Nhng cach tip cn c bn va thach thc

Thuật ngữ chủ nghĩa dân túy mang hàm ý về ý nguyện của người dân trước sức mạnh của giới tinh hoa trong chính quyền hiện hành, đồng thời cũng có hàm ý về một chính sách mị dân của những

Những cách tiếp cận cơ bản và thách thức của chủ nghĩa dân túy

NGUYỄN HỒNG BẮC *

Tóm tắt: Chủ nghĩa dân túy là một hệ tư tưởng “mỏng” được xây dựng trên cơ sở đa

số nhân dân chống lại tầng lớp tinh hoa quyền lực nhưng không có hệ thống giá trị riêng; hướng tới việc thu hút lòng tin của quần chúng bằng những giải pháp tạm thời

để đạt mục đích riêng của nhà lãnh đạo dân túy Chủ nghĩa dân túy được quan tâm nghiên cứu từ thế kỷ IXX, nhưng vẫn chưa được hoàn thiện Chủ nghĩa dân túy có thể được tiếp cận như hệ tư tưởng, chiến lược chính trị và phong trào Bài viết này trình bày sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy hiện nay và một số khía cạnh tiếp cận cơ bản

và thách thức của chủ nghĩa dân túy

Từ khóa: Chủ nghĩa dân túy, giới tinh hoa, quyền lực đối kháng, thể chế chính quyền>

1 Sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy hiện nay

1.1 Khái quát lịch sử phát triển của chủ

nghĩa dân túy

Trong tiếng Đức, “populismus” có nghĩa “chủ

nghĩa dân túy” có nguồn gốc từ tiếng Latinh

“populus” với nghĩa “người dân” như một khối

thuần nhất Dân túy trong tiếng Việt là từ gốc hán

- việt, có nghĩa là người dân thuần túy Thuật ngữ

chủ nghĩa dân túy mang hàm ý về ý nguyện của

người dân trước sức mạnh của giới tinh hoa trong

chính quyền hiện hành, đồng thời cũng có hàm ý

về một chính sách mị dân của những người, nhất

là của một số giới chính trị, dùng những thủ đoạn

chính trị mang tính chất mị dân tác động vào

quan điểm, tâm lý của đám đông người dân (cử

tri) để kêu gọi, tổ chức phong trào nhằm lôi kéo,

tranh thủ quần chúng, giúp nhiều nhà dân túy

giành được quyền lực, tạo ra những thay đổi lớn

http://www.tapchicongsan.org.vn/Home/xay-dung-

dang/2019/55211/Ve-chu-nghia-dan-tuy-va-dau-tranh-ngan-ngua-nhung-bieu.aspx

2 Phát triển trong giai đoạn hậu bầu cử Tổng thống năm

1964 giữa Goldwater (Cộng hòa) và Johnson (Dân chủ),

về tương quan lực lượng có lợi cho mình trên chính trường và làm thay đổi chính sách1 Phong trào dân túy bắt đầu được chú ý từ cuối cách mạng Pháp của Jean-Paul Marat (1743), với

sự dẫn dắt của Robespierre, tư tưởng của Jean-Jacques Rousseau hướng sự chú ý tới người dân như sự đại diện cho ý chí của xã hội Lịch sử phát triển của chủ nghĩa dân túy có thể được phân chia thành ba nhóm bao gồm nông nghiệp, Mỹ Latinh, và Cánh hữu Mới (New-Right)2

Chủ nghĩa dân túy thời nông nghiệp xuất hiện trong cuộc đấu tranh xã hội không tưởng đại diện cho nông dân Nga3 Phong trào dân túy tại Mỹ phát triển với hình ảnh của các nhà dân túy như John Adams; Samuel Adams dẫn dắt người lao động đòi bình đẳng kinh tế, và trở thành yếu tố chính dẫn tới tuyên bố độc lập của nước Mỹ

Trong giai đoạn cách mạng nông nghiệp, các nhà dân túy tại Mỹ thành lập đảng “People’s Party”

thuật ngữ này chỉ các chính sách dân túy để duy trì quyền lực, bao gồm chính sách phúc lợi xã hội Phong trào này

đã góp phần vào chiến thắng của Ronald Reagan năm

1980

3 Walicki (1969):

với thành viên chủ yếu là các chủ nông trại, đòi

phải đánh thuế người giàu, quốc hữu hóa các

ngành công nghiệp, thành lập các tổ chức công

đoàn (cánh tả và hữu) Lịch sử nước Mỹ cho thấy

chủ nghĩa dân túy như một phong trào dựa trên

cảm xúc, và kỳ vọng của người dân

Chủ nghĩa dân túy Mỹ Latinh vào những năm

1940 - 1950 của dân túy tân cổ điển cánh hữu và

cực hữu của Vargas (1930 - 1950) tại Brazil và

tướng Juan Domingo Perón tại Argentine (1946

- 1955, 1973 - 1974) Sự xuất hiện của các nhà

dân túy tại khu vực Mỹ Latinh do sự bất bình

đẳng lớn ở đây cùng với sự yếu kém của các công

đoàn đã khiến chủ nghĩa dân túy trở nên giải

pháp hấp dẫn để người dân thành phố tỏ rõ sự bất

mãn của mình4 Phong trào dân túy trong giai

đoạn này đều là các phong trào đòi công bằng,

bình đẳng xã hội Nguyễn An Ninh (2018) cho

rằng dân túy cánh tả ở khu vực Mỹ Latinh đã góp

phần tích cực trong giảm nghèo, giảm bất công,

nhưng do sự hiện hữu của nó trong mọi khuynh

hướng chính trị (tả, hữu, tự do, bảo thủ, dân tộc

) dưới hình thức các chính đảng đối lập hay các

phong trào xã hội chống lại nguyên trạng hiện

nay đã khiến cho việc xác định bản chất dân túy

trong các chương trình phúc lợi xã hội trở nên

phức tạp

Chủ nghĩa dân túy Cánh hữu Mới phát triển

từ những năm 1970, tập trung vào những vấn đề

như di cư, thuế, tội phạm, và chủ nghĩa dân tộc5

Tại châu Âu, chủ nghĩa dân túy có hàm ý tiêu cực

có hàm ý lợi dụng người dân để tấn công đối thủ

chính trị, và đưa ra những giải pháp tạm thời cho

các vấn đề kinh tế, chính trị xã hội Chủ nghĩa

dân túy mang tính lịch sử, nên có những đặc

điểm chính sách khác biệt tại các địa điểm khác

nhau trong những giai đoạn lịch sử khác nhau

Chủ nghĩa dân túy cánh hữu đang lan tràn tại

châu Âu với mục tiêu chống lại tiến trình "hội

nhập châu Âu", coi tiến trình này như là “bộ phận

ngoại lai” của đất nước họ Brexit tập trung

chống lại chính sách di cư, phản đối nhập cư vào

4 Sự hồi sinh của chủ nghĩa dân túy tân cổ điển cánh tả

diễn ra trong những năm 2000 như Kirchner tại Argentina

(2007-2015), Hugo Chávez (1999-2013) và Nicolas

Anh, ủng hộ duy trì bản sắc dân tộc Anh Phong trào này lợi dụng sự tức giận của dân chúng trước những sai lầm chính sách của chính quyền đã đưa Boris Johnson lên thành Thủ tướng Anh vào tháng 7, 2019 Thủ tướng Hungary Viktor Orbán quyết định đóng cửa biên giới châu Âu nhằm hạn chế người di cư, chống lại người di cư từ Trung Đông, nhất là từ Syria Ông còn đưa ra định nghĩa hạn hẹp về bản sắc dân tộc Hung chỉ bao gồm người sắc tộc Hung Đảng Luật pháp và Công lý (PiS) cầm quyền ở Ba Lan, do Jarosław Kaczyński đứng đầu thì tập trung vào các giá trị

Ba Lan và Thiên chúa giáo, kêu gọi tính độc lập quốc gia, và quyền tự quyết đối nội

Tại Đông Nam Á, chủ nghĩa dân túy đã xuất hiện ngày từ thời kỳ chủ nghĩa thực dân cũ tàn lụi Tại Philippines, ngay từ thời tổng thống Ramon Magsaysay (1954 - 1957), chủ nghĩa dân túy theo xu hướng cánh hữu đã từng xuất hiện và tồn tại cho tới nay Qua những giai đoạn khác nhau, trào lưu dân túy khi bùng phát, khi dịu lắng, phụ thuộc vào bối cảnh kinh tế và chính trị, các vấn đề xã hội trong nước Ví dụ như cuộc chiến chống ma túy làm nổ ra sự tranh cãi trong giới chính trị của nước này về động cơ, hiệu quả

và tác động của nó tới xã hội Philippines, thậm chí gây ra những bất đồng trong quan hệ quốc tế của nước này6 Những biểu hiện của chủ nghĩa dân túy với những xu hướng khác nhau cũng phát triển tại một số nước khác như Thái Lan, Indonesia, nơi có những bất đồng xã hội như chênh lệch giàu ngheo, xung đột mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo Những biểu hiện này đã có những ảnh hưởng, tác động ở mức độ khác nhau lên chính giới các nước này

Như vậy, chủ nghĩa dân túy mang tính đặc thù của khu vực và bối cảnh lịch sử Tại Mỹ và châu

Âu, chủ nghĩa dân túy cánh tả trỗi dậy từ thế kỷ XVIII và phát triển cho tới đầu thế kỷ XX, trong khi đó chủ nghĩa dân túy cánh hữu phát triển trong giai đoạn chiến tranh lạnh cho tới nay Tại châu Mỹ Latinh, chủ nghĩa dân túy cánh tả và

Maduro (2013- nay) tại Venezuela , và Rafael Correa tại Ecuador (2007-2017)

5 Taggart, P (2000)

6 Human Rights Watch (2018, Jan 18)

cánh hữu cùng phát triển từ thế kỷ XX Tại

Đông Nam Á, chủ nghĩa dân túy cánh hữu cũng

đã phát triển tại một số quốc gia như Thái Lan,

Philippines và Indonesia với những đặc điểm

riêng biệt Nhìn chung, tuy có sự khác biệt về

bối cảnh lịch sử theo thời gian và địa điểm, chủ

nghĩa dân túy nông nghiệp luôn hướng tới dân

chúng và thu hút số đông dân chúng; chủ nghĩa

dân túy châu Mỹ Latinh tập trung vào đối kháng

lại tầng lớp tinh hoa; còn Cánh hữu Mới coi đa

số dân chúng như một khối thuần nhất, với

chiến lược phân biệt đối xử với một nhóm cộng

đồng thiểu số

1.2 Nguyên nhân trỗi dậy của chủ nghĩa

dân túy

Nghiên cứu về chủ nghĩa dân túy đã được

John Hicks bắt đầu từ những năm 1920 - 1930 về

các phong trào của nông dân đòi cải thiện điều

kiện làm việc, phát triển trong những năm 1950,

khi Hofstadter (1960) chú ý tới dòng di cư lớn từ

nông thôn ra thành phố và giữa các lục địa, cho

rằng các phong trào chính trị quan trọng đầu tiên

tại Mỹ là cuộc đấu tranh giữa kẻ cướp và người

bị cướp Sự đối kháng giữa hai nhóm dân chúng

được làm rõ trong tác phẩm của Mrs S.E.V

Emery (2018) và Gordon Clark (2012) về quá

trình lũng đoạn tài chính trong giới tài chính phố

Wall Tom Watson7 cũng phân tích tính kì thị đối

với người di cư trong xã hội Lawrence

Goodwyn (1978) tập trung vào phong trào xã hội

của các nhà dân túy Trong khi đó, Walter

Nugent (2013) lưu ý tới tính bản địa của chủ

nghĩa dân túy Theo Mudde (2007), chủ nghĩa

dân túy đối lập giữa người dân đạo đức, và giới

tinh hoa tham nhũng nhưng chủ nghĩa dân túy

không phân tích sự đối lập đó có chính xác hay

không Mudde (2016) cho rằng sự trỗi dậy của

chủ nghĩa dân túy là một phản ứng dân chủ phi

tự do trước các chính sách tự do phi dân chủ Hơn

nữa, định hình giới tinh hoa cũng rất khác biệt,

có thể là chính trị gia, giới công chức, viên chức,

báo chí, học giả, và doanh nhân Do chủ nghĩa

dân túy mang tính bối cảnh và được định nghĩa

một cách linh hoạt nên việc phân tích, đánh giá

cũng mang tính lịch sử và có nội hàm cảm xúc

7 Nelson R (1988)

như trước đây được cho là “tốt” với chủ nghĩa dân túy bao trùm, nhưng hiện nay thì bị cho là

“xấu” với chủ nghĩa dân túy phân biệt cánh hữu Stanley (2008) cho rằng tư tưởng của chủ nghĩa dân túy vẫn chưa được hoàn chỉnh Hơn nữa, chủ nghĩa dân túy luôn mang đặc tính của bối cảnh sinh ra nó (Taggart, 2000) Moffitt (2017) phân tích tính hữu ích của chủ nghĩa dân túy, và khẳng định sự chưa hoàn chỉnh của chủ nghĩa dân túy như một hệ tư tưởng Judis J (2016) chỉ ra tính bối cảnh của chủ nghĩa dân túy qua các giai đoạn phát triển từ thế kỷ XIX, xuất hiện lại trong thế

kỷ XX và XXI và cho rằng nguyên nhân của sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy là do chu kỳ khủng hoảng của nền kinh tế tư bản Nền kinh tế thị trường không hoàn hảo và do vậy nhà nước cần phải can thiệp để giải quyết nguồn gốc thúc đẩy

sự phát triển này Dù vậy, không thể quy kết sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy hoàn toàn là do tình trạng khó khăn của nền kinh tế

Sang thế kỷ XXI, toàn cầu hóa mang lại thịnh vượng cho các quốc gia trên toàn cầu nhưng toàn cầu hóa và sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật trong nền kinh tế kỹ thuật số cũng tạo ra bất bình đẳng cao trên thế giới trong các quốc gia và giữa các quốc gia Tầng lớp thua thiệt từ quá trình toàn cầu hóa là người lao động tại các nước phát triển phương Tây, đặc biệt tại Mỹ khi người lao động

da trắng đang mất đi vị thế ưu đãi so với các nhóm dân da màu khác (Murray, 2013) Nền kinh tế kỹ thuật số không tạo ra nhiều công việc

có kỹ năng thấp, hơn nữa những công việc mới được tạo ra lại có kỹ năng cao hơn làm gia tăng thêm bất bình đẳng Dù vậy, toàn cầu hóa không phải là nguyên nhân duy nhất thúc đẩy sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy trong thế kỷ XXI (Gros, 2016) Fukuyama (2017) đã chỉ ra tính phức tạp của các nguyên nhân này như là sự tổng hòa của các yếu tố kinh tế, văn hóa và chính trị, còn Nye (2016) cho rằng nguyên nhân văn hóa

có ảnh hưởng lớn tương đối do một bộ phận dân chúng lo ngại mất đi vị thế ưu đãi của họ Nguyên nhân này có yếu tố chủng tộc như chủ nghĩa da trắng thượng đẳng Từ những năm đầu thập niên

2000 đến nay, thu nhập của tầng lớp trung lưu và

lao động tại Mỹ đã chững lại Nye (2016) còn

cho rằng việc Trump thắng cử năm 2016 không

đủ để chứng minh xu hướng biệt lập của nước

Mỹ, dù Trump có những đặc điểm của chủ nghĩa

dân túy qua các phát ngôn chống lại các cơ quan

truyền thông như CNN, New York Times và kết

tội họ đưa tin giả (“fake news”), ác cảm với giới

tinh hoa và hệ thống chính quyền, sử dụng khẩu

hiệu “nước Mỹ trên hết” để thu hút người ủng hộ

Những người ủng hộ Trump tin rằng họ là nạn

nhân của chính sách do giới tinh hoa tạo ra như

toàn cầu hóa, chính sách di cư, và hy vọng Trump

có thể thay đổi tình hình hiện nay Bernie

Sanders, nhà dân túy cánh tả của Đảng Dân chủ

với các khẩu hiệu chỉ trích bất bình đẳng thu

nhập tại Mỹ Những khẩu hiệu này bắt nguồn từ

đảng Dân túy (1892 - 1908)8

Hai nguyên nhân chính dẫn tới sự trỗi dậy của

chủ nghĩa dân túy tại châu Âu hiện nay bao gồm

sự suy thoái của tầng lớp trung lưu và khủng

hoảng nhập cư cùng với hiện tượng Brexit Thất

bại chính trị nghiêm trọng của giới tinh hoa

phương Tây qua cuộc chiến tại Trung Đông và

khủng hoảng tài chính đã mài mòn niềm tin của

dân chúng Làn sóng di cư có nguyên nhân từ các

cuộc chiến đổ vào các nước phương Tây lại thổi

bùng ngọn lửa bài ngoại, mà không chỉ bài giới

tinh hoa, còn chống cả người di cư Tiến trình

toàn cầu hóa cùng với sự cạnh tranh của nền công

nghiệp các nước châu Á với lợi thế khoa học

công nghệ, cộng thêm dòng lao động nhập cư

cạnh tranh trong thị trường lao động đã khiến

tầng lớp trung lưu trở thành nạn nhân khi thu

nhập bị chững lại Hơn nữa, lượng người nhập

cư vào Liên minh châu Âu (EU) tăng đột biến từ

năm 2015 do cuộc chiến Syria khiến cho người

dân lo ngại mất đi bản sắc dân tộc Đối với các

nước Đông Âu, hoàn cảnh lịch sử bị các nước lớn

chiếm đóng đã đặt ưu tiên cho việc bảo vệ bản

sắc văn hóa dân tộc và từ chối chấp nhận người

nhập cư theo hạn ngạch của EU Người dân châu

Âu còn bất mãn khi tiền thuế họ đóng và an sinh

xã hội phải chia sẻ cho những người nhập cư

Brexit đang lợi dụng sự tức giận của dân chúng

trước những sai lầm chính sách của chính quyền

8 Kazin, M (2017)

trong các chính sách phúc lợi Tại Hungary, thủ tướng Viktor Orban là một chính khách chuyên chế điển hình đưa ra những chính sách bảo vệ phúc lợi của người dân Hung trước giới tài phiệt Brexit được xem như một xú tác thúc đẩy chủ nghĩa dân túy cánh hữu tại một số nước thành viên EU

Tại châu Mỹ Latin, các nhà dân túy cánh tả như Hugo Chavez (Venezuela), Nestor và Cristina Kirchner (Argentina) cũng đưa ra các chương trình phúc lợi xã hội và xây dựng hình tượng lãnh tụ

Tại Đông Nam Á, Tổng thống Rodrigo Duterte chỉ trích giới tinh hoa về bất bình đẳng vùng miền như cách biệt giữa Manila và các khu vực khác Thủ tướng Thaksin cùng em gái Yingluck Shinawatra lên nắm chính quyền trong giai đoạn 2001- 2006, và 2011 - 2014 nhờ chính sách dân túy tận dụng những chênh lệch phát triển vùng miền giữa Bangkok và các khu vực khác như phúc lợi cho người nghèo, trợ cấp cho nông dân như chương trình hoãn trả nợ, các khoản cho vay với lãi suất thấp, hay cung cấp dịch vụ y tế rộng rãi

Dựa vào sự bất mãn của dân chúng, các chính sách vỗ về dân túy cánh tả và cánhhữu chỉ là những giải pháp tạm thời nhưng không bền vững Những chính sách này chủ yếu là những chính sách phúc lợi xã hội như chính sách trợ giá hàng hóa, trả tiền hưu bổng cao hay miễn phí chăm sóc

y tế

2 Các cách tiếp cận cơ bản của chủ nghĩa dân túy

Chủ nghĩa dân túy có thể được liên hệ tới những hiện tượng khác nhau theo các cách tiếp cận khác nhau như một hệ tư tưởng trong khoa học, một chiến lược chính trị như một công cụ quyền lực, hay một phong trào xã hội của các nhà hoạt động thực tiễn Chủ nghĩa dân túy là học thuyết chính trị về sự đối kháng của dân chúng trước giới tinh hoa đặc quyền và hệ thống chính quyền Không chỉ là một công cụ chính sách của các chính trị gia, chủ nghĩa dân túy còn là quyền lực chính trị mang đặc tính riêng của thế kỷ XXI

như bất ổn và hoài nghi với các quy tắc và luật lệ

xã hội trong thể chế chính trị9 Các lãnh đạo dân

túy thường bị chỉ trích vì lợi dụng các chính sách

mang tính mị dân để thu hút sự ủng hộ của người

dân nhằm chống lại quyền lực của thể chế chính

quyền hiện hành

Chủ nghĩa dân túy chưa hoàn thiện nên

thường được lồng ghép với chủ nghĩa tự do, dân

tộc, hay chủ nghĩa bảo thủ, và xã hội Chính vì

vậy, thuật ngữ chủ nghĩa dân túy được sử dụng

rộng rãi để mô tả các phong trào, các hiện tượng

có nội hàm không dung hợp, thậm chí còn xung

đột với nhau như chủ nghĩa phát xít, hay chủ

nghĩa xã hội

Chủ nghĩa dân túy đang trỗi dậy tại châu Âu,

châu Mỹ và lan ra toàn cầu tại cả các nước phát

triển cũng như các nước đang phát triển Chủ

nghĩa dân túy cánh hữu là một xu hướng đang

trỗi dậy tại châu Âu và Mỹ và trở thành một đặc

điểm mới trong đời sống văn hóa chính trị Do

vậy cần phải có sự phân tích các cách thức tiếp

cận cơ bản của chủ nghĩa dân túy Chủ nghĩa dân

túy hiện nay có thể xuất hiện dưới hình thức một

hệ tư tưởng, một chiến lược chính trị, hay một

phong trào xã hội

2.1 Chủ nghĩa dân túy như một hệ tư tưởng

Chủ nghĩa dân túy có thể được định nghĩa như

một hệ tư tưởng mang tính phân biệt đối xử trong

cộng đồng xã hội thành hai nhóm đối lập nhau

như nhân dân trong sạch và giới tinh hoa tham

nhũng Sự chối bỏ giữa người dân và giới tinh

hoa đã gây chia rẽ xã hội trong quá trình bầu cử

của các nền dân chủ hiện đại (Urbinati, 2014)

Chủ nghĩa dân túy như là hệ tư tưởng vẫn còn

gây tranh cãi do nền tảng mỏng manh của nó

nhưng vẫn có khả năng phối hợp với các lý

thuyết khác như chủ nghĩa dân tộc, tự do, xã hội

và bảo thủ Chủ nghĩa dân túy được phân tích

như một hệ tư tưởng mang những đặc tính như

sau: phân tách xã hội thành hai nhóm chính là

“dân chúng” và “tinh hoa”; tồn tại sự đối kháng

9 Cas Mudde, et al (2014)

giữa hai nhóm; quyền của đa số cao hơn quyền của thiểu số và thế giới quan Manichaean10

- Phân chia xã hội thành nhóm “dân chúng”

và “tinh hoa”

Chủ nghĩa dân túy đối lập với chủ nghĩa đa nguyên và không thừa nhận tính bình đẳng của các nhóm dân chúng trong xã hội Hơn nữa, hệ

tư tưởng chủ nghĩa dân túy còn thừa nhận quyền lực của đa số dân chúng cao hơn các nhóm thiểu số

Stanley (2008) cho rằng đa số dân chúng là một khái niệm khá mơ hồ Khái niệm về dân chúng nói chung bắt nguồn từ thời cổ đại Hy lạp

và La Mã Theo Müller (2015) dân chúng có thể được định nghĩa như sau: dân chúng bao gồm toàn bộ dân số; dân chúng chỉ là một nhóm nhất định, chủ yếu là hình ảnh của nhóm yếu thế hay những người bị bỏ rơi; dân chúng như là một dân tộc dựa trên một nền văn hóa chung Khái niệm

“dân chúng” trong thuyết dân túy được định nghĩa như một khối thuần nhất có chủ quyền (tính dân chủ), như một dân tộc được phân biệt khỏi thiểu số bên ngoài (dân túy cánh hữu) hay như một giai cấp bị trị (dân túy cánh tả)

- Sự đối kháng giữa “dân chúng” và “tinh hoa”

Chủ nghĩa dân túy cho rằng các nhà dân túy mang lý tưởng cao cả, đại diện cho đa số bị thiệt thòi, bị áp bức để lãnh đạo cuộc đấu tranh chống lại thiểu số nắm đặc quyền trong xã hội Sự ác cảm của người dân đối với giới tinh hoa (nhà hoạch định chính sách, đảng chính trị) là một đặc điểm cơ bản của chủ nghĩa dân túy trong đó dân chúng mặc định là trong sạch, còn giới tinh hoa

là tham nhũng (Pasquino, 2008)

- Quyền lực của đa số dân chúng

Khái niệm dân chúng như một khối thuần nhất không chỉ bao hàm sự đối lập giữa cộng đồng người dân và giới tinh hoa, mà còn bài trừ cộng đồng thiểu số ra khỏi cộng đồng nhân dân Urbinati (2014) đã chỉ ra chủ nghĩa dân túy không chỉ mang tính bao hàm mà còn có tính loại

10 Thế giới quan Manichaena là thế giới là cuộc chiến giữa thiện và ác, và khi cuộc chiến leo thang thì sự thù địch bị đẩy tới mức hận thù cao nhất

trừ Đây là đặc điểm của quyền tối cao của nhân

dân, chứ không phải công dân như trong nền dân

chủ Định nghĩa “dân chúng” là nền tảng cho tính

chính danh của chế độ, nhưng trong một số chế

độ dân túy dân chúng không phải là toàn bộ dân

số mà chỉ là một nhóm dân tộc được coi là người

dân đích thực Một nhóm thiểu số có thể bị loại

trừ như trong trường hợp thanh lọc sắc tộc (người

Do thái tại Đức), bài người di cư Chủ nghĩa dân

túy trỗi dậy trong các nền dân chủ được cho là

một giai đoạn đen tối trong các nền dân chủ do

nó đi ngược lại nguyên tắc bình đẳng11

- Thế giới quan Manichaean

Thế giới quan Manichaean là cấu trúc đối

kháng giữa chúng ta và họ, với ý nghĩa tích cực

thuộc về nhân dân, sự thuần khiết của dân chúng

và giới tinh hoa tiêu cực Theo Mudde (2004),

thế giới quan Manichaean là một thế giới cực

đoan chỉ có bạn bè và kẻ thù Phe đối kháng

không chỉ là những người có những ưu đãi, mà

còn là kẻ thù Đây chính là nền tảng của chủ

nghĩa dân túy cánh hữu đang lan rộng tại châu

Âu hiện nay Các hành động kì thị người di cư là

ví dụ điển hình của thế giới Manichaean Đổ lỗi

cho người di cư là nguyên nhân dẫn tới tệ nạn xã

hội gia tăng và suy giảm phúc lợi xã hội đã thúc

đẩy sự trỗi dậy của các đảng dân túy cánh hữu tại

Đức và Na Uy (Eatwell, 2003) Thế giới quan

Manichaean cũng là nền tảng của chủ nghĩa dân

túy tại châu Mỹ Latin và châu Á thời thực dân

Khi đó, “họ” chính là người nước ngoài, kẻ thù

đạo đức của cả dân tộc, ví dụ như thực dân Anh,

Pháp hay Mỹ Những hành động chống đối cực

đoan trong giai đoạn này là các đợt quốc hữu hóa

các công ty nước ngoài bị cho là mối đe dọa quốc

gia Triết lý của thế giới quan Manichaean một

khi đã ăn sâu vào suy nghĩa, và văn hóa dân tộc

thì rất khó xóa bỏ và gây ra những hậu quả khó

lường (Bulhan, 1985)

2.2 Chủ nghĩa dân túy như một chiến lược

chính trị

Weyland (2001) cho rằng chủ nghĩa dân túy

được thể hiện rõ nhất như là chiến lược chính trị

qua tính cách của lãnh tụ dân túy giành quyền

11 McDonnell, D & Albertazzi, D (2008)

lãnh đạo nhờ sự hỗ trợ trực tiếp của nhân dân Lãnh tụ dân túy có khuynh hướng đẩy mạnh sự sùng bái cá nhân Sức hút của một lãnh tụ chính trị được coi là công cụ quyền lực chính trị hiệu quả Sự kết nối giữa người dân và lãnh tụ được thực hiện qua sự tương tác trực tiếp như diễn thuyết, gặp mặt, và kênh truyền thông Các đảng dân túy cũng đưa ra chính sách phù hợp với phong cách chính trị của lãnh tụ Lãnh tụ dân túy còn là người phát ngôn của đảng phái, và tuyên

bố có sứ mệnh đại diện cho nhân dân

Dạng liên kết này gắn hệ tư tưởng của chủ nghĩa dân túy với chiến lược chính trị Tính cách

cá nhân trở thành đặc tính của tổ chức hay thể chế là nét mới trong bối cảnh hiện nay (McDonnell 2013) Đây được coi là kết nối thu hút của mô hình liên kết xây dựng hình tượng lãnh tụ, một đặc điểm cơ bản của chủ nghĩa dân túy như một chiến lược chính trị Một số nhân vật lãnh đạo trào lưu dân túy đang là thách thức mới đối với giới tinh hoa hiện nay Trong kỷ nguyên internet, nhiều nhà chính trị đã sử dụng rất tốt các phương tiện truyền thông, đặc biệt là truyền thông xã hội để giành ảnh hưởng và sự ủng hộ chính trị của số đông dân chúng Chẳng hạn như mỗi một dòng tin trên mạng xã hội Twitter của ông D Trump đều có ảnh hưởng rất lớn Nhiều chính sách đối ngoại, kinh tế hay chính sách xã hội của một số chính phủ theo xu hướng dân túy cũng gây nhiều tranh cãi và bị chỉ trích Những người chống lại trào lưu dân túy cho rằng những chiến lược mà họ đề ra thực chất chỉ

là những thủ đoạn chính trị Các giải pháp nêu ra trong chiến lược chỉ có tính ngắn hạn và không thể giải quyết tận gốc, căn nguyên của vấn đề Michael Kazin (2017) cho rằng chủ nghĩa dân túy có biểu hiện như một khẩu hiệu để huy động sức mạnh quần chúng Chính vì vậy, lãnh tụ dân túy cần phải hiểu được nguyện vọng của dân chúng, tận dụng các cơ hội để chỉ trích giới tinh hoa đặc lợi (Mudde 2004) Với sức thu hút của mình, các nhà dân túy khẳng định chỉ họ mới là người đại diện cho ý chí của nhân dân, sử dụng các chiến thuật chính trị để tận dụng thời cơ, nắm bắt tâm lý người dân để nắm quyền lực, ví dụ như

Hitler với thế giới quan Manichaean coi người

Đức như dân tộc thượng đẳng (tốt) diệt chủng

người Do thái (xấu) (Hawkins, 2010)

Những phân tích của các học giả và thực tế

những biểu hiện dân túy với những màu sắc khác

nhau cho thấy rằng chủ nghĩa dân túy là một

phong trào xã hội thay vì là một chủ nghĩa có chủ

thuyết và mục tiêu cụ thể Nó như một phong trào

từ trên xuống, với các tổ chức không chính

thống, như một mạng lưới có sự hội nhập Những

phong trào dân túy thường có một lãnh tụ có sức

thu hút để dẫn dắt người dân Thực tế ở nhiều nơi

cho thấy lãnh đạo dân túy thường là người có

xuất thân bên ngoài giới tinh hoa, không bị

nhiễm những thói xấu của tầng lớp này Cũng có

thể đó là người xuất thân từ tầng lớp này, song

những phát biểu của họ dường như thể hiện sự ly

khai tầng lớp của mình để bảo vệ lợi ích của số

đông dân chúng Họ thường người có tính cách

mạnh mẽ, có tư tưởng dân chủ cấp tiến muốn

nhanh chóng thay đổi tình trạng kinh tế chính trị

xã hội để đáp ứng kỳ vọng của nhân dân

Chủ nghĩa dân túy như một hệ tư tưởng và

chiến lược chính trị có tính chất bổ sung cho

nhau Chủ nghĩa dân túy cần cả hệ tư tưởng mang

tính đối kháng và một lãnh tụ dân túy có sức thu

hút và gây dựng phong trào Đặc điểm của hệ tư

tưởng quyết định đặc trưng của phong trào chính

trị còn chiến lược chính trị sẽ quyết định hình

thức của phong trào dân túy (Urbinati, 2014)

3 Thách thức từ sự trỗi dậy của chủ

nghĩa dân túy hiện nay

Chủ nghĩa dân túy thường trỗi dậy trong bối

cảnh khủng hoảng chính trị khi chính quyền

không đủ năng lực để giải quyết những thách

thức mới, và tính chính danh của họ bị nghi ngờ

Trong bối cảnh đó chủ nghĩa dân túy là một học

thuyết mang tính kỳ vọng, với những hứa hẹn

vào một thế giới tốt đẹp hơn cho những người bị

đẩy ra bên lề xã hội hay những người không được

hưởng ưu đãi từ quá trình toàn cầu hóa, tự do hóa,

và lợi thế khoa học công nghệ

Chủ nghĩa dân túy là học thuyết của việc tìm

kiếm quyền lực dựa trên khả năng đại diện cho

12 Lê Minh Quân (2019)

dân chúng nhưng lại phủ nhận nguyên tắc bình đẳng khi đặt ưu tiên quyền của đa số trên quyền của thiểu số Cách tiếp cận chiến lược chính trị mang phong cách lãnh tụ thường khai thác đặc điểm văn hóa, tình cảm tự phát và lợi ích trước mắt của người dân nhưng lại không quan tâm tới nguyện vọng, lợi ích chung của toàn xã hội tập trung vào quyền và lợi ích nhiều hơn trách nhiệm

và nghĩa vụ của các nhóm dân cư.12 Chủ nghĩa dân túy trỗi dậy trong thế kỷ XXI tuy vẫn giữ những đặc trưng như đối kháng với giới tinh hoa nhưng có những khác biệt riêng như tính chuyên chế và dân tộc sâu hơn (Muddle, 2007) Lê Minh Quân (2019) cũng cho rằng hệ lụy của chủ nghĩa dân túy thường gắn với chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi, tinh thần quốc gia vị kỷ và chủ nghĩa biệt lập văn hóa

3.1 Thách thức xu hướng toàn cầu hóa

Chiến thắng của Tổng thống Mỹ D Trump và

sự xuất hiện của Brexit là những biểu hiện cho thấy chúng ta đang sống trong thời kỳ của sự bất bình của một bộ phận dân chúng đối với xu hướng toàn cầu hóa13 Nhờ khả năng thu hút sự ủng hộ của đa số dân chúng, các nhà dân túy trở thành một lực cản của các đảng phái dòng chính như là một lựa chọn khác cho người dân Tại châu Âu, các nhà dân túy khiến người dân hoài nghi đối với tiến trình hội nhập châu Âu, thể chế quốc tế, đặc biệt là sự nghi ngờ đối với EU tại Nghị viện châu Âu đã tăng EU gặp khó khăn khi

ra quyết định khi các đảng dân túy nghi ngờ các hiệp định và sáng kiến như Hiệp định Đối tác thương mại và đầu tư xuyên Đại Tây Dương (TTIP), Hiệp định Kinh tế và Thương mại (CETA – còn có tên gọi là Hiệp định Thương mại Canada – châu ÂU), hay Khu vực tự do thương mại sau rộng và toàn diện (DCFTA) giữa EU với các nước Georgia, Moldova and Ukraine Donald Trump, nhà dân túy cánh hữu tấn công vào trật tự quốc tế tự do qua các chỉ trích và đe dọa những thể chế này như rút lui khỏi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương, rút ra khỏi Thỏa thuận khí hậu Paris, và cho rằng chúng gây bất lợi cho người Mỹ, chỉ trích truyền thông như CNN và New York Times Tại Mỹ, trong chiến

13 G.John Ikenberry (2018, Jan)

dịch vận động bầu cử tổng thống của mình năm

2016, Donald Trump đã tuyên bố rằng nền dân

chủ tại Mỹ đã không còn hiệu quả, khiến cho một

số ưu đãi của người dân14 bị đe dọa và hứa sẽ

mang lại thay đổi và giúp cho người da trắng

giành lại ưu thế cũ Francis Fukuyama (2018)

cho rằng chủ nghĩa dân túy là thuốc độc của thế

giới tự do toàn cầu

3.2 Thách thức nguyên tắc bình đẳng và đa

dạng trong xã hội

Quyền con người bảo vệ mỗi công dân trong

xã hội trước những lạm dụng và bỏ rơi của chính

quyền Chính vì vậy quyền con người hạn chế

không gian kiểm soát và thực thi của nhà nước

Dựa vào tuyên ngôn đại diện cho dân chúng, các

nhà dân túy đánh đồng quyền con người với ý chí

của đa số dân chúng, để bảo vệ họ trước các mối

đe dọa Hơn nữa, một số nhà dân túy đã khai thác

sự kì thị tôn giáo, sắc tộc với một số cộng đồng

thiểu số, bằng cách đẩy họ cùng phe với giới tinh

hoa Như vậy, chủ nghĩa dân túy có hàm ý thu

hẹp ý nghĩa “dân chúng” tới một nhóm đủ lớn

trong xã hội để hợp pháp nắm quyền chính trị

Không thừa nhận cần phải bảo vệ tất cả người

dân, các nhà dân túy ưu tiên lợi ích của dân

chúng thuần nhất Những tuyên ngôn của các nhà

dân túy (Donald Trump và dân túy cánh hữu

chống di cư tại châu Âu) đã loại bỏ tính bình đẳng

và đa dạng trong xã hội, tấn công nguyên tắc kiểm

soát và cân bằng kiềm chế quyền lực của nhà nước

là mối đe dọa lớn nhất cho nguyên tắc cơ bản của

nền dân chủ15 Như vậy, sự trỗi dậy của chủ nghĩa

dân túy hiện nay có hàm ý thách thức thế giới tự

do, và giá trị quyền con người

Tính hấp dẫn của các nhà dân túy gia tăng

cùng với sự bất mãn của công chúng với chính

quyền hiện hành Sợ hãi trước nạn khủng bố, bất

an với sự đa dạng tôn giáo và sắc tộc, người dân

ngày càng cảm thấy chính quyền và giới tinh hoa

lờ đi quan tâm của họ Các nhà dân túy cảm nhận

được tình cảnh này và đã chọn cộng đồng di cư,

tị nạn và sắc tộc thiểu số trở thành nhóm biệt lệ

bị kì thị Chủ nghĩa bản địa, chống đạo Hồi gia

14 Đa số dân chúng nói chung có thể được biểu hiện dưới

hình thức các nhóm sắc tộc, nhóm người nghèo, hay người

bị bóc lột

tăng Mối đe dọa cao nhất là nạn di cư, bản sắc văn hóa, cơ hội kinh tế, và nạn khủng bố Chiều hướng này đang đảo ngược lại một số đường lối tích cực mà các quốc gia đang theo đuổi, như bình đẳng kinh tế, sự hòa hợp giữa các dân tộc

và xu hướng hợp tác quốc tế, chống chủ nghĩa độc quyền, bảo hộ (Lê Minh Quân, 2019) Dòng di cư tới châu Âu trong năm 2015 là lực thúc đẩy sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy Tại châu Âu, Brexit ủng hộ bản sắc dân tộc Anh, chống lại người nhập cư; Tại Hungary, nổi lên những chính kháchcó quan điểm duy trì và bảo

vệ sự thuần nhất về sắc tộc của người Hungary, loại trừ những người thuộc sắc tộc khác đang sống tại đây Ba Lan cũng đang trải qua giai đoạn trỗi dậy của các nhóm phân biệt chủng tộc công khai, như nhóm một “châu Âu da trắng” xuất hiện năm 2017 Xu hướng bài người da màu cũng đang có những biểu hiện lan rộng tại Mỹ cũng chống lại làn sóng di cư Hiện nay các nhà dân túy cánh hữu hưởng lợi từ cuộc khủng hoảng di

cư và thậm chí còn thắng cử tại Hungary, PiS tại

Ba Lan, FPO tại Áo đang liên minh với đảng cầm quyền Do vậy, chính sách của một số nhà dân túy đi ngược với tính bình đẳng và đa dạng xã hội của chế độ dân chủ

4 Kết luận

Thách thức của chủ nghĩa dân túy tới chính quyền tới từ cả các lãnh đạo dân túy và cả dân chúng Sức mạnh trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy hiện nay phụ thuộc vào bối cảnh của từng khu vực Chủ nghĩa dân túy tại châu Âu có xu hướng tập trung vào yếu tố sắc tộc, và chống nhập cư (dân túy cánh hữu), tại châu Mỹ Latin và Đông Nam Á tập trung vào các chương trình phúc lợi giảm bất bình đẳng (dân túy cánh tả), và tại Mỹ các chính sách của tổng thống Donald Trump mang đầy đủ các đặc tính này

Dân túy cánh tả đang chống lại tiến trình toàn cầu hóa, và các biện pháp thắt lưng buộc bụng, nhưng khác với cánh hữu họ thường chấp nhận các cộng đồng khác trong xã hội và đưa ra các

15 Judis B J (2016)

chính sách bao trùm Các nhà dân túy cánh tả

không chiếm ưu thế thống trị như dân túy cánh

hữu nhưng tại Hy Lạp, Syriza đang nắm chính

quyền và Podemos tại Tây Ban Nha là đảng lớn

thứ hai Chủ nghĩa dân túy cánh tả chủ yếu xuất

hiện ở Nam Mỹ, cánh hữu tại Bắc Mỹ, và châu

Âu có đặc điểm chung là chống giới tinh hoa,

cánh hữu chống đa nguyên và quan điểm kì thị

Những chính sách dân túy cánh tả thường bị cho

là chỉ có hiệu quả trong ngắn hạn và thất bại

trong dài hạn Hơn nữa, chính sách dân túy mang

các yếu tố phi tự do như chiếm lấy chính quyền

nhờ đại diện cho đông đảo người dân nhưng lại

phủ nhận nguyên tắc cân bằng và kiểm soát, phủ

nhận nguyên tắc bình đẳng, chống đa nguyên khi

đặt quyền ưu tiên tối cao cho đa số người dân

trước các cộng đồng thiểu số

Tại Việt Nam, trước xu hướng trỗi dậy của

chủ nghĩa dân túy trên toàn cầu và trong khu vực,

trong bối cảnh đất nước đang hội nhập vào mạng

lưới toàn cầu trong hầu khắp các lĩnh vực thì cần

phải chủ động ứng phó với những tác động tiêu

cực của chủ nghĩa dân túy Báo Quân Đội Nhân

Dân16 cũng đã phân tích những nguyên nhân dẫn

tới sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân túy đều xuất

hiện tại Việt Nam với mức độ phức tạp khác

nhau Những nguyên nhân chính bao gồm “việc

giải quyết một số vấn đề xã hội chưa hiệu quả,

giảm nghèo chưa bền vững, chênh lệch giàu

nghèo và bất bình đẳng có xu hướng gia tăng”

khiến cho sự đối kháng giữa bộ phận người

nghèo và giàu (tinh hoa) gia tăng; một số phần tử

cơ hội chính trị tạo ra các phe nhóm lợi ích cá nhân tạo ra đất sống cho chủ nghĩa dân túy Lê Minh Quân (2019) bổ sung những nguyên nhân bên ngoài như mặt trái của toàn cầu hóa, thông tin giả tràn lan, cá nhân hóa thông tin đã kích động và lôi kéo người dân, và nguyên nhân bên trong như tình trạng quan liêu vô cảm của một bộ phận cán bộ, và thiếu công khai minh bạch trong quản lý

Tóm lại, chủ nghĩa dân túy lan tràn trong bối cảnh xã hội bất ổn, giới tinh hoa trong hệ thống hiện hành dường như đã xa rời đa số cư dân và chính quyền đang mất đi tính chính danh Chủ nghĩa dân túy không chỉ trở thành kênh hợp pháp

để dân chúng phản kháng cũng như thể hiện sự bất mãn của họ, mà còn là tín hiệu cần thiết để điều chỉnh chính sách của chính quyền Nhưng biểu hiện của chủ nghĩa dân túy tại Việt Nam được Võ (2018) chỉ ra một số biểu hiện nằm trong 27 biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, “tự diễn biến”, và “tự chuyển hóa” bao gồm cả các “nhân vật truyền thông” hành xử “của người phúc ta”, và sự điều hành kém của chính quyền trước bức xúc của người dân Chủ nghĩa dân túy có tác động tiêu cực khi làm mất lòng tin của người dân, làm mất

đi tính chính danh của chính quyền, và chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc Cho dù, chủ nghĩa dân túy có những ảnh hưởng tiêu cực nhưng không

vì thế mà Việt Nam tự cô lập, không dám hội nhập cùng thế giới♦

Tài liệu tham khảo:

1 Eatwell, R (2003): Ten Theories of the Extreme Right in Right-Wing Extremism in the

Twenty First Century, edited by Merkl, Peter and Leonard Weinberg London: Frank Cass

2 Goodwyn, Lawrence (1978): The Populist Moment: A Short History of the Agrarian Revolt

in America Oxford University Press; Abridged edition

3 Hawkins, K (2010): Venezuela’s Chavismo and populism in comparative perspective

Cambridge University Press New York

4 Judis B J (2016): The Populist Explosion: How the Great Recession Transformed

American and European Politics Columbia Global Reports

5 Kazin, M (2017): The Populist Persuasion: An American History Cornell University Press

16 Võ Văn Thưởng (2018, tháng 5 14)

6 McDonnell, D & Albertazzi, D (2008): Twenty - First Century Populism Palgrave Macmillan

Ltd

7 Moffitt, B (2017): The Global Rise of Populism: Performance, Political Style, and

Representation Stanford University Press

8 Mudde, C (2007): Populist radical right parties in Europe Cambridge University Press

Cambridge

9 Mudde, C (2016): Europe’s Populist Surge, Foreign Affairs

10 Mudde, C et al (2014): How Populist Are the People? Measuring Populist Attitudes in

Voters Comparative Political Studies No 9

11 Müller, J.W (2015): Parsing populism, Juncture 22(2)

12 Murray, C (2013): Coming Apart: The State of White America, 1960-2010 Crown Forum

13 Nelson R (1988, Spring): The Cultural Contradictions of Populism: Tom Watson's Tragic

Vision of Power, Politics, and History The Georgia Historical Quarterly Vol 72, No 1

14 Nguyễn An Ninh (2018): Chủ nghĩa dân túy ở khu vực Mỹ Latinh Tạp chí Lý luận chính

trị No 8 Truy cập tại http://lyluanchinhtri.vn/home/index.php/quoc-te/item/2737-chu-nghia-dan-tuy-o-khu-vuc-my-latinh.html vào 16/09/2019

15 Pasquino, G (2008): Populism and Democracy in Twenty - First Century Populism: The

Spectre of Western European Democracy, edited by Daniele Albertazzi and Duncan

McDonnell, Houndmills, Basigstoke: Palgrave Macmillan

16 Lê Minh Quân, (2019): Về chủ nghĩa dân túy và đấu tranh ngăn ngừa nó hiện nay ở Việt

Nam Tạp chí Cộng sản, số 920 (6-2019)

http://www.tapchicongsan.org.vn/Home/xay-dung-dang/2019/55211/Ve-chu-nghia-dan-tuy-va-dau-tranh-ngan-ngua-nhung-bieu.aspx

17 Stanley, B (2008): The thin ideology of populism, Journal of Political Ideologies Vol 13

No 1

18 Walicki, A (1969): Populism Its meanings and national characteristics Weidenfeld and

Nicholson London

19 Walter Nugent (2013): The Tolerant Populists: Kansas Populism and Nativism

University of Chicago Press; Second edition

20 Nye, J (2016): Putting the Populist Revolt in Its Place, Project Syndicate, , Oct 05

21 Velasco, A (2017): How Economic Populism Works, Project Syndicate, , Feb 07)

22 Fukuyama, F (2017): Why Populist Nationalism Now? The American Interest, , Nov 30

23 G John Ikenberry (2018): The End of Liberal International Order, International Affairs,

Volume 94, Issue 1, Jan

24 Võ Văn Thưởng (2018): Chủ nghĩa dân túy và những cảnh báo đối với Việt Nam Quân

đội Nhân dân, tháng 5 (14)

Thông tin tác giả:

Th.S NGUYỄN THỊ HỒNG BẮC

Email:

Viện Kinh tế và Chính trị Thế giới Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

nghbac@yahoo.com