Kinh Dịch là tác phẩm có giá trị và ứng dụng rất to lớn. Thông qua đánh giá của các học giả các thời đại khác nhau sẽ cho ta cái nhìn đúng hơn về giá trị của Dịch.
- Đầu tiên là ở Trung Quốc, các học giả đều đánh giá rất cao Kinh Dịch. Trình Di đánh giá: "Dịch là biến đổi, tức là tùy thời biến đổi để theo Đạo. Nó là thứ sách rộng lớn, đầy đủ, hầu để thuận theo lẽ tính mệnh, thông đạt cớ u minh, hiểu biết tình trạng muôn vật... Việc của đấng thượng thiên, không tiếng, không lời, cái thể của nó gọi là Dịch, cái lý của nó gọi là Đạo, cái dụng của nó gọi là Thần. Âm dương khép mở tức là Dịch; một khép một ngỏ tức là biến" [75, tr.51].
Chu Hy đánh giá: Kinh Dịch là thứ sách rộng lớn, đầy đủ, bao hàm muôn lý, không gì là không có... Ông khẳng định: Khổng tử lúc về già mà vẫn thích đọc Dịch, đủ thấy sách này rút lại chưa thể lý hội...
Quách Mạc Nhược đánh giá: " Chu dịch là một ngôi đền thần bí, vì nó được xây bằng những viên gạch thần bí - bát quái. Đồng thời lại qua tay những thần tượng Tam Thánh, Tứ Thánh nhào nặn. Vậy mà cho đến thế kỉ XX của thời hiện đại nó vẫn tỏa ra ánh sáng hư ảo, thần bí..." (1).
Nhà Dịch học Trung Quốc hiện đại Vương Ngọc Đức đánh giá: "Chu Dịch là một bộ thiên cổ kỳ thư, xưa nay các học giả đều coi là một bộ sách lạ" (2) [(1), (2) 24, tr.22].
Thiệu Vỹ Hoa, nhà Dịch học Trung Quốc hiện đại đánh giá: Chu Dịch là viên ngọc sáng trong kho tàng khoa học và là bộ sách kinh điển lâu đời nhất, có uy quyền nhất, nổi tiếng nhất của Trung Quốc; là kết tinh trí tuệ
Thành Trung Anh, chủ tịch "Hội Kinh dịch học quốc tế" đánh giá: "Chu Dịch không những là của Trung Quốc, mà là còn của phương Đông, càng là của thế giới, không những là cổ đại mà còn là hiện đại, càng là của tương lai. Chu Dịch là khoa học dự đoán, là khoa học quyết sách"[29, tr.24].
- Ở Việt Nam, các học giả đều đề cao Kinh Dịch coi đây là bộ sách của Thánh hiền. Nhà bác học Lê Quý Đôn người xưng danh "thiên hạ vô tri, vấn Bảng Đôn'' có hẳn cả quyển I trong Vân Đài loại ngữ để viết về "Lý khí", một lý thuyết xuất phát từ Dịch học. Sau đây là một số đánh giá của các học giả Việt Nam:
Phan Bội Châu đánh giá: "Trong các triết học Đông phương, vừa tinh vi, vừa thiết thực, vừa thấu lý vừa thiết dụng thời chẳng gì bằng Dịch học. Lòng ưu thời mẫn thế gốc ở một tấm lòng từ bi thì Dịch chẳng khác gì Phật. Tùy thời thức thế đủ trăm đường biến hóa thì Dịch có lẽ hay hơn Lão... Đã nghiên cứu Dịch học thời Phật học, lão học, cũng có thể "nhất quãn dĩ chi" (1).
Với Ngô Tất Tố nhà văn và dịch giả “Kinh Dịch” lại cho rằng: "Kinh Dịch là cuốn sách lạ trong giới văn học của nhân loại. Thể tài cuốn sách này không giống một cuốn sách nào. Bởi vì cái gốc của nó chỉ là một nét gạch ngang (-), do một nét gạch ngang mà đảo điên xoay chuyển thành một bộ sách. Vậy mà hầu hết các chi tiết ở trong đều có thể thống nhất luật lệ nhất định, chứ không lộn xộn" (2) [(1), (2) 78, tr.30].
Trần Trọng Kim, nhà sử học và nghiên cứu Đạo Nho đánh giá: "Dịch là sách về “ Tượng số” để bói toán xem cát hung và là sách “ Lý học”, giải thích sự biến thiên của Trời Đất và sự hành động của muôn vật, là bộ sách rất trọng yếu của Nho giáo" [33, tr.150].
Còn tác giả Thu Giang Nguyễn Duy Cần, nhà nghiên cứu Dịch học đánh giá: Kinh dịch đối với học thuật Trung Hoa quả là một kỳ thư, gồm nắm được tất cả mọi nguyên lý sinh thành và suy hủy của vạn vật … Theo tác giả, Dịch (…) là bộ sách triết lý khoa học của bất cứ khoa học nào của Trung Hoa.
Tác giả Phùng Hữu Lan đánh giá: Trước hết, Kinh Dịch là một bộ sách bói toán. Nội dung của nó nguyên là Bát Quái, mỗi quái gồm ba vạch liền hay đứt... Đồng thời, Kinh Dịch còn ảnh hưởng sâu sắc vào triết học của Lão Tử và của Khổng Tử.
Tác giả Nguyễn Hiến Lê, nhà nghiên cứu triết học Trung Quốc nhận xét: “Một sách bói mà thành sách triết. Khắp thế giới có lẽ không có bộ sách nào kỳ dị như bộ Kinh Dịch. Nó là một trong ba bộ kinh cổ nhất của Trung hoa, sau Kinh Thi và Kinh Thư, nhưng nguồn gốc của nó - tức bát quái - thì có thể sớm hơn vào cuối đời Ân, 1.200 năm trước Tây Lịch. Nó không do một người viết mà do nhiều người góp sức trong một ngàn năm, từ Văn Vương nhà Chu mãi đến đầu đời Tây Hán nó mới có hình thức gần như hình thức ngày nay chúng ta được biết từ Tây Hán đến nay, trên 2.000 năm nữa, thời nào cũng có người tìm hiểu nó thêm, đem ý riêng của mình và tư tưởng của thời đại giọi vào nó, khiến cho ý nghĩa và công dụng của nó mỗi ngày một nhiều và một xa nguồn gốc” [42, tr.11].
Hoàng Tuấn, một giáo sư - bác sỹ đông y nhận định: Thoát ra khỏi những ràng buộc và thành kiến mê tín dị đoan để nghiên cứu Dịch dưới ánh sáng của những nguyên lý khoa học, ta sẽ tìm được sự uyên bác của người xưa trong "Kinh Dịch".
Nhân tử Nguyễn Văn Thọ, một bác sỹ - giảng sư triết học Trung Hoa đánh giá: "Kinh Dịch đã tiềm ẩn trong lòng mình, vì Thái Cực là chốt Dịch, đã nằm sẵn trong mình, và mọi sự biến thiên, tiến hóa của Kinh Dịch cũng đều do nơi ta. Xưa nay thiên hạ có gì hay, có gì tốt, đều do Thái Cực trong ta đã xui nên" [70, tr.5].
- Còn một số nhà học giả Phương Tây thì đánh giá "Kinh Dịch" như sau: Richard Wilhelm, một nhà truyền giáo đạo Tin lành kiêm học giả người Đức nhận định: "Kinh Dịch của Trung Quốc thuộc về một trong những loại sách quan trọng nhất của nên văn học toàn cầu không thể chối cãi... Hầu như
tất cả những tư duy lớn lao và căn bản nhất trên ba ngàn năm của lịch sử Trung Quốc đều do đã cảm hứng từ sách ấy, hoặc trái lại do đã chịu những lý giải của nó, đến chỗ ta có thể khẳng định rằng Kinh Dịch chứa đựng những tinh hoa hoàn hảo của nhiều thiên niên kỷ đúc lại'' (1)
Etienne Perrot, nhà nghiên cứu người Pháp nhận định: "Cuốn sách cổ nhất của Trung Hoa cũng là cuốn sách tối tân nhất. Kinh Dịch cho con người chiếc chìa khóa mãi mãi mới để thâm nhập vào ẩn số của định mệnh của họ. Nó lôi kéo chúng ta về phía bên kia của mọi môn thần học cũng như mọi hệ thống triết học, đến một độ sâu trong vắt mà ở đó con mắt của tâm hồn chiêm ngưỡng rõ ràng cõi thực" (2) [(1), (2)78, tr.32].
Will Durant, nhà nghiên cứu Mỹ về văn minh nhân loại và văn minh phương Đông khẳng định: Kinh Dịch là sự cống hiến thâm thúy nhất của người Trung Hoa vào khu vực tối tăm của siêu hình học.
Jacques Lavier, nhà Trung Hoa học người Pháp nhận định: "... Ngay trong thời hiện nay, người Trung Hoa thuộc bất cứ giai cấp nào trong xã hội, hễ mỗi khi có việc gì quan trọng trong việc nghiên cứu khoa học hay trong công việc xảy ra hàng ngày... đều hỏi đến Kinh Dịch. Người ta cho rằng chính Mao Trạch Đông cũng tra cứu đến Kinh Dịch mỗi khi ra một quyết định gì quan trọng. Người ta cũng cho rằng sở dĩ chỉ trong vài năm mà người Trung hoa thực hiện được lần đầu tiên trái bom nguyên tử của họ, trong khi người Mỹ và người Nga đã phải bỏ công cả mười năm mới thực hiện nổi, cũng là nhờ vào Kinh Dịch.
Có một số người châu Âu hiểu biết, đã khám phá ra trong Kinh Dịch nhiều chân lý liên quan đến ngành chuyên môn của họ, như Leibnitz (nhà toán học kiêm triết gia Đức) đã tìm ra nhiều nguyên lý toán số, Jung (nhà tâm lý học người Đức) đã thấy ở đó phương thức để thăm dò vô thức..." [78, tr.33].
Martin Schoenberger người phát hiện bảng mật mã di truyền trùng hợp với 64 Tượng quẻ của Dịch học đánh giá: Một trong những khám phá to lớn
nhất và quan trọng nhất là việc "chương trình hóa" chính xác những đặc tính suốt đời của mọi sinh vật và tính di truyền của chúng được xác định bởi mật mã di truyền gồm 64 khóa, mỗi khóa gồm ba trong bốn chất base cơ bản chứa nitơ của ADN. Điều này đã có từ khi sự sống bắt đầu mà chúng ta chưa hề biết đến... Người phương Tây cảm thấy bị sốc khi biết rằng mọi sự phát triển và những hình mẫu khác nhau của định mệnh và may rủi đều tuân theo cùng một quy luật "nhân quả" nghiêm ngặt và chương trình hóa trong hệ thống gồm 64 trạng thái tiềm ẩn với sáu điểm then chốt và rất phù hợp với phép biến đổi toán học để tạo thành một trong 64 trạng thái khác nhau... Vì thế, ta không thể không đặt câu hỏi: Phải chăng hai cuốn sách "Kinh Dịch" và "Mật mã di truyền" là biểu hiện của một nguyên lý chung? Phải chăng những điều đã trình bày ở đây có lẽ là một mật mã tổng quát mà người Trung Hoa đã khám phá ra cách đây hơn 5000 năm, còn Watson và Crick đã khám phá cách đây 10 năm?
F.A. Pop nhà vật lý học sơ cấp nhận định: "... Trong sự tương đồng của Kinh Dịch với ngữ điệu của mật mã di truyền thì Martin Schoenberger đã nhận ra Dịch là một cuốn bách khoa từ điển về tiến hóa trong sinh học. Đó là chìa khóa ẩn tàng của sự sống... Kinh Dịch - di truyền học cung cấp cho ta một hệ thống tuần hoàn về nhân tố tinh thần và đóng vai trò là mục tiêu cho sự tiến hóa của nhân loại" [65, tr.29]
Tóm lại, tất cả những ý kiến trên của nhiều học giả khác nhau đã cho thấy tầm quan trọng của Kinh Dịch cổ. Giá trị của Kinh Dịch trong lịch sử văn minh tri thức nhân loại thể hiện ở nhiều phương diện khác nhau từ triết học, y học, thiên văn học, quân sự, phong thủy, dự đoán học, toán học, vật lý học... Nhìn từ góc độ lịch sử triết học, điều quan trọng của "Kinh Dịch", nhất là “Dịch truyện” không phải là ở giáo huấn đạo đức, những châm ngôn đối nhân xử thế mà là ở vũ trụ quan và tư tưởng biện chứng của nó. Những quan niệm này đã thể hiện trình độ thế giới quan và phương pháp luận của người
Trung Quốc cổ đại. Tuy nhiên, do điều kiện lịch sử - xã hội và cả phương thức tư duy nên tư tưởng triết học được thể hiện trong "Kinh Dịch" vẫn còn có những hạn chế nhất định, điển hình cho tư tưởng biện chứng thời cổ đại, có nhiều yếu tố thần bí khó hiểu, để cho người đời sau một câu đố nan giải.
Chương 2
TƯ TƯỞNG VỀ VẬN ĐỘNG, PHÁT TRIỂN VÀ MỐI LIÊN HỆ TRONG KINH DỊCH