồi Washington, 2001).
Khưng cố gị ngẩc nhiùn, mưồt sưở nhõ cẫi cấch àậ cung cờởp nhỷọng yỏ kiùởn khấc hựốn vỳỏi nhỷọng yỏ kiùởn trũnh baõy ỳó àờy, mựồc duõ nhỷọng lyỏ giaói naõy thỷỳõng thờởy hỳn ỳó thỳõi kyõ àờỡu, thỳõi kyõ hy voồng cuóa cuửồc chuyùớn àửới, mửồt sửở baõi coỏ tiùu àùỡ dỷỳõng nhỷ àaỏ nhau vỳỏi nhỷọng sỷồ kiùồn xaóy ra sau àoỏ. Xem vủ duồ nhỷ Anders ngỷỳõi uóng hưồ kinh tùở thừ trỷỳõng àậ hỷỏa hển hay hy vổng. Àưởi
vỳỏi phờỡn lỳỏn nhỷọng ngỷỳõi àang sửởng ỳó caỏc nỷỳỏc thuửồc Liùn Xử cuọ, cuửồc sửởng dỷỳỏi chùở àửồ tỷ baón chuó nghụa coõn tửỡi tùồ hỳn àiùỡu mõ nhỷọng nhõ lậnh àẩo cưồng sẫn àậ nối vùỡ nố trỷỳỏc àờy. Triùớn voồng vùỡ tỷỳng lai thờồt aóm àaồm. Tờỡng lỳỏp trung lỷu bừ phaỏ huóy vaõ suy yùởu. Mửồt hùồ thửởng chuó nghụa tỷ baón thờn hỷọu vaõ mafia hũnh thaõnh. Nhỷọng thaõnh quaó xờy dỷồng nùỡn dờn chuó tỷồ do thỷồc sỷồ, bao gửỡm tỷồ do baỏo chủ toó ra mong manh khi nhỷọng àaõi truyùỡn hũnh àửồc lờồp bừ àoỏng cỷóa tỷõng caỏi mửồt. Trong khi ngỷỳõi Nga phẫi chừu trấch nhiùồm vùỡ nhỷọng gị àậ xẫy ra, nhỷọng nhõ tỷ vờởn nỷỳỏc ngoõi, àựồc biùồt tỷõ Myọ võ IMF, nhỷọng ngỷỳõi àậ nhanh choỏng àùởn rao giaóng vùỡ kinh tùở thừ trỷỳõng, cuọng phaói chừu mưồt phờỡn trấch nhiùồm. Đt nhờởt hổ cuọng àậ uóng hưồ cấc nhõ lậnh àẩo nỷỳỏc Nga võ nhỷọng nùỡn kinh tùở khấc vùỡ cấch chuyùớn àửới, thuyùởt giaóng vùỡ mửồt tửn giaỏo mỳỏi – chuó nghụa thừ trỷỳõng tỷồ do – nhỷ mưồt thay thùở cho tưn giấo cuọ – chuó nghơa Mấc – àậ toó ra khửng hiùồu quaó.
Challenge 42(6) (thaỏng 11-12.1999), trang 26-27. Baón tiùởng Phaỏp: “Quis custodiet ipsos custodes? Les defaillances du gouvernement d’entreprise dans la transition”, Revue d’economie du developpement 0 (1-2) (thaáng 6.2000) trang 33-70. Bùn caồnh àoỏ, xem D.Ellerman vaõ J. E. Stiglitz, “New Bridges Across the Chasm: Macro-and Micro-Strategies for Russia and other Transi- tional Economies”, Zagreb International Review of Economics and Business 3(1) (2000), trang 41-72, vaâ A. Hussain, N. Stern and J.E Stiglitz, “Chinese reforms from a Comparative Perspective”, trong saách Incentives, Organization and Public Economics, Papers in Honour of Sir James Mirrlees (xuờởt baón taồi Oxford vaõ New York: Nhaõ xuờởt baón àaồi hoồc Oxford, 2000), trang 243-277.
Vùỡ nhỷọng tấc phờớm bấo chđ xuờởt sựỉc vùỡ quấ trịnh chuyùớn àưới ỳó Nga, hậy xem Chrystia Freeland, Sale of the Century (Crown: New York, 2000); P. Klebnikov, Godfather of the Kremlin, Boris Bezezovsky and the Looting of Russia (New York: Harcourt, 2000); R. Brady, Kapitalism: Russia’s Struggle to Free Its Economy (New Haven: Yale University Press, 1999) vaâ John Lloyd, “Who Lost Russia?” New York Times Magazine, 15.8.1999.
IMF võ cấc nhõ lậnh àẩo phỷỳng Tờy tuyùn bưở rựỗng mổi viùồc seọ tửỡi tùồ hỳn nhiùỡu nùởu nhỷ khửng coỏ sỷồ giuỏp àỳọ vaõ sỷồ tỷ vờởn cuóa hoồ. Luỏc àoỏ vaõ caó hiùồn nay, chuỏng ta àùỡu khửng coỏ quaó cờỡu thuờy tinh mađu nhiùơm nađo giuõp chuõng ta thớịy ặỳơc ăiùỡu gũ seụ xaóy ra nùởu aỏp duồng nhỷọng chủnh saỏch khaỏc. Chuỏng ta khửng coỏ caỏch naõo laõm mửồt thủ nghiùồm coỏ kiùớm soaỏt, ài ngỷỳồc laồi thỳõi gian àùớ thỷó nghiùồm nhỷọng chiùởn lỷỳồc khaỏc. Chuỏng ta khửng coỏ caỏch naõo àùớ chựổc chựổn àiùỡu gũ seọ xaóy ra.
Nhỷng chuõng ta biùịt nhỷụng quýịt ắnh kinh tùị - chủnh trừ ăaụ thỷồc hiùồn vaõ chuỏng ta biùởt hờồu quaó laõ khuóng khiùởp. Trong mửồt vaõi trỷỳõng hỳồp, mửởi quan hùồ giỷọa nhỷọng chủnh saỏch vaõ hờồu quaó cuóa chuỏng rờởt dùợ nhờồn biùởt: IMF lo ngaồi phaỏ giaỏ àửỡng ruỏp seọ gờy ra voõng xoaỏy laồm phaỏt. Viùồc hoồ khựng khựng àoõi Nga phaói giỷọ mỷỏc tyó giaỏ bừ àaỏnh giaỏ quaỏ cao vaõ sỷồ uóng hửồ vỳỏi haõng tĩ USD cho vay cuóa hổ cuưởi cuõng àậ lõm hẩi nùỡn kinh tùở. (Khi àửỡng ruỏp cuửởi cuõng cuọng bừ phaỏ giaỏ vaõo nựm 1998, laồm phaỏt àậ khưng tựng nhỷ IMF lo ngẩi võ nùỡn kinh tùở lờỡn àờỡu tiùn tựng trỷỳóng maồnh). Trong nhỷọng trỷỳõng hỳồp khaỏc, mửởi quan hùồ naõy phỷỏc tẩp hỳn nhiùỡu. Nhỷng kinh nghiùồm tỷõ mưồt sưở nỷỳỏc àậ ài theo nhỷụng con ặỳđng chuýớn ăửới khaõc nhau ăaụ chú giuõp chuõng ta lửởi ra trong mù cung naõy. Àiùỡu cờỡn thiùởt laõ caó thùở giỳỏi coỏ nhỷụng ăaõnh giaõ vùỡ chủnh saõch cuờa IMF ỳờ Nga, ăiùỡu gũ ặa ăớớy hoồ vaõ taồi sao hoồ laồi sai lờỡm. Nhỷọng ngỷỳõi coỏ cỳ hửồi trỷồc tiùởp quan saât quaâ trònh ra quýịt ắnh vađ nhûông híơu quaê cuêa noâ, kùớ caó baón thờn tửi, coỏ traỏch nhiùồm àựồc biùồt phaói lyỏ giaói nhỷọng sỷồ kiùồn àậ xẫy ra.
Coõn mửồt lyỏ do nỷọa cho viùồc taỏi àaỏnh giaỏ nhỷọng vờởn àùỡ ỳó nỷỳỏc Nga. Giỳõ àờy, àậ hỳn mỷỳõi nựm sau khi bỷỏc tỷỳõng Berlin suồp àướ, rộ rõng lõ quấ trịnh chuyùớn àưới sang kinh tùở thừ trỷỳõng sệ laõ mửồt quaỏ trũnh àờởu tranh lờu daõi, vaõ nhiùỡu, nùởu khửng muửởn noõi lađ hớỡu hùịt, vớịn ăùỡ tỷỳờng nhỷ ăaụ ặỳơc giaời quýịt tỷđ vađi nựm Nỷỳỏc Nga àậ tựng trỷỳóng rờởt nhanh sau nựm 1998, dỷồa võo
giaỏ dờỡu cao vaõ sỷồ phaỏ giaỏ àửỡng tiùỡn, àiùỡu maõ IMF tỷõ lờu phaón àửởi. Nhỷng khi giaỏ dờỡu moó giaóm xuửởng vaõ nhỷọng lỳồi ủch cuóa viùồc phấ giấ àậ hùởt thị tựng trỷỳóng cuọng giẫm. Hiùồn nay, dỷồ àoấn vùỡ kinh tùở nỷỳỏc Nga khửng coõn aóm àaồm nhỷ giai àoaồn sau khuóng hoaóng nhỷng khửng keỏm phờỡn ruói ro. Chủnh phuó hờỡu nhỷ chú vỷõa àuó chi tiùu khi giaỏ dờỡu moó, nguửỡn xuờởt khờớu chủnh, tựng cao. Nùởu giaỏ dờỡu moó giaóm, àiùỡu coỏ leọ seọ xaóy ra khi cuửởn saỏch nađy ặỳơc xuớịt baờn, nỷỳõc Nga seụ gựơp khoõ khựn. Ăiùỡu tửịt nhớịt coõ thùớ noỏi luỏc naõy laõ tỷỳng lai nỷỳỏc Nga vờợn coõn mỳõ mừt.
Khưng hùỡ ngẩc nhiùn khi cuưồc tranh luờồn vùỡ viùồc ai àậ “àấnh mớịt” nỷỳõc Nga laơi coõ ặỳơc ớm hỷỳờng vang dửơi nhỷ vớơy. Úấ mỷõc ăửơ nađo ăoõ, cớu hoời nađy roụ rađng ặỳơc ăựơt khửng ăuõng chửợ. Úấ Myọ, noỏ gỳồi laồi kyỏ ỷỏc vùỡ cuửồc tranh luờồn nỷóa thùở kyó trỷỳỏc àờy vùỡ viùồc ai àaỏnh mờởt Trung Quửởc, khi chuó nghụa cửồng saón nựổm quyùỡn ỳó àờy. Nhỷng Trung Quửởc chựống phaói cuóa Myọ àùớ maõ àaỏnh mờởt vaõo nựm 1949, cuọng nhỷ nỷỳỏc Nga chựống phaói cuóa Myọ àùớ maõ àaỏnh mờởt mửồt nỷóa thùở kyó sau. ÚÃ caó hai trỷỳõng hỳồp naõy, Myọ vaõ Tờy ấu àùỡu chựống coỏ sỷồ kiùớm soaỏt naõo vùỡ nhỷọng thay àưới chđnh trừ, xậ hưồi. Nhỷng rộ rõng lõ àiùỡu gị àố àậ sai, khửng chú ỳó nỷỳỏc Nga maõ coõn ỳó hờỡu hùởt trong sửở hỳn hai mỷỳi nỷỳỏc nưới lùn sau sỷồ tan rậ cuóa chùở àưồ Xư viùởt.
Aslund, How Russia Became Market Economy, (Viùồn Brookings xuờởt baón taồi Washington DC, 1995) hay Richard Layard and John Parker, The Coming Russia Boom: A Guide to New Markets and Politics (Nhaõ xuờởt baón Free Press xuờởt bẫn tẩi New York, 1996). Vùỡ nhỷọng gốc nhịn phù phấn hỳn, hậy xem Lawrence R. Klein and Marshall Pomer chuó biùn (vỳỏi lỳõi noỏi àờỡu cuóa Joseph E. Stiglitz) The New Russia: Transition Gone Awry (Nhaõ xuờởt baón Àaồi hoồc Stanford xuờởt baón taồi Palo Alto, Californina nựm 2001).
Nhỷọng sửở liùồu trủch dờợn trong chỷỳng naõy chuó yùởu laõ tỷõ World Bank, World Development Indicators and Global Development Finance (nhiùỡu nựm khaỏc nhau).
nađo, ặỳơc khuýịn khủch chửịng laơi Duma ặỳơc bớỡu ra mửơt caõch dờn chuó vaõ tiùởn haõnh nhỷọng caói caỏch thừ trỷỳõng thửng qua sựổc lùồnh.33 Coỏ veó nhỷ nhỷọng ngỷỳõi “Bửn-sù-vủch” kinh tùở thừ trỷỳõng cuọng nhỷ nhỷọng chuyùn gia phỷỳng Tờy vaõ nhaõ truyùỡn giaỏo tủn ngỷỳọng kinh tùở mỳỏi ỳó nhỷọng nỷỳỏc thuửồc Liùn Xử cuọ àang cửở gựổng aỏp duồng mửồt phiùn baón ửn hoõa cuóa phỷỳng phaỏp cuóa Lùnin nhựỗm thuỏc àờớy quaỏ trũnh chuyùớn àửới “dờn chuó” hờồu cửồng saón.
NHÛÄNG THAÁCH THÛÁC VAÂ CÚ HệÅI NHÛÄNG THAÁCH THÛÁC VAÂ CÚ HệÅINHÛÄNG THAÁCH THÛÁC VAÂ CÚ HệÅI NHÛÄNG THAÁCH THÛÁC VAÂ CÚ HệÅINHÛÄNG THAÁCH THÛÁC VAÂ CÚ HệÅI
CUÃA QUAÁ TRềNH CHUYẽÍN ÀệÍI CUÃA QUAÁ TRềNH CHUYẽÍN ÀệÍICUÃA QUAÁ TRềNH CHUYẽÍN ÀệÍI CUÃA QUAÁ TRềNH CHUYẽÍN ÀệÍICUÃA QUAÁ TRềNH CHUYẽÍN ÀệÍI
Cửng cuửồc chuyùớn àửới kinh tùở bựổt àờỡu vaõo àờỡu nhỷọng nựm 1990 vỳỏi nhỷọng thaỏch thỷỏc vaõ cỳ hửồi lỳỏn. Trỷỳỏc àờy, chú rờởt ủt nỷỳỏc chuyùớn àửới tỷõ hùồ thửởng trong àoỏ chủnh phuó quaón lyỏ moồi mựơt nùỡn kinh tùị sang hùơ thửịng mađ moơi quýịt ắnh ặỳơc thỷơc hiùồn thưng qua thừ trỷỳõng. Trung Quưởc àậ tiùởn hõnh chuyùớn àửới tỷõ cuửởi nhỷọng nựm 1970 vaõ hiùồn vờợn coõn lờu mỳỏi àaồt àùởn mửồt nùỡn kinh tùở thừ trỷỳõng phaỏt triùớn àờỡy àuó. Mửồt trong nhỷọng chuyùớn àửới thaõnh cửng nhờởt laõ Àaõi Loan, àaóo nựỗm caỏch 100 dựơm ngoađi khỳi Trung Hoa luơc ắa. Ăaờo nađy ăaụ tỷđng lađ mửơt thuửơc ắa cuờa Nhớơt tỷđ cuửịi thùị kyờ 19. Sau cuửơc caõch maơng nựm 1949, nố trỳó thõnh nỳi từ nẩn cuóa nhỷọng nhõ lậnh àẩo Quưởc dờn àaóng vaõ taồi àờy, hoồ quửởc hỷọu hoỏa vaõ phờn chia laồi ruửồng àờởt, thaõnh lờồp vaõ sau àoỏ tỷ nhờn hoỏa haõng loaồt ngaõnh cửng nghiùồp chủnh vaõ rửồng hỳn laõ thiùởt lờồp mửồt nùỡn kinh tùở thừ trỷỳõng sửởng àửồng. Sau nựm 1945, nhiùỡu nỷỳỏc, trong àoỏ coỏ Myọ, chuyùớn tỷõ chùở àửồ àửồng viùn thỳõi chiùởn sang mửồt nùỡn kinh tùở thỳõi bũnh.
Vaõo luỏc àoỏ, nhiùỡu nhaõ kinh tùở vaõ caỏc chuyùn gia lo ngaồi huóy
33J. R. Wedel, “Aid to Russia”, Foreign Policy in Focus 3 (25), Interhemispheric Resource Center and Institute Policy Studies, thaáng 9.1998, trang 1-4.
trỷỳõc seụ phaời ặỳơc ăaõnh giaõ laơi. Chú khi chuõng ta hiùớu ặỳơc nhỷọng sai lờỡm cuóa quaỏ khỷỏ, chuỏng ta mỳỏi coỏ thùớ hy voồng vaồch ra nhỷọng chủnh saỏch coỏ hiùồu quaó trong tỷỳng lai.
Nhỷọng nhõ lậnh àẩo cuóa cuưồc Cấch mẩng 1917 nhờồn thỷỏc rựỗng àiùỡu quan troồng khửng chú laõ chuyùớn àửới kinh tùở maõ laõ chuyùớn àưới xậ hưồi vùỡ mổi mựồt. Sỷồ chuyùớn àưới tỷõ kinh tùở kùở hoẩch tờồp trung sang kinh tùở thừ trỷỳõng cuọng khửng chú laõ mửồt thỷó nghiùồm kinh tùở mõ lõ mưồt sỷồ thay àưới toõn bưồ xậ hưồi, thay àưới hẩ tờỡng xậ hưồi võ chđnh trừ. Mưồt phờỡn lyỏ do giẫi thđch kùởt quẫ thaóm haồi cuóa quaỏ trũnh chuyùớn àửới kinh tùở laõ thờởt baồi trong viùồc nhờồn thỷỏc vai troõ trung tờm cuóa nhỷọng bửồ phờồn khaỏc.
Cuửơc caõch maơng thỷõ nhớịt nhớơn thỷõc ặỳơc sỷơ khoõ khựn cuờa viùồc chuyùớn àửới vaõ nhỷọng nhaõ caỏch maồng tin rựỗng àiùỡu àoỏ khửng thùớ thỷơc hiùơn bựỡng caõc biùơn phaõp dớn chuờ mađ phaời ặỳơc thỷồc hiùồn bựỗng chuyùn chđnh vư sẫn. Mưồt sưở nhõ lậnh àẩo cuóa cuưồc cấch mẩng thỷỏ hai luỏc àờỡu àậ nghơ rựỗng, chĩ cờỡn loẩi bỗ kinh tùở kùở hoaồch tờồp trung, ngỷỳõi Nga seọ nhanh choỏng gựồt haỏi nhỷọng lỳồi ủch cuóa thừ trỷỳõng. Nhỷng mửồt vaõi nhaõ caói caỏch thừ trỷỳõng cuóa Nga (cuọng nhỷ nhỷọng ngỷỳõi uóng hửồ vaõ cửở vờởn cho hoồ ỳó phỷỳng Tờy) khửng mờởy tin tỷỳóng hay hỷỏng thuỏ vỳỏi dờn chuờ, lo ngaơi rựỡng nùịu ngỷỳđi Nga ặỳơc tỷơ do lỷơa choơn, hoơ seụ khửng choồn mử hũnh kinh tùở àuỏng. ÚÃ Àửng ấu vaõ nhỷọng nỷỳỏc thuửồc Liùn Xử cuọ, khi nhỷọng caói caỏch thừ trỷỳõng thờởt baồi ỳó hùởt nỷỳỏc nõy àùởn nỷỳỏc khấc, nhỷọng cuưồc bờỡu cỷó dờn chuó àậ loẩi boê nhûông caêi caâch thõ trûúđng cûơc ăoan vađ ặa nhûông ăaêng xaô hửồi dờn chuó hay thờồm chủ nhỷọng àaóng cửồng saón mỳỏi, vỳỏi rờởt nhiùỡu cỷồu àẫng viùn cưồng sẫn trong vai trụ lậnh àẩo, lùn nựỉm quyùỡn lỷồc. Khửng hùỡ ngaồc nhiùn khi rờởt nhiùỡu nhaõ caói caỏch thừ trỷỳõng laồi thùớ hiùồn caỏch laõm viùồc giửởng kyõ laồ vỳỏi caỏch laõm viùồc cuọ: ỳó Nga, Tửớng thửởng Yeltsin, ngỷỳõi coỏ quyùỡn lỷồc lỳỏn hỳn nhiùỡu nhỷọng ngỷỳõi àửỡng cờởp ỳó bờởt kyõ quửởc gia dờn chuó phỷỳng Tờy
Nga vũ mửồt lyỏ do àỳn giaón: hoồ tin rựỗng cuửồc caỏch maồng thừ trỷỳõng sựổp xaóy ra seọ laõm cho tờởt caó kiùởn thỷỏc coỏ sựộn trỳó nùn khửng phuõ hỳồp. Àiùỡu maõ nhỷọng nhaõ thừ trỷỳõng rao giaóng chủnh laõ kinh tùở hoồc saỏch giaỏo khoa, mửồt phiùn baón quaỏ sỳ saõi cuóa kinh tùở hoồc thừ trỷỳõng, trong àoỏ khửng mờởy chuỏ tờm àùởn tủnh vờồn àửồng cuóa thay àửới.
Chuỏng ta hậy xem nhỷọng vờởn àùỡ mõ Nga (hay nhỷọng nỷỳỏc khaỏc thuửồc Liùn Xử cuọ) phaói àửởi mựồt vaõo nựm 1989. ÚÃ Nga cuọng coỏ nhỷọng thùớ chùở tỷỳng tỷồ nhỷ caỏc nỷỳỏc phỷỳng Tờy nhỷng chuỏng laồi coỏ chỷỏc nựng khaỏc. ÚÃ Nga coỏ caỏc ngờn haõng vaõ hoồ cuụng huy ăửơng tiùỡn tiùịt kiùơm. Nhỷng hoơ khửng ặỳơc quýịt ắnh cho ai vay cuọng nhỷ khửng coỏ traỏch nhiùồm giaỏm saỏt àùớ àaóm baờo rựỡng khoaờn vay seụ ặỳơc traờ. Thay vađo ăoõ, hoơ chú viùơc cung cờởp vửởn theo lùồnh cuóa cỳ quan kùở hoaồch trung ỷỳng. ÚÃ Nga cuọng coỏ caỏc doanh nghiùồp saón xuờởt haõng hoỏa, nhỷng doanh nghiùơp cuụng khửng ặỳơc tỷơ quýịt ắnh: hoơ saờn xuớịt caõi mađ ngỷỳõi ta baóo hoồ saón xuờởt vỳỏi àờỡu vaõo (nguyùn liùồu, lao àửồng, maõy moõc) ặỳơc cớịp. Phaơm vi hoaơt ăửơng cuờa doanh nghiùơp xoay quanh nhỷọng vờởn àùỡ maõ chủnh phuó àựồt ra: chủnh phuó seọ giao chú tiùu saón lỷỳồng cho doanh nghiùồp, nhỷng khửng nhờởt thiùởt sệ giao àuó nguyùn liùồu àờỡu võo húồc lẩi cung cờởp àờỡu võo quấ mỷỏc cờỡn thiùởt. Nhỷọng nhaõ quaón lyỏ doanh nghiùồp buửồc phaói tham gia mua baỏn àùớ coỏ thùớ saón xuờởt àuó saón lỷỳồng theo chú tiùu, àửỡng thỳõi cuọng kiùởm lỳồi cho baón thờn ngoaõi khoaón lỷỳng chủnh thỷỏc. Nhỷọng hoaồt àửồng naõy – cờỡn thiùởt cho hùồ thửởng Xử viùởt vờồn haõnh – dờợn àùởn tham nhuọng vaõ tham nhuọng ngaõy caõng tựng lùn khi Nga chuyùớn sang kinh tùở thừ trỷỳõng.34 Laỏch luờồt, nùởu khửng muửởn noỏi laõ phaỏ luờồt, trỳó thaõnh mửồt phờỡn cuóa cuửồc
34Àùớ tũm hiùớu thùm, xin àoồc P. Murrell, “Can Neo-Classical Economics Under- pin the Economic Reform of the Centrally Planned Economies?”, Journal of Economic Perspectives 5(4) (1991), trang 59-76.
boó àửồng viùn thỳõi chiùởn, àiùỡu àoõi hoói khửng chú sỷồ thay àửới quaỏ trũnh ra quýịt ắnh (chớịm dỷõt kinh tùị mùơnh lùơnh trong thỳđi chiùịn, khi chủnh phuờ ặa ra nhỷụng quýịt ắnh lỳõn vùỡ saờn xuớịt, vaõ traó khu vỷồc saón xuờởt vùỡ cho tỷ nhờn) maõ coõn sỷồ taỏi phờn bửớ saón xuờởt, chựống haồn tỷõ saón xuờởt xe tựng sang saón xuờởt ửtử, seọ keỏo theo sỷồ suy thoaỏi kinh tùở. Nhỷng cho tỳỏi nựm 1947, nựm thỷỏ hai sau chiùởn tranh, saón xuờởt ỳó Myọ tựng 9,6% so vỳỏi nựm 1944, nựm cuửởi cuõng coõn chiùởn tranh trong caó nựm. Cho tỳỏi khi cuửơc chiùịn kùịt thuõc, 37% GDP (1945) ặỳơc dađnh cho quớn sỷồ. Trong hoõa bũnh, con sửở naõy giaóm xuửởng chú coõn 7,4% (1947).
Coỏ mửồt sỷồ khaỏc nhau quan troồng giỷọa chuyùớn àửới tỷõ traồng thaỏi chiùởn tranh sang hoõa bũnh vỳỏi chuyùớn àửới tỷõ kinh tùở kùở hoaồch sang kinh tùở thừ trỷỳõng, maõ tửi seọ trũnh baõy chi tiùởt sau.
Trỷỳỏc Thùở chiùởn thỷỏ II, Myọ àậ cố sựộn nhỷọng thùớ chùở kinh tùở thừ trỷỳõng, mựồc duõ trong chiùởn tranh, nhiùỡu thùớ chùở naõy bừ taồm dỷõng hoaồt àửồng vaõ thay bựỗng mùồnh lùồnh vaõ kiùớm soaỏt. Traỏi laồi, quaỏ trũnh chuyùớn àửới nỷỳỏc Nga cờỡn caó viùồc bửở trủ laồi nhỷọng nguửỡn lỷồc vaõ taồo ra toaõn bửồ thùớ chùở thừ trỷỳõng.
Caó Àaõi Loan vaõ Trung Quửởc àùỡu gựồp phaói nhỷọng vờởn àùỡ giửởng nhau cuóa nùỡn kinh tùở chuyùớn àửới. Caó hai àùỡu phaói àửởi phoỏ vỳỏi thấch thỷỏc thay àưới mẩnh mệ nùỡn tẫng xậ hưồi, bao gưỡm viùồc hũnh thaõnh nhỷọng thùớ chùở trong nùỡn kinh tùở thừ trỷỳõng. Caó hai àùỡu àậ cố nhỷọng thõnh cưng ờởn tỷỳồng. Thay vị trẫi qua suy thoaỏi keỏo daõi, hoồ coỏ tửởc àửồ tựng trỷỳóng gờỡn hai con sửở. Nhỷọng nhaõ caói caỏch cờởp tiùởn laõm cửở vờởn ỳó Nga vaõ nhiùỡu nỷỳỏc àang chuyùớn àửới khaỏc chựống mờởy chuỏ yỏ àùởn nhỷọng kinh nghiùồm naõy vađ nhỷụng bađi hoơc ặỳơc ruõt ra tỷđ ăoõ. Khửng phaời bỳời hoơ tin rựỡng lừch sỷó nỷỳỏc Nga (hay lừch sỷó cuóa mửồt nỷỳỏc àang chuyùớn àửới naõo khaỏc) cho thờởy khửng thùớ aỏp duồng nhỷọng baõi hoồc kinh nghiùồm naõy. Hoồ cửở tũnh lỳõ ài khuyùởn nghừ cuóa nhỷọng hoồc giaó