TPP and its impacts on ASEANs leading ro

1 Bàn về tác động của TPP đối với vai trò chủ đạo của ASEAN trong tiến trình hợp tác khu vực Đông Á Tác giả: Trần Thị Bảo Hương1 Tóm tắt: Toàn cầu hóa và hội nhập là hai xu thế phát tr

1

Bàn về tác động của TPP đối với vai trò chủ đạo của ASEAN

trong tiến trình hợp tác khu vực Đông Á

Tác giả: Trần Thị Bảo Hương1

Tóm tắt: Toàn cầu hóa và hội nhập là hai xu thế phát triển song song của thời đại trong bối cảnh sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia ngày càng gia tăng Một loạt các cơ chế hợp tác trên cơ sở lấy Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) làm trung tâm là biểu hiện cụ thể của hội nhập khu vực ở Đông Á Do đặc thù riêng, hơn 15 năm qua，ASEAN luôn đóng vai trò chủ đạo trong tiến trình hợp tác khu vực Tuy nhiên, xuất phát từ nhiều yếu tố, vai trò chủ đạo của ASEAN trong hợp tác khu vực ngày càng suy giảm Trong những năm gần đây, dưới nỗ lực thúc đẩy của Hoa Kỳ, Hiệp định đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) phát triển tương đối nhanh và mạnh, đồng thời có xu thế áp đảo các khuôn khổ hợp tác kinh tế hiện có trong khu vực do ASEAN khởi xướng, do đó trở thành một biến số mới khá quan trọng đối với vai trò chủ đạo của ASEAN trong hợp tác Đông Á Bài viết này chủ yếu phân tích ảnh hưởng của TPP đối với vai trò chủ đạo của ASEAN trong tiến trình hợp tác khu vực Đông Á

Từ khóa: TPP; ASEAN; Đông Á; vai trò chủ đạo; hợp tác khu vực

Abstract: Globalization and integration are two parallel development trends of the era in the context of the interdependence among countries are increasing A variety

of cooperation mechanisms on the basis of taking the Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) as center are concrete embodiments of regional integration in East Asian Due to specific characteristics, ASEAN has played a leading role in the regional cooperation process more than 15 years However, due to many factors, the key role of ASEAN in regional cooperation is increasingly reduced In recent years, under the driving efforts of the United States, the Agreement on the Trans-Pacific Partnership (TPP) has been developed relatively fast and strong, and tends to overwhelm the existing economic cooperation framework which have been initiated

by ASEAN in the region, thus becoming a new variable which is quite important for the leading role of ASEAN in regional cooperation in East Asia This article mainly analyzes the impacts of TPP on the leading role of ASEAN in the process of regional cooperation in East Asia

Key words: TPP；ASEAN；East Asian; leading role; regional cooperation

1 Đơn vị công tác: Sở Ngoại vụ tỉnh Quảng Trị Hiện là nghiên cứu sinh tiến sĩ chuyên ngành Ngoại giao tại Học viện Quan hệ Quốc tế, Đại học Nhân Dân (Bắc Kinh, Trung Quốc)

Ghi chú: Đây là bài viết đã được đăng ở Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế số 96 (tháng 3/2014)

http://dav.edu.vn/vi/thong-tin-tu-lieu/tap-chi-ncqt/cac-so-da-xuat-ban/nam-2014/1063-tap-chi-ncqt-so-96-03-2014.html

2

Toàn cầu hóa và hội nhập được xem như là hai xu thế phát triển song song của thời đại trong bối cảnh sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia ngày càng gia tăng Một loạt các cơ chế hợp tác trên cơ sở lấy Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) làm trung tâm là biểu hiện cụ thể của hội nhập khu vực ở Đông Á, trong đó ASEAN+3 (APT) là cơ chế hợp tác chủ yếu. 1

Trong tiến trình hợp tác khu vực này, ASEAN luôn giữ vị trí trung tâm và phát huy vai trò chủ đạo

1 Vai trò chủ đạo của ASEAN trong hợp tác khu vực Đông Á

Giữa Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á, tiến trình hợp tác khu vực Đông Á

và cuộc khủng hoảng tài chính khu vực Châu Á năm 1997 có một mối liên hệ tương đối mật thiết Năm 2012 là năm đánh dấu 45 năm thành lập ASEAN, 15 năm kể từ ngày diễn ra cuộc cuộc khủng hoảng tài chính khu vực Châu Á và 15 năm từ ngày hợp tác khu vực Đông Á bắt đầu chính thức khởi động ASEAN là tổ chức tiến hành hội nhập sớm nhất trong khu vực và chính việc hội nhập của ASEAN đã mở ra tiến trình xây dựng cộng đồng Đông Á Cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997 lại là chất xúc tác quan trọng cho hợp tác khu vực Đông Á Từ tiến trình hợp tác khu vực Đông Á đến tiến trình xây dựng Cộng đồng Đông Á đều không thể tách rời ASEAN

Xuất phát từ nhu cầu phát triển , đặc biệt là dưới áp lực của cuộc khủng hoảng tài chính châu Á, nhận thấy tầm quan trọng của việc mở rộng quy mô hợp tác trong toàn khu vực, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á đã khởi xướng, tích cực thúc đẩy hợp tác Đông Á, đồng thời trở thành lực lượng chủ đạo của tiến trình hợp tác ở khu vực này Vai trò chủ đạo của ASEAN trong hợp tác khu vực không những thể hiện ở chỗ ASEAN là người khởi xướng, sáng lập và thúc đẩy hợp tác mà còn thể hiện ở chỗ ASEAN đã hoàn toàn nắm vững, chi phối tiến trình, nội dung và nguyên tắc hợp tác khu vực

Trước tiên, xét từ góc độ tiến trình, ASEAN từ đầu đến hiện tại luôn là ―nước chủ nhà‖ trong hợp tác khu vực Đông Á Từ lúc bắt đầu khởi động năm 1997 đến nay, các cuộc hội đàm ASEAN+1 và ASEAN+3 được tổ chức hàng năm đều do một trong mười nước ASEAN tổ chức, các thành viên tham gia chương trình hội đàm cũng do ASEAN quyết định, hội đàm được tổ chức tại nước giữ chức Chủ tịch luân phiên ASEAN, do Chủ tịch luân phiên ASEAN chủ trì Từ năm 2005, việc ASEAN chủ đạo tiến trình hợp tác Đông Á đã được thể chế hoá2 và được các nước Đông Á, đặc biệt là các nước Đông Bắc Á –Trung, Nhật, Hàn chính thức thừa nhận thông qua các tuyên

bố chung sau hội nghị

Thứ hai, xét về nội dung hợp tác, hợp tác Đông Á từ lúc bắt đầu khởi động đến nay đều lấy ASEAN làm trung tâm, triển khai hợp tác quanh trục ASEAN và chủ yếu phục vụ ASEAN Các lĩnh vực hợp tác đa phần do ASEAN xác định, được ASEAN triển khai và phục vụ nhu cầu của ASEAN Các nước đối tác tương đối thụ động,

1 Vì thế, bài viết này chủ yếu bàn về khuôn khổ hợp tác chính của hợp tác Đông Á, tức ASEAN+3 (APT)

2

Được khẳng định chính thức tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN+3 (tháng 7/2005) và

―Tuyên bố Kualar Lumper‖ , Hội đàm cấp cao Đông Á lần thứ nhất (tháng 12/2005)

3

trong quá trình hợp tác tuy có thể đưa ra kiến nghị, đề xuất, nhưng những kiến nghị đó

có được triển khai thực hiện hay không lại hoàn toàn phụ thuộc vào quyết định của ASEAN

Thứ ba, trên phương diện quy tắc hợp tác, vai trò chủ đạo của ASEAN cũng thể hiện rất rõ: Các cơ chế hợp tác do ASEAN đưa ra về thực chất đều là sự tiếp nối của cấu trúc ―ASEAN+N‖; ―Con đường ASEAN‖ (ASEAN Way) đã trở thành quy tắc hợp tác chung cho khu vực, ―Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á‖ (TAC) cũng trở thành một trong những hạng mục hợp tác quan trọng trong khu vực Đông Á, thậm chí là cả khu vực Châu Á - Thái Bình Dương Tất cả các điều này trên thực tế đều lấy ASEAN làm cơ sở, giúp ASEAN có thể kiểm soát, làm chủ các nguyên tắc và

cơ chế hợp tác, biến ASEAN trở thành ―trung tâm‖, ―cốt lõi‖1

của hợp tác khu vực Đông Á

Các quốc gia Đông Nam Á có lịch sử tương đồng, có ưu thế về địa chính trị, xuất phát từ nhu cầu thực tiễn đã tự nguyện đồng tâm hiệp lực, cùng nhau trên một con thuyền, hướng tới hội nhập, trước hết là để làm chủ vận mệnh, bảo vệ lợi ích cốt lõi của quốc gia dân tộc, tiếp theo là nhằm phát huy vai trò lớn hơn, tiến tới dẫn đầu toàn bộ quá trình hợp tác khu vực ASEAN không chỉ dẫn đầu tiến trình, nội dung hợp tác mà còn làm chủ nguyên tắc hợp tác trong khu vực Đông Á

Lý do ASEAN có thể phát huy vai trò chủ đạo trong hợp tác khu vực là nhờ, một mặt, các quốc gia này có lợi thế về lịch sử và địa lý (địa chính trị), lại có kinh nghiệm hợp tác lâu năm, phong phú, đạt được nhiều thành tựu hợp tác to lớn; mặt khác, do hiện trạng khu vực chưa hình thành được cơ chế phối hợp giữa các nước lớn, nhờ vậy ASEAN mới có thể triển khai thành công chiến lược cân bằng nước lớn, giúp ASEAN ngày càng có vị thế cao trên trường quốc tế và đóng vai trò chủ đạo trong hợp tác khu vực Vì thế, việc ASEAN giữ vai trò chủ đạo trong hợp tác Đông Á vừa xuất phát từ nhu cầu tất yếu của lịch sử, vừa là di sản được hình thành từ thực trạng quan

hệ quốc tế khu vực

Dưới sự khởi xướng và thúc đẩy tích cực của ASEAN, theo đà hội nhập nội khối ASEAN, hợp tác Đông Á cũng ngày càng phát triển, tăng cường sự gắn kết khu vực trên tinh thần bình đẳng, cùng nhau thúc đẩy tăng trưởng kinh tế khu vực, tiến bộ

xã hội và phát triển văn hóa, xây dựng một khu vực thịnh vượng, hòa bình, ổn định, nâng cao vị thế quốc tế của các nước Đông Á nói riêng và toàn bộ khu vực nói chung

2 Ảnh hưởng của TPP đối với vai trò chủ đạo của ASEAN trong hợp tác khu vực Đông Á

ASEAN không chỉ sáng lập và tích cực thúc đẩy hợp tác Đông Á mà còn nắm giữ vai trò chủ đạo trong hợp tác khu vực Tuy nhiên, hiện trạng hợp tác khu vực tại Đông Á tương đối phức tạp, cơ chế hợp tác đa dạng, thậm chí chồng chéo nhau, nhưng quy chế hợp tác lỏng lẻo, thêm vào đó là vấn đề cạnh tranh về quyền lãnh đạo khu vực của các nước lớn cũng như năng lực lãnh đạo của bản thân ASEAN gần đây giảm đi đáng kể… là những lý do khiến ASEAN gặp nhiều khó khăn trong việc lãnh đạo hợp tác khu vực, thậm chí vai trò lãnh đạo bị suy yếu dần Hiệp định đối tác

1

K.Kesavapany, Special Lecture on ASEAN Centrality in Regional Integration, Bangkok, 26 Feb

2010, http://www.iseas.edu.sg/aseanstudiescentre/asco07-10.pdf, 14:19 20 Jul 2012

4

Xuyên Thái Bình Dương (TPP) ra đời như là một biến số mới khiến vai trò chủ đạo của ASEAN gặp càng nhiều khó khăn, thách thức

Đề xuất Tự do hóa sớm tự nguyện theo ngành (EVSL) và Mục tiêu Bogor của APEC không thành công, các nước không đạt được đồng thuận, FTAAP không có tiến

bộ đáng kể, tự do hóa thương mại và đầu tư ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương không có đột phá trong thời gian dài, thêm vào đó, đàm phán Doha tiến triển chậm chạp… Những yếu tố này khiến TPP từ lúc ra đời đã rất được quan tâm, đồng thời có sức hấp dẫn ngày càng lớn đối với các nước, được xem như là một luồng gió mới trong khung cảnh ảm đạm của nền kinh tế toàn cầu nói chung và khu vực châu Á – Thái Bình Dương nói riêng

So với các hiệp định thương mại thông thường trước đó (như WTO, BTAs, FTAs, PTAs), TPP được xem như một khuôn khổ hợp tác "chất lượng cao", "tiêu chuẩn cao" và thậm chí là khuôn khổ hợp tác của "thế hệ mới"1 Cái yêu cầu cao về tiêu chuẩn của TPP ở chỗ mức độ bao phủ và rộng mở của TPP vượt xa so với các thỏa thuận thương mại tự do thông thường Tính thời đại của TPP không chỉ thể hiện

ở tính toàn diện, tính mở cũng như đòi hỏi cao về chất lượng, tiêu chuẩn mà còn ở phản ánh thái độ của nó đối với các vấn đề thời đại như bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, bảo vệ môi trường, điều kiện sản xuất lao động, hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ v.v…

Cho đến nay, TPP đang trong quá trình đàm phán giai đoạn cuối với 12 quốc gia thành viên và đề ra mục tiêu đi đến thỏa thuận vào cuối năm 2013, phê duyệt thực hiện năm 2014 Với đà phát triển nhanh chóng của TPP, đặc biệt là với sự dẫn đầu của Hoa Kỳ, ngày càng nhiều quốc gia ở khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, đặc biệt là các nước Đông Á (chẳng hạn như Hàn Quốc, Thái Lan, Philippines v.v…), quan tâm đến đàm phán TPP hoặc bày tỏ ý định tham gia đàm phán nhằm tìm kiếm hơn nữa sự ủng hộ từ phía Hoa Kỳ Ngoài ra, một số quốc gia ngoài khu vực Châu Á - Thái Bình Dương như Colombia, Costa Rica… cũng bày tỏ sự quan tâm đặc biệt đối với việc gia nhập đàm phán, từ đó chúng ta có thể thấy được đà phát triển nhanh chóng của TPP

Khi vai trò chủ đạo của ASEAN ngày càng giảm sút, TPP ra đời và có xu hướng phát triển nhanh chóng, làm cho khuôn khổ hợp tác vốn đa dạng, chồng chéo ở khu vực Đông Á nay càng trở nên phức tạp hơn Sự đa dạng, đa nguyên trong hợp tác Đông Á xét một cách khách quan là hợp lý và cần thiết, nhưng bên cạnh đó cũng có mặt trái là khiến các cơ chế hợp tác trùng lặp, thậm chí chồng chéo nhau Các cơ chế hợp tác một mặt thúc đẩy lẫn nhau, nhưng mặt khác lại cạnh tranh nhau, tất nhiên sẽ mang lại nhiều khó khăn hơn cho ASEAN trong việc đóng vai trò chủ đạo trong hợp tác khu vực Có thể nói, việc nâng tầm và phát triển TPP thành con đường thực hiện khu vực thương mại tự do Châu Á - Thái Bình Dương ở tầm cao tuy mang lại một số thuận lợi, nhưng phần lớn vẫn khiến ASEAN gặp nhiều thách thức trong việc đóng vai trò chủ đạo hợp tác Đông Á, chủ yếu thể hiện ở các mặt sau:

1 ―Thế hệ thứ nhất‖ (như WTO) chủ yếu hợp tác tự do thương mại, ―thế hệ thứ hai‖ (các hiệp định thương mại thông thường: BTAs, FTAs, PTAs) ngoài tự do hóa về thương mại còn chú trọng tự do hóa về dịch vụ, TPP được gọi là hiệp định thương mại của ―thế hệ mới‖, hoặc ―thế hệ thứ ba‖, có tiêu

chuẩn cao, toàn diện và mang tính mở Tham khảo: Remarks by the President in the Meeting with

Trans-Pacific Partnership,12 Nov 2011 ， http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2011/11/12/

remarks-president-meeting-trans-pacific-partners hip, 16:45 22 Mar 2013

5

a Thách thức của TPP đối với vai trò chủ đạo của ASEAN trong hợp tác khu vực Đông Á:

Thách thức của TPP đối với vai trò chủ đạo của ASEAN trong hợp tác khu vực Đông Á chủ yếu thể hiện ở ba khía cạnh chính:

- Thách thức về cơ chế và khuôn khổ hợp tác:

Thử phân tích một cách đơn giản, chúng ta sẽ nhận thấy có sự khác biệt khá rõ giữa hai cơ chế hợp tác TPP và Đông Á (lấy hợp tác ASEAN+3 làm chính), cho dù ở phương diện nào, từ quy mô, lĩnh vực hợp tác đến quyền chủ đạo hay chế độ hợp tác… thì chỉ cần trong một thời gian nhất định, cạnh tranh giữa chúng là điều không thể tránh khỏi

Biểu 1: So sánh về hợp tác trong khuôn khổ ASEAN+3 và TPP

Số lượng thành viên 13 nước 12 nước (có thể còn mở rộng)

Dân số *

Tỷ lệ

21.25.714.826 30,72%

784.077.908 11,33%

Diện tích ** (km2)

Tỉ lệ

14.538.694 2,85%

32.633.010 6,4%

GDP *** (Triệu USD)

Tỷ lệ

14.216,908 22,6%

24.908,271 39,59%

Phạm vi hợp tác Hợp tác trong khu vực

giữa các quốc gia Đông Á

Hợp tác liên khu vực giữa các quốc gia

Lĩnh vực hợp tác Kinh tế

An ninh (truyền thống, không truyền thống)

Xã hội

Kinh tế

Á (EAFTA)

Cộng đồng Đông Á (EAC)

Khu vực thương mại tự do châu

Á - Thái Bình Dương (FTAAP)

Chế độ hợp tác Mềm dẻo, linh động (ranh

giới, chế độ và nhận thức chung)

Mức độ chế độ hóa cao (có tính ràng buộc)

Mức độ và tiêu chuẩn tự do

Chú thích:

*

Nguồn: World Factbook, 2010.

**

Tổng diện tích toàn thế giới là 510.065.284 km2 (bao gồm cả diện tích các lục địa và quần đảo) Nguồn: UN, 2007.

***

Nguồn: Cơ sở dữ liệu kinh tế thế giới, IMF, 9/2011

So với ASEAN+3, TPP rõ ràng có sức hấp dẫn hơn: Thứ nhất, số lượng thành viên trong khuôn khổ hợp tác của cả hai tương đương nhau, nhưng tổng lượng GDP của TPP nhiều gần gấp đôi ASEAN+3; Thứ hai, TPP là một cơ chế hợp tác liên khu vực giữa các quốc gia, mở hơn so với ASEAN+3 chỉ hợp tác trong khu vực; Thứ ba, TPP chỉ tập trung vào hợp tác kinh tế, dễ dàng triển khai hợp tác hơn so với ASEAN+3 vốn dàn trải cả về kinh tế, an ninh, văn hóa xã hội; Thứ tư, mục tiêu hợp tác của TPP (Khu vực mậu dịch tự do châu Á - Thái Bình Dương) nhận được sự đồng thuận lớn, không chỉ được các nước Đông Á ủng hộ mà còn được các nước châu Á -

6

Thái Bình Dương tích cực hưởng ứng; Thứ năm, một trong những lý do mà hợp tác ASEAN+3 phát triển chậm là bởi hệ thống hợp tác quá mềm mỏng, thiếu sự ràng buộc, trong lúc đó mức độ thể chế hóa hợp tác của TPP lại rất cao, tính ràng buộc của nó có thể thúc đẩy TPP phát triển nhanh chóng; Thứ sáu, mức độ tự do hóa thương mại và đầu tư mà TPP thực hiện cũng cao hơn hẳn so với khuôn khổ khu vực mậu dịch tự do

mà Đông Á hiện có Chính những yếu tố này làm cho TPP có một sức hấp dẫn lớn trong hợp tác khu vực

Nằm trong danh sách ưu tiên về chiến lược kinh tế đối ngoại của các nước ASEAN, Nhật Bản và Hàn Quốc, TPP cung cấp cho các nước Đông Á một sự lựa chọn mới, có thể thay thế cơ chế và khuôn khổ hợp tác ASEAN+3 trên thực tế Tính trên số nước thành viên hiện có và các ứng cử viên tiềm năng trong khu vực, TPP có đến 8 trên tổng số 13 quốc gia của ASEAN+3, bao gồm hơn ½ thành viên của ASEAN (4 thành viên hiện có là Singapore, Brunei, Việt Nam, Malaysia và 2 thành viên tiềm năng là Thái Lan, Philippines) và 2/3 thành viên từ Đông Bắc Á (Nhật Bản

và thành viên tiềm năng là Hàn Quốc)

Tích cực tham gia đàm phán TPP, thông qua đàm phán để đạt được thế chủ động, tránh trở thành ―người đến sau‖ một cách bất đắc dĩ, tạo động lực cải cách mạnh

mẽ, toàn diện trong nước nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của đất nước và nâng cao vị trí quốc tế là lựa chọn chung của các nước ASEAN, đặc biệt là các nước vừa và nhỏ, bao gồm các nước sáng lập TPP như Singapore, Brunei và các nước tham gia đàm phán về sau như Việt Nam, Malaysia Về phía Nhật Bản, ngoài những yếu tố trên, tham gia đàm phán TPP còn có thể giúp Nhật Bản giải quyết mối quan hệ tay ba Hoa

Kỳ - Nhật - Trung: Trước hết, nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nước; Thứ hai, thông qua TPP tăng cường hơn nữa quan hệ đồng minh Nhật - Hoa Kỳ; Thứ ba, nhằm vào Trung Quốc để ―tái định vị quốc gia‖ cho Nhật Bản Về phía Hàn Quốc, hiện tại, Hàn Quốc đã chuyển đổi chính sách FTA từ mô hình hướng nội sang hướng ngoại, tình hình hợp tác tự do hóa thương mại và đầu tư của Hàn Quốc đang tiến triển rất thuận lợi Hàn Quốc đã ký kết hiệp định tự do hóa thương mại và đầu tư với hầu hết các nước, khu vực chủ yếu trên thế giới, bao gồm cả Hoa Kỳ, do đó không cần vội gia nhập TPP Tuy nhiên, theo đà phát triển nhanh chóng của TPP thì Hàn Quốc sớm muộn cũng sẽ có nhu cầu tích hợp các BTAs, FTAs hiện có giữa mình với các nước

và khu vực, do đó gia nhập TPP đối với Hàn Quốc chỉ là vấn đề về thời gian

Hoa Kỳ là một trong những thị trường xuất khẩu lớn nhất của tất cả các nước trên thế giới, bao gồm cả ASEAN, Nhật Bản và Hàn Quốc, vì vậy, các nước tất nhiên đều có xem xét đến yếu tố thị trường xuất khẩu này khi tham gia đàm phán TPP TPP nếu đàm phán thành công sẽ trở thành nền kinh tế lớn nhất thế giới, chỉ riêng TPP-12

đã chiếm xấp xỉ 40% GDP toàn cầu, gấp rưỡi GDP của nền kinh tế lớn nhất hiện nay

là Liên minh Châu Âu (chiếm 27%) Tham gia TPP không chỉ giúp các nước xâm nhập thị trường Hoa Kỳ, mà còn xâm nhập vào các nước trong khối TPP đang ngày càng được mở rộng, gia nhập vào hệ thống kinh tế khổng lồ này sẽ giúp các nước tăng đáng kể lượng xuất khẩu, đồng thời đưa nguồn hàng hóa chất lượng cao với giá cả phải chăng đến với người tiêu dùng trong nước, chủ động sử dụng chiến lược ―thay thế nhập khẩu‖ để phát triển kinh tế Sự lựa chọn này hoàn toàn phù hợp với phân công lao động quốc tế trong bối cảnh hội nhập và toàn cầu hóa hiện nay Do đó, TPP

có khả năng là mục tiêu tiếp theo của các nước Đông Á, trừ Trung Quốc

7

Hoa Kỳ Chile Peru Canada Mexico

ASEAN sở dĩ có thể đứng ở vị trí trung tâm và giữ vững vai trò chủ đạo trong hợp tác khu vực Đông Á được hình thành bởi một trong những yếu tố vô cùng quan trọng, đó là trong khu vực chưa có cơ chế hợp tác khác có sức hấp dẫn hơn và phù hợp hơn với sự đặc thù của khu vực, khiến các cơ chế hợp tác do ASEAN thúc đẩy được coi là ―không có sự lựa chọn nào khác‖ Tuy nhiên, sự xuất hiện đầy hấp dẫn của TPP

có thể coi đã phá vỡ thế độc tôn này TPP ra đời tạo nên xu hướng tranh chấp rõ rệt về

cơ chế hợp tác khu vực, cung cấp cho các nước Đông Á một sự lựa chọn mới ngoài

mô hình hợp tác ASEAN+3 hoặc ASEAN+1 Nếu thành công, TPP rất có thể sẽ được thay thế cho cơ chế hợp tác ASEAN+3 và cơ chế ASEAN+1 giữa ASEAN với ba nước Trung, Nhật, Hàn, tiếp đó cơ chế hợp tác Châu Á - Thái Bình Dương sẽ thay thế hoàn toàn hợp tác Đông Á

Úc

New Zealand

Nhật Bản Trung Quốc

Hàn Quốc*

Hình 1: Các hiệp định mậu dịch tự do khu vực Đông Á-Thái Bình Dương Ghi chú: * Các nước có thái độ tích cực trong việc tham gia TPP

Như đã đề cập ở trên, TPP là một vũ đài hợp tác mới đầy hấp dẫn, thu hút đến hơn nửa các nước Đông Á quan tâm và muốn gia nhập Hoa Kỳ dựa vào sức mạnh kinh tế và ảnh hưởng của mình, lợi dụng tình hình mất tin tưởng chính trị vào Trung Quốc của các nước ASEAN, Nhật Bản và Hàn Quốc để thúc đẩy TPP TPP như là một luồng gió mới, một hy vọng mới về tự do hóa thương mại và đầu tư nhằm thoát khỏi nguy cơ khủng hoảng kinh tế toàn cầu, phục hồi nền kinh tế trong nước của Nhật Bản, Hàn Quốc và một số nước Đông Nam Á Trước khi TPP xuất hiện, khu vực Đông Á tạm thời không có cơ chế hợp tác nào hiệu quả hơn, sự xuất hiện đầy hấp dẫn của TPP

đã ảnh hưởng cơ chế hợp tác khu vực Đông Á: làm thay đổi ý chí hợp tác của đa số các nước Đông Á đối với vấn đề hợp tác khu vực, làm chậm lại tiến trình hội nhập Đông Á, phá vỡ tốc độ và bố cục hội nhập khu vực Ngoài ra, TPP còn làm phân tán

APEC (FTAAP)

ASEAN+6 (CEPEA; RCEP)

ASEAN+3 (EAFTA)

ASEAN (AFTA)

TPP

Cambodia Lào Mianmar

Indonesia Philippines* Thái Lan *

Brunei Singapore Malaysia Việt Nam

Nga Hongkong

Đài Loan Papua New Guinea

8

nguồn lực đầu tư, bao gồm cả thời gian, nhân lực và kinh phí của các nước Đông Á đối với hội nhập khu vực, làm giảm đi mức độ cấp bách trong việc thúc đẩy sâu rộng

về hội nhập ở khu vực Đông Á, khiến cục diện hợp tác ở Đông Á phức tạp hơn TPP khiến hợp tác Đông Á ngưng trệ, thậm chí có thể giải thể cơ chế hợp tác cũ do ASEAN sáng lập, vận hành và thúc đẩy mười mấy năm nay Tuy TPP về trước mắt chưa mang lại lợi ích kinh tế cho các thành viên của nó, nhưng trên thực tế đã, đang

và có thể tiếp tục gây trở ngại đối với xu hướng phát triển của hợp tác khu vực hiện có

ở Đông Á Cho dù xét về tiến trình hay nội dung thì đối với hợp tác khu vực Đông Á

mà nói, TPP là một thách thức lớn, gây ra nhiều ảnh hưởng tiêu cực Các cơ cấu hợp tác dự định trong tiến trình hội nhập Đông Á như Khu mậu dịch tự do Đông Á (EAFTA), Cộng đồng Đông Á (EAC), Quan hệ đối tác kinh tế toàn diện Đông Á (CEPEA) và Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) có khả năng bị giải thể cấu trúc, không thể xây dựng thành công do tác động tiêu cực của TPP

- Thách thức về chế độ hợp tác:

TPP nếu đàm phán thành công thì không chỉ thách thức về cơ chế và khuôn khổ hợp tác mà còn ảnh hưởng đến chế độ hợp tác hiện có của Đông Á

Chế độ hợp tác của Đông Á vốn rất mềm dẻo, thể hiện ở hai phương diện nổi bật là ranh giới hợp tác và chế độ hợp tác Ranh giới hợp tác mềm dẻo của Đông Á thể hiện ở tính mở, tính đa dạng và tính linh động về không gian cũng như nội dung hợp tác Chế độ hợp tác mềm dẻo của Đông Á nằm ở chỗ hợp tác khu vực không phụ thuộc vào mức độ thể chế hóa cao về quy phạm pháp luật, mà chủ yếu được triển khai hợp tác theo ―phương thức ASEAN‖, chủ yếu dựa vào tuyên bố chung của các nước sau các kỳ hội nghị, dựa vào ―quan hệ hữu nghị‖, ý chí chính trị và các chuẩn mực xã hội của các nước thành viên, do đó tương đối lỏng lẻo, thiếu sự ràng buộc cần thiết, thiếu tính trọng tâm trong quyết sách

Ngược lại, mức độ thể chế hóa trong hợp tác của TPP rất cao, từng chi tiết nhỏ trong hợp tác đều được thể chế hóa thành các điều khoản cụ thể, mang tính ràng buộc

về mặt pháp lý, vì vậy các hạng mục hợp tác đều được tiến hành đàm phán một cách nghiêm túc trước khi được thể chế hóa Xem xét các đặc điểm cơ bản của TPP, chúng

ta có thể thấy được rằng Hoa Kỳ chính là người tạo ra luật chơi, đưa ra quy định cho TPP, nếu TPP đàm phán thành công, các luật chơi theo tiêu chuẩn cao của hợp tác Châu Á - Thái Bình Dương có khả năng rất lớn sẽ thay thế các luật chơi lỏng lẻo, thiếu sự ràng buộc cần thiết mà các nước Đông Á triển khai hơn 15 năm nay Barack Obama cũng như nhà lãnh đạo của các nước đàm phán cũng hoàn toàn tin rằng mục tiêu mà hiệp định TPP đang hướng tới sẽ trở thành hình mẫu cho hiệp định thương mại tự do trong tương lai. 1

Thông qua việc mở rộng TPP, Hoa Kỳ sẽ trở thành người đưa ra luật chơi, đưa

ra chế độ hợp tác kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương trong tương lai, tạo ra những

1

Remarks by the President in the Meeting with Trans-Pacific Partnership, 12 Nov 2011 ，

http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2011/11/12/remarks-president-meeting-trans-pacific-partnership, 16:45 22 Mar 2013; Trans-Pacific Partnership Leaders Statement,

http://www.ustr.gov/about-us/press-office/press-releases/2011/ November/trans-pacific-partnership-leaders-statement, 17:10 25 Mar 2012

9

thách thức về chế độ hợp tác của khu vực Đông Á Chế độ hợp tác của TPP sẽ trực tiếp tác động, thậm chí làm thay đổi và thay thế cho chế độ hợp tác Đông Á, do đó trở thành nhân tố quan trọng ảnh hưởng đến toàn bộ tiến trình hợp tác Đông Á nói chung

và hạn chế vai trò chủ đạo của ASEAN trong hợp tác Đông Á nói riêng

- Thách thức trực tiếp về quyền chủ đạo:

Từ sự hình thành phát triển của TPP, chúng ta dễ dàng nhận ra dấu vết của chính sách và chiến lược ―trở lại Đông Á‖ của Hoa Kỳ Sự tồn tại và phát triển của TPP không chỉ trong quá khứ mà thậm chí trong tương lai đều không thể tách rời động lực mạnh mẽ này của Hoa Kỳ Điều này cũng hoàn toàn phù hợp với chiến lược chính trị và kinh tế đối ngoại của Hoa Kỳ

Trước tiên, Hoa Kỳ lợi dụng TPP nhằm phục vụ cho chiến lược kinh tế của nước mình Xét từ cấp độ quốc gia, Hoa Kỳ vướng vào cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, đã và đang đối mặt với hàng loạt vấn đề kinh tế nan giải như tỷ lệ người thất nghiệp trong nước cao, kinh tế phục hồi chậm, lạm phát cao, thâm hụt ngân sách trầm trọng, nợ nần chồng chất v.v… buộc chính phủ Hoa Kỳ phải tìm cách xoay chuyển tình trạng khủng hoảng kinh tế trong nước, đặc biệt là trước kỳ tổng tuyển cử Từ những vấn đề mới bao hàm trong TPP như chế độ lao động, bảo vệ môi trường…có thể thấy được đây là các mặt lợi thế, cũng là các vấn đề quan trọng trong nước của Hoa Kỳ Đưa những vấn đề này vào các cuộc đàm phán TPP có nghĩa là kéo cả các nền kinh tế khu vực Châu Á – Thái Bình Dương vào cuộc để giải quyết vấn đề kinh tế trong nước cho Hoa Kỳ, giúp giảm bớt áp lực cho Hoa Kỳ trong công cuộc hồi phục

và phát triển kinh tế

Xét từ cấp khu vực và toàn cầu, kinh tế khu vực châu Âu tăng trưởng chậm chạp, trong lúc kinh tế khu vực châu Á - Thái Bình Dương lại phát triển nhanh chóng, đặc biệt, hợp tác ASEAN+3 đem lại sự phát triển thuận lợi về kinh tế cho tất cả các bên liên quan nói riêng và cả khu vực nói chung, nhưng khu vực này không có sự hiện diện của Hoa Kỳ TPP giúp Hoa Kỳ ―đổ bộ‖ vào cuộc hội nhập khu vực ở Đông Á, đồng thời có thể mở ra thị trường mới cho Hoa Kỳ, tạo cơ hội thực hiện ―kế hoạch xuất khẩu quốc gia‖ 1 TPP là kênh quan trọng để thúc đẩy kinh tế Hoa Kỳ phục hồi Châu Á - Thái Bình Dương là một khu vực vô cùng rộng lớn, hình thức kinh tế đa dạng, là thị trường xuất khẩu và điểm đến đầu tư quan trọng của Hoa Kỳ Đặc biệt, từ năm 1980 sau khi Hoa Kỳ lần đầu tiên có kim ngạch thương mại xuyên Thái Bình Dương vượt quá kim ngạch thương mại xuyên Đại Tây Dương thì trung tâm chiến lược của Hoa Kỳ không ngừng chuyển hướng về phía Đông 2 Hoa Kỳ cần thúc đẩy một cơ chế hợp tác đa phương hiệu quả, có thể phát huy vai trò lãnh đạo của mình nhằm giữ vững lợi ích cốt lõi tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương Mục đích của Hoa Kỳ chính là lấy TPP làm xuất phát điểm, tiến tới tăng cường sự hiện diện của Hoa Kỳ trong kinh tế khu vực châu Á - Thái Bình Dương, nâng cao lợi thế quốc gia trong thương mại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, và thậm chí dẫn dắt sự phát

1

Remarks by the President in State of the Union Address, 27 Jan 2010, http://www.whitehouse.gov/the-press-office/remarks-president-state-union-add ress ， 15:00 19 Mar

2013

2

(Tiếng Trung) Wei Zongyou, Mỹ chuyển hướng chiến lược sang phía Đông và ảnh hưởng đối với

trật tự Đông Á, Tạp chí Internation Review, Kỳ 6, năm 2012, trang 60-67

10

triển của toàn bộ nền kinh tế khu vực châu Á - Thái Bình Dương Trong bài phát biểu ngày 12/11/2011 tại Honolulu, Hawaii, Obama cũng thừa nhận TPP là hiệp định thương mại ―đầy tham vọng‖: TPP sẽ thúc đẩy nền kinh tế của chúng ta, làm giảm rào cản thương mại và đầu tư, tăng xuất khẩu và cung cấp việc làm cho người dân nước ta Đây là việc lớn ưu tiên hàng đầu mà tôi phải hoàn thành…TPP có khả năng không chỉ dành cho khu vực châu Á - Thái Bình Dương, mà còn thiết lập một hình mẫu cho các hiệp định thương mại trong tương lai. 1 Vì vậy, trong khi ASEAN+3 tích cực thúc đẩy hội nhập kinh tế khu vực châu Á thì Hoa Kỳ dựa vào TPP với mong muốn thoát khỏi tình trạng khó khăn trong nước, đồng thời biến nó thành phương tiện để tận dụng, khai thác tiềm năng phát triển của Châu Á

Từ TPP, chúng ta có thể thấy được chiến lược ―trở lại Châu Á‖ đầy tham vọng của Hoa Kỳ Hoa Kỳ là một ―quốc gia đặc biệt ngoài khu vực‖ của Đông Á, bởi ở Đông Á có lợi ích chiến lược quan trọng của Hoa Kỳ Có thể nói rằng, Hoa Kỳ trở lại Đông Á chủ yếu nhằm vào bốn mục tiêu chính sau đây: Một là, thúc đẩy tự do hóa thương mại và đầu tư trong khu vực, thành lập một thị trường mở, xóa bỏ tình trạng bài trừ sự hiện diện của Hoa Kỳ trong hội nhập kinh tế khu vực Đông Á; Hai là, duy trì sự thống trị của Hoa Kỳ trong khu vực Đông Á, ngăn chặn bất kỳ mối thách thức

có thể xuất hiện nhằm cản trở vai trò lãnh đạo của Hoa Kỳ; Ba là, để đảm bảo lợi ích chiến lược về an ninh, chính trị, kinh tế của Hoa Kỳ ở khu vực Đông Á; Bốn là, triển khai ứng phó trước tình hình chuyển giao quyền lực và tái cấu trúc trật tự đang được định hình ở khu vực Đông Á 2

Do đó, thông qua việc định hình tiêu chuẩn và quy định mới cho TPP, Hoa Kỳ mong muốn lấy cục bộ thúc đẩy tổng thể, hy vọng thay đổi tình hình APEC vốn đang đình trệ, thúc đẩy tiến trình tự do hóa thương mại khu vực châu Á - Thái Bình Dương (FTAAP) Hoa Kỳ chế định tiêu chuẩn toàn diện và tương đối cao cho các nước thành viên TPP, tăng cường đầu tư chiến lược khu vực, kết hợp TPP với FTAAP thành một mục tiêu dài hạn, nỗ lực cạnh tranh với khu vực Đông Á, thông qua TPP phấn đấu trực tiếp chỉ đạo tiến trình hợp tác châu Á - Thái Bình Dương, bao gồm cả hợp tác kinh tế khu vực Đông Á, đây là sự cạnh tranh trực tiếp về quyền chủ đạo giữa Hoa Kỳ và ASEAN ở khu vực Đông Á

Tiếp theo, TPP bao hàm cả sự điều chỉnh về chính sách khu vực trong chiến lược chính trị của Hoa Kỳ đối với khu vực châu Á - Thái Bình Dương Liên quan đến lợi ích về kinh tế, chính trị, an ninh, lịch sử và địa lý…, Hoa Kỳ nhấn mạnh phải ―trở lại‖ Châu Á, không ngừng tăng cường sự hiện diện của mình ở khu vực

Cựu ngoại trưởng Hoa Kỳ Hillary Clinton trong bài viết ―Thế kỷ Thái Bình Dương của Hoa Kỳ‖ nêu rõ: ―Một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của chính sách đối ngoại Hoa Kỳ trong 10 năm tới là tăng cường đầu tư đáng kể - về mặt kinh tế, ngoại giao, chiến lược và những khía cạnh khác - gắn kết với khu vực Châu Á - Thái Bình Dương.‖ 3

1

Remarks by the President in the Meeting with Trans-Pacific Partnership, 12 Nov 2011 ，

http://www.whitehouse.gov/the-press-office/2011/11/12/remarks-president-meeting-trans-pacific-partnership, 16:45 22 Mar 2013

2

Mark E Manyin, et al, Pivot to the Pacific? The Obama Administration‟s “Rebalancing” Toward

Asia, Congressional Research Services, Mar 2012, pp 1-9

3

Hillary Rodham Clinton, America's Pacific Century, Foreign Policy, Nov 2011