Tac gia noi ve tac pham van hoc 12

Hỏi: Đúng là với tâm hồn như vậy, Hoàng đã không thể lắng nghe được bài hát kỳ diệu của cuộc sống mới đang dần hình thành trong những tiếng bập bẹ dù "sai vần" nhưng rất chân thực ấy....[r]

VĂN LỚP 12 - TÁC GIẢ NÓI VỀ TÁC PHẨM

VĂN LỚP 12 TÁC GIẢ NÓI VỀ TÁC PHẨM

Nhiều tác giả Nhóm Ban Mai thực hiện

LỜI NÓI ĐẦU

Trong vài năm gần đây, các trường đại học trong nước đã tuyển đầuvào với số điểm rất cao, hơn hẳn so với năm mười năm về trước Với bamôn, khối C, D thông thường học sinh ở các thành phố lớn (không có điểm

ưu tiên) phải đạt ít nhất từ 23 điểm trở lên mới có cơ hội đỗ đại học Cá biệt

có những trường lấy đến 26, 27 điểm cho ba môn thi, trong đó có môn văn.Làm một bài văn bình thường để được điểm 5, điểm 6 không khó Nhưng với

số điểm như vậy thì chắc chắn các bạn có rất ít hi vọng Vậy làm thế nào để

có bài văn thi đại học được điểm 8? Điều đó có vẻ như rất khó khăn Nhưngnếu bạn đọc kĩ cuốn sách này, bạn sẽ biết rằng, có nhiều cách để đạt đếnđiểm tám, hoặc số điểm cao hơn nữa

Tiếp cận tác phẩm văn học là một công việc khó khăn đòi hỏi người đọcphải có một vốn văn hóa nhất định Cảm thụ được ý nghĩa và vẻ đẹp của nórồi trình bày cho người khác hiểu được bằng ngôn ngữ riêng của mình còn làcông việc khó khăn hơn nữa Việc học văn của học sinh phổ thông theochúng tôi là nhằm đến mục đích này Việc phân tích và bình giảng một tácphẩm văn học không có một chuẩn mực chung bởi cảm nhận thế nào làquyền của một người Cho nên cùng một câu thơ hay một câu văn lại đượcmỗi người phân tích một cách khác nhau Đó chính là tính chất đa nghĩa củanghệ thuật Nhưng cũng chính vì tính chất này mà các em học sinh gặp phảirất nhiều khó khăn Thứ nhất, họ không phải là độc giả bình thường bởi cáivận văn hóa mà công việc phân tích tác phẩm văn học đòi hỏi thì họ còn đangphải học thứ hai, chính vì sự giảng dạy theo những giáo trình có sẵn nhiềukhi không phát huy được tính sáng tạo của học sinh Điều này khiến học sinh

hiểu tác phẩm văn học rất chung chung, nhiều khi còn ngô nghê nữa Sau mỗi

kỳ thi học sinh giỏi và nhất là kỳ thi đại học, bào chí phản ánh rất nhiều nhữngbài phân tích, bình giảng rất kém của học sinh, chẳng hạn có em cho rằngchồng của cô Đào trong truyện ngắn Mùa lạc của nhà văn Nguyễn Khải là ChíPhèo (nhân vật của nhà văn Nam Cao), hoặc những câu thơ được hiểu theonghĩa thô tục Chính vì thế mà chúng tôi làm cuốn sách "Văn lớp 12 - Tác giảnói về tác phẩm này với mục đích duy nhất là giúp các em học sinh tiếp cậngần hơn vào những tác phẩm các em được học trong nhà trường Đối với mộtbài thơ hay một truyện ngắn, người hiểu rõ nhất hơn ai hết chính là các tácgiả đã sáng tạo ra nó Họ chính là người đã phải khổ sở, cân nhắc dùng câunày hay dùng câu kia, dùng từ này hay dùng từ kia Họ chính là người hiểu rõ

và tạo ra những lớp nghĩa trong tác phẩm và liên kết chúng trong một ýtưởng Cho nên chúng tôi đã phỏng vấn trực tiếp các tác giả có tác Phẩmđược giảng dạy trong nhà trường và trình bày các câu trả lời của họ một cáchgiản dị

Đối với một bài thơ hay một truyện ngắn chúng tôi phỏng vấn tác giatheo trình tự sau:

Hoàn cảnh sáng tác

Đối với việc phân tích tác phẩm, việc hiểu được tình cảm, tâm tư hayđộng cơ thúc đẩy tác giả sáng tạo ra nó là một việc hết sức cần thiết Nó giúptiếp cận trực tiếp vào tác phẩm Tại sao tác giả lại viết như thế này mà lạikhông viết như thế kia? Chúng tôi phỏng vấn tác giả từ về lý do thúc đẩy họviết, về tình cảm khi họ viết và đặc biệt là sự ảnh hưởng của cuộc sống xã hộixung quanh đối với tác phẩm khi họ viết

* Ý tưởng chính của tác phẩm.

Đây là phần phức tạp nhất của việc phân tích tác phẩm văn học Mỗingười đọc sẽ có một ý kiến chủ quan của mình gán cho tác phẩm bởi nhữnghình ảnh giàu tượng trưng trong tác phẩm Mặc dù đôi khi tác phẩm có chứađựng những ý tưởng vượt quá tầm kiểm soát của tác giả nhưng đó là nhữngtrường hợp quá hiếm hoi Hầu hết các tác giả đều nắm chắc mình viết gì

Chúng tôi cố gắng để tác giả nói lên một cách giản dị và ngắn gọn nhất ýtưởng chủ đạo trong tác phẩm của mình Khi nắm được ý tưởng này, chúng

ta mới có thê phân tích và bình giảng tác phẩm được

* Phân tích nội dung và nghệ thuật của tác phẩm:

Chúng tôi xuất phát từ quan niệm rằng nội dung và hình thức có mộtgắn bó hữu cơ không thể tách rời bởi chỉ có hình thức đó mới có nội dung đóhay nội dung đó đã bày tỏ ra bên ngoài hình thức đó Cho nên không thểphân tích riêng biệt từng điều một

Đối với việc phân tích tác phẩm, nắm được các mạch "thơ", "văn" làđiều quan trọng Nhiều học sinh khi phân tích đến đoạn sau thì quên mất nộidung của đoạn trước cho nên bài văn của các em chỉ là những mảng cảmnghĩ tách rời nhau

Chúng tôi làm việc này hết sức thận trọng và tỉ mỉ Từng câu văn, từngcâu thơ, từng tứ, từng điệp từ cho đến các dấu cảm thán trong tác Phẩm lầnlượt được các tác giả phân tích và làm rõ ý tưởng của chúng Không nhữngthế, những ý kiến khác nhau trong việc phân tích một hình ảnh hay câu vănnào đó của các nhà phê bình, nhà giáo đều được mang ra để cho tác giảnhận xét (ví dụ như hình ảnh "Đầu súng trăng treo" trong bài Đồng chí củanhà thơ Chính Hữu) Nội dung của đoạn văn, đoạn thơ này liên kết như thếnào với nội dung toàn tác phẩm và nó phản ánh ý nghĩa nào của ý tưởngchung Xen lẫn vào việc phân tích nội dung, bút pháp nghệ thuật của tác giảcũng được làm sáng tỏ đến từng hình ảnh, từng câu chữ Tác phẩm sẽ đượclần lượt phân tích từ từ đầu tiên đến từ cuối cùng

* Ý nghĩa nghệ thuật và xã hội của tác phẩm.

Đây là phần mà rất ít các bài phân tích văn học của học sinh đề cập tới.Các bài văn chỉ dừng lại ở phần phân tích nội dung và nghệ thuật Một tácphẩm văn học bên cạnh phần chứa đựng những giá trị nền tảng tâm hồnmuôn đời của con người nói chung nó còn phản ánh một Phần hình ảnh xã

hội ở thời điểm tác giả viết ra tác phẩm Đặc biệt là Phần ý nghĩa xã hội Họcsinh hầu như rất khó khăn trong việc rút ra ý nghĩa này.

Mặc dù đã xác định rõ phương pháp làm việc như vậy nhưng khi thựchiện chúng tôi vấp phải nhiều vấn đề hết sức khó khăn Hầu hết các nhà vănđược phỏng vấn đều không biết tác phẩm nào của mình đang được dùnggiảng dạy trong nhà trường Ngay nhà thơ Tố Hữu, một tác gia có tác phẩmđược đưa rất nhiều vào sách giáo khoa mà cũng không biết bài thơ nào củamình được giảng dạy Hơn nữa, tác phẩm của nhà thơ Tố Hữu như Việt Bắc,Kính gửi cụ Nguyễn Du đã được quá nhiều nhà phê bình có tiếng tăm và uytín phân tích, bình giảng Vả lại các tác phẩm đã được Bộ giáo dục và Đàotạo chọn đưa vào chương trình giảng dạy là những tác phẩm vừa tiêu biểucho phong cách của tác giả, vừa tiêu biểu cho một dòng văn học, một thời kỳvăn học Việc đặt câu hỏi phỏng vấn do đó không kém phần phức tạp Ví nhưbài Bên kia sông Đuống của nhà thơ Hoàng Cầm Bài thơ này là một bài thơlớn chứa đựng nhiều hàm nghĩa, nhiều tầng văn hóa Có những cách dung từ

mà cả người đọc lẫn học sinh khó mà hiểu được (như từ "dựng trăng") nếutác giả không chỉ dẫn Nhưng theo ý chủ quan của nhà thơ Hòang Cầm thìchính ông cũng chỉ là một trong những độc giả của bài thơ bởi vì khi viết bàithơ này nhà thơ luôn nghe một giọng phụ nữ dịu dụng và mơ hồ "đọc cho ôngviết" (nguyên văn lời nhà thơ Hoàng Cầm) Cho nên chính chúng tôi cũngphải phỏng vấn ông với tư cách ông là một độc giả đặc biệt của bài thơ Bênkia sông Đuống Hơn nữa không chỉ nhà thơ Hoàng Cầm sang tác một cáchđặc biệt như thế mà những nhà thơ có thơ trong sách giáo khoa cũng đôi lúctrả lời rằng khi ấy họ viết như vậy nhưng chỉ có thể cảm được chứ không hiểuđược Gặp những câu trả lời như vậy về một câu thơ khó hiểu nào đó, chúngtôi lại phải nói lên sự hiểu của cá nhân chúng tôi về câu thơ đó để tác giảhoặc đồng ý hoặc phủ nhận

Với những nhà văn, chúng tôi thuận lợi hơn khi cùng họ phân tích tâm

lý của nhân vật Chính các nhà văn này cũng cho rằng lâu nay những bàiphân tích về tác phẩm của họ không chú trọng lắm đến tâm lí của nhân vật

mà chỉ cuốn theo tình tiết cốt truyện hay câu chữ Trong văn xuôi nếu khôngphân tích tâm lý nhân vật thì các nhân vật chỉ như những bóng mờ thiếu sinhkhí của đời sống Các nhà văn đã vui lòng trả lời về từng nhân vật trong tácphẩm kể cả những nhân vật chỉ xuất hiện một vài lần hay chỉ nhắc đến cái tênthôi Chúng tôi không phỏng vấn tác giả riêng rẽ từng nhân vật một mà luônluôn phân tích tất cả các biến thái tâm lý của tất cả những nhân vật ở trongcùng một tình huống tức thời Tâm lý của như vật này sẽ được tỏ rõ hơn khisoi vào tâm lý của nhân vật đã cùng tạo ra tình huống truyện Trước khi Phântích những biến cố tâm lý ở đoạn sau chúng tôi lại lặp tức cùng tác giả liên hệđến những biến cố tâm lý của nhân vật ở đoạn trước Điều này giúp chúng tacảm nhận được các nhân vật không chỉ là hình mẫu đơn thuần của văn học

mà nó còn là những con người thực sự với đầy đủ tình cảm và nỗi đau khổcủa kiếp người

Cách làm này đã giúp cho những truyện ngắn từng gây khó khăn chohọc sinh khi phân tích (ví dụ như truyện ngắn Mùa lạc của nhà văn NguyễnKhải Truyện ngăn này trong kỳ thi tuyển sinh Đại học năm 1999 có hơn mườitrường đại học và cao đẳng ra đề phân tích) trở nên dễ tiếp nhận hơn, gầngũi hơn Các nhà văn cũng thẳng thắn trả lời những câu hỏi của học sinh haygiáo viên trên các báo và những vướng mắc trong tác phẩm của họ (như câuhói của một học sinh đã in trên báo Văn Nghệ hỏi tại sao khi Mị bị bắt, ngườiyêu của Mị không đến cứu trong truyện ngắn Vợ chồng A Phủ của nhà văn TôHoài)

Các tác phẩm đề cập trong sách này là các tác phẩm văn học trongchương trình giảng văn lớp 12 Đây là phần quan trọng và chính yếu nhất.Học sinh vừa phải thi tốt nghiệp, đồng thời các đề thi văn đại học và cao đẳnghầu hết đều dùng chương trình giảng văn lớp 12 Cuốn sách đề cập tớinhững tác phẩm sau trong chương trình lớp 12:

* Văn xuôi.

- Mùa lạc của nhà văn Nguyễn Khải

- Vợ nhặt của nhà văn Kim Lân

- Vợ chồng A Phủ của nhà văn Tô Hoài

- Đôi mắt của nhà văn Nam Cao

- Người lái đò Sông Đà của nhà văn Nguyễn Tuân

* Thơ.

- Kính gửi cụ Nguyễn Du, Việt Bắc của nhà thơ Tố Hữu

- Các vị La Hán chùa Tây Phương của nhà thơ Huy Cận

- Bên kia sông Đuống của nhà thơ Hoàng Cầm

- Đất nước (trích trường ca) của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm

- Tiếng hát con tàu của nhà thơ Chế Lan Viên

- Tây tiến của nhà thơ Quang Dũng

- Đất nước của nhà thơ Nguyễn Đình Thi

- Sóng của nhà thơ Xuân Quỳnh

Trong sách giảng văn còn một phần rất quan trọng đó là các tác phẩmcủa Hồ Chủ Tịch Tuy nhiên, do các tác phẩm này đã được phổ biến sâu rộngtrong xã hội, đã được nhiều nhà phê bình, nhà văn phân tích kỹ càng và sâusắc trên các báo, tạp chí và sách, nên các em có thể tìm đọc ở bất kỳ hiệusách nào Ngoài ra, còn một vài tác phẩm văn xuôi nữa Nhưng chúng tôi xétthấy những tác phẩm ấy ít khi được sử dụng trong các kỳ thi đại học, hơn nữadung lượng cuốn sách có hạn nên đã không đề cập đến ở đây Ngoài các tácphẩm lớp 12, chúng tôi xin lưu ý các bạn học sinh về tác phẩm "Tràng giang"của nhà thơ Huy Cận Do tác phẩm lớp 11 này xuất hiện thường xuyên trongcác đề thi đại học, nên ở đây cũng phân tích tác phẩm này

Mặc dù chính các tác giả đã phân tích và bình giảng tỉ mỉ từng câu,từng chữ trong tác phẩm của mình, bày tỏ tất cả những bí ẩn tâm lý của nhânvật nhưng công việc cảm thụ và phân tích vẫn dựa vào ý kiến chủ quan hoàntoàn của độc giả và những người phân tích tác phẩm Cho nên những ngườilàm cuốn sách này mong muốn đưa cho người đọc là học sinh những ý kiếncủa các tác giả như một sự tham khảo và tránh được lỗi lầm không đáng có

khi tiếp cận tác phẩm Hơn nữa cuốn sách được trình bày theo cách đối thoạitrực tiếp với tác giả tức là đối thoại trực tiếp với tác phẩm Điều này kích thích

và tạo cho học sinh khả năng có thể đối thoại được với tác giả thông qua tácphẩm

Do vậy, việc cảm thụ một tác phẩm văn học lớn là chuyện khó khăn từxưa đến nay Chúng tôi chân thành cảm ơn các nhà thơ, nhà văn đã bỏ thờigian để cùng chúng tôi phân tích tỉ mỉ từng câu, từng lời, trong tác phẩm

Nguyễn Quang Thiều

sự nổi dậy của họ đối với chế độ thực dân cướp nước mà phân tích tâm lý,đời sống thường nhật của họ trong những hoàn cảnh đó Nhân vật bi đẩy đếnngưỡng và buộc phải biểu lộ phẩm cách của mình: Nhưng dù nhân vật có ởtrong đêm đen tối, ông vẫn chỉ ra cho họ một chút ánh sáng mong manh của

hi vọng Đó là ánh sáng của cái thiện, của lòng tin vào cuộc sống

Hỏi:

Thưa nhà căn, dịch đói năm 1944-1945 đã cướp đi rất nhiều sinh mạngcủa đồng bào ta Ở các vùng nông thôn Bắc Bộ, hầu như gia đình nào cũng

có người chết đói: anh em, vợ chồng, cha mẹ, con cái ly tán khắp nơi Sựsống của mỗi người bị cái đói đe dọa từng ngày Trong bối cảnh xã hội đó,truyện Vợ nhặt lại được viết ra thì thật lạ Một cuộc sống vợ chồng, một nguồnsống cho một mầm sống tương lai tại sao lại được bắt đầu ảm đạm và phấpphỏng như thế

Đáp:

Dịch đói dạo đó thật khủng khiếp Nhiều gia đình vừa có người chết đói,vừa có người bỏ đi, dần dần mất hẳn Tôi tận mắt chứng kiến người chết đóinằm rải rác ở khắp nơi Khi con người bị đẩy đến bờ vực cuối cùng của cuộcsống thì toàn bộ số phận và tính cách con người họ sẽ biểu lộ ra Chết đói làmột thực tế khốc liệt Đó là cái chết từ từ, hao mòn dần, quằn quại dần Tôiđược biết nhiều chuyện qua những năm tháng đó Cái đói hành hạ tất cả mọingười nhưng không át được sức sống đơn sơ của tâm hồn họ Có nhữngngười đói ngày ngày bới rác tìm một mẩu thức ăn thừa, buổi tối họ lại về nằmcạnh nhau bàn tán về chuyện làng quê, chuyện mùa màng Có người giữ nềnếp rất nghiêm dù đói khát, con cái đi xin mang phần về cho, ông ta vẫn áothe, đội khăn xếp ngồi giữa nhà để ăn Có người đói xô vào cướp cám để ăn,

bị đánh cũng chịu không đánh lại, họ biết rằng chuyện cướp cám của họ là sainhưng họ vẫn phải làm vì đói Nói tóm lại, bi kịch sống của mọi người vào thờiđiểm đó hầu như giống nhau: Đói Nó vừa cay đắng, vừa đớn đau, đồng thờimột mặt nào đó nó lại lóe lên những tia sáng về đạo đức, danh dự

Truyện Vợ nhặt khai thác khía cạnh sau cùng của cái bi kịch ấy

người phạm tội và làm đủ chuyện dại dột khác chỉ vì đói Khi tôi viết, ý tưởngthường trực trong tôi là những người đói dù thế nào đi nữa vẫn luôn luônkhao khát cuộc sống tốt hơn, vẫn tin tưởng một cách mơ hồ vào cuộc sốngtương lai Cái "mơ hồ" ấy là do cuộc sống thực tại luôn hành hạ họ.

dù là rất mong manh

Hỏi:

Dân ngụ cư là dân đi ở trọ, không phải dân gốc nên thiệt thòi đủ thứ

Mở đầu truyện là mẩu hồi ức "Trước kia mỗi chiều" có vẻ yên ả nhưng cái hồi

ức này quá ngắn, trôi qua quá nhanh Hiện tại là cảnh đói khát ủ rũ, cạnh

những người ăn xin "xanh xám như bóng ma", cảnh thây người chết "nằmcong queo bên đường" Vậy mà buổi chiều anh Tràng trở về với một vẻ mặt

có "vẻ gì phởn phơ khác thường", một nụ cười tủm tỉm và "hai mắt thì sánglên lấp lánh", bên cạnh lại có người đàn bà rón rén e thẹn Đấy là một sự kiệnquá ư lạ lùng giữa lúc người ta chỉ nghĩ đến sự sống - chết

Tràng khi đó có ý thức được việc mình làm?

Đáp:

"Tràng là anh chàng kéo xe bò thuê, công việc bấp bênh Trong thờibuổi bấy giờ, hẳn Tràng chẳng dám nghĩ đến chuyện lấy vợ, vì thủ tục cướicheo hồi đó rườm rà, tốn kém lắm Vậy mà tự dưng anh chàng lại "nhặt"được vợ Sự kiện nhặt vợ quá buồn cười Chỉ là một câu đùa, ai cũng biết làđùa, vậy mà cô kia cũng theo Điều đó chứng tỏ cô ta cùng đường và sẵnsàng xông vào, bấu víu vào bất cứ cái gì có thể bấu víu được Còn Tràng, tạisao lại dẫn cô ta về? Vì Tràng là một người nông cạn, không biết tính toánnhư người khác, cũng không ý thức được về hoàn cảnh của mình Anh ta chỉchặc lưỡi theo đúng cách của một người hay "ngửa mặt lên trời cười hềnhhệch" Đến lúc về tới xóm, trước ánh mắt, thái độ của dân xóm, Tràng mới kịpnhận ra sự thay đổi trong cuộc sống của mình Anh ta chỉ cảm nhận sự thayđổi, còn ý nghĩa của nó như thế nào thì anh ta chưa thể hiểu

Hỏi:

Tại sao việc Tràng và người đàn bà ngang qua xóm ngụ cư lại khiếncho những "khuôn mặt hốc hác u tối" từ những hiên nhà xác xơ đột nhiên

"rạng rỡ hẳn lên"? Sự xuất hiện của Tràng và người vợ như thể thổi vào cuộcsống tăm tối tuyệt vọng của họ một luồng sinh khí tươi mát?

Đáp:

Trước kia, chiều nào Tràng cũng đi về qua xóm, nhưng hình ảnh đơnđộc của Tràng không gây ra bất kỳ một xao động nào trong đời sống của cáixóm ngụ cư tồi tàn ấy Sự biến đổi chốc lát như thế phụ thuộc vào hình ảnhngười đàn bà bên Tràng Mọi người bàn tán và cũng đôi phần đoán ra đượccâu chuyện của Tràng Họ đoán được bằng chính hoàn cảnh của họ Việc lấy

vợ lấy chồng luôn là một niềm vui và quan trọng, nó chuẩn bị cho một cuộcsống khác, cuộc sống tương lai của đứa con Nhìn Tràng và người đàn bà,bất chợt họ cũng mơ hồ đến tương lai của chính họ Tràng đã khiến họ tinvào cuộc sống thêm một chút Nếu họ ý thức được niềm vui của mình tronggiây lát đó, họ sẽ nghĩ rằng "Đó, anh ta không những còn sống mà còn nuôithêm được một người nữa trong hoàn cảnh này" Nhưng niềm vui trôi qua rấtnhanh Một tiếng "ôi chao" và lời than thở đưa họ về thực tại cuộc sống đóikhát cùng quẫn, "họ nín lặng"

Hỏi:

Khi người ta nhìn vào, bàn tán về mình, Tràng biết thế và lấy làm "thíchý" lắm, và hắn vênh vênh "tự đắc với mình" Có lẽ đến lúc này Tràng mới hiểurằng hành động của mình pha chút "anh hùng", "kiêu bạc" trong cuộc sốngkhó khăn hiện tại Nhưng khi đi hết xóm ngụ cư thì Tràng lại đâm ra lo sợ.Tràng sợ vì nuôi mình không đủ lại phải đèo bồng thêm một người nữa ư?

Đáp:

Tràng không có nỗi sợ đó Nỗi sợ của Tràng là nỗi sợ phải "một mình"đối diện với người đàn bà Khi đi từ chợ tỉnh về, ngang qua xóm ngụ cư,những ánh mắt, tiếng cười của người khác đã làm cho Tràng bớt cảm thấy sự

có mặt của người đàn bà Nhưng khi còn hai người ở "con đường sâu thămthẳm vắng vẻ thì rõ ràng người đàn bà kia là toàn bộ cuộc sống bên ngoài đốivới Tràng, Tràng phải tìm hiểu nó Tràng ý thức đầy đủ sự có mặt của thị làdành cho Tràng "Hắn định nói với thị một vài câu rõ tình tứ mà chẳng biết nóithế nào Hắn cứ lúng ta lúng túng, tay nọ xoa xoa vào vai kia" Tại sao vậy?Tại vì thực sự người đàn bà đi bên cạnh Tràng còn hoàn toàn xa lạ với Tràng

Có một điều thật ý nghĩa đang diễn ra với Tràng "Trong lòng hắn bây giờ chỉcòn tình nghĩa giữa hắn với người đàn bà đi bên

Hỏi:

Nhưng tên, hoàn cảnh, quê quán, cha mẹ thị Tràng đều chưa biết.Người đọc có cảm giác là "tình nghĩa của Tràng đối với người đàn bà làkhông thật?

Đáp:

Người Việt rất coi trọng tình nghĩa, tuy nhiên để có tình nghĩa người tacần phải có thời gian để thấu hiểu nhau Đặt trong hoàn cảnh khốn khó lúcbấy giờ, khi mỗi người cần đến sự giúp đỡ nhiều hơn của người khác cả vềvật chất lẫn tinh thần, thì Tràng là cái phao cuối cùng, là tất cả hy vọng củangười đàn bà Vậy cái nghĩa của Tràng là sự gắn kết giữa con người với conngười trong một hoàn cảnh cấp bách Hơn nữa đó còn là "nghĩa" của mộtngười đàn ông nghèo không đủ khả năng lấy vợ bỗng dưng được một ngườiđàn bà "ưng thuận về không" làm vợ Và khi cảm thấy có "tình nghĩa" vớingười đàn bà thì sự đối diện của Tràng với chị ta không còn đáng sợ nữa

cử chỉ "tỏ tình" của thị đối với ân nhân, nó đầy âu yếm và cũng đáng yêu Nólàm cho Tràng hạnh phúc Anh chàng "thích chí ngửa cổ cười khanh khách".Cuộc sống thường nhật khốn khổ bị quên lãng Với Tràng, thị là người đàn bàthứ hai sau mẹ anh yêu thương và cần đến anh Yêu thương có thể chưa rõnhưng cần thì đã ro Anh ta hớn hở vì điều đó Riêng với người đàn bà, hiểuhoàn cảnh mình nên cử chỉ "tỏ tình" trên kia vừa hàm chứa sự biết ơn vừa tỏthái độ ưng thuận

Hỏi:

Một lần nữa sự khắc nghiệt của cuộc sống phá tan niềm vui mongmanh của hai người, tiếng chó sủa vang lên làm Tràng thẹn thùng và xấu hổ,như thế có ai đó nhòm vào hạnh phúc của anh Hình như Tràng hiểu ra rằnganh ta đang xây dựng hạnh phúc của mình trên nền tảng một cuộc sống thậtbất trắc và khốn đốn?

Đáp:

Đúng là anh ta có cảm giác đó Anh ta phải xua cái cảm giác đó đi bằngcách "nhặt một hòn gạch vung tay ném mạnh một cái", như thể ném thẳngvào những thách thức đau đớn của cuộc sống Tràng cảm thấy có lỗi đối vớingười đàn bà kia về chuyện không đủ tiền cưới xin, lỗi vì chưa xin phép mẹ,lỗi cả chuyện hoàn cảnh gia đình khốn đốn khó có thể cưu mang được thêmngười nữa Nhưng "ý nghĩ" này của Tràng chứng tỏ Tràng đã có nhiều tìnhcảm với thị lắm Cái mặc cảm ấy bây giờ mới nhận ra khiến Tràng thốt lên

"Mẹ bố chúng mày cắn gì thế", "cắn gì thế" khi chỉ có Tràng và thị đi qua.Điểm cần chú ý là tiếng chó sủa ngay trước cổng nhà Tràng, nơi Tràng phảithực sự đối mặt với tất cả những điều Tràng cảm thấy

Hỏi:

Đi đến cổng nhà Tràng, người đàn bà nhìn quanh và "cái ngực gầy lépnhô hẳn lên nén một tiếng thở dài Phải chăng thị thất vọng vì sự nghèo túngthái quá mà căn nhà của Tràng đập vào mắt?

Đáp:

Không hẳn tiếng "thở dài" ấy là bởi nhìn thấy cảnh nghèo túng xác xơcủa nhà Tràng Thị chắc thừa hiểu và đoán được hoàn cảnh của một người đikéo xe bò thuê Thị theo về nhưng trong lòng thị vẫn chưa dứt khoát lắm Thịtheo như một sự liều mình Nhưng khi đặt chân vào ngõ, khi không thể thêmlần thay đổi được tình cảnh, phải thực sự chấp nhận mộc sống mới dù cuộcsống đó có thế nào đi nữa, thì một tiếng thở dài là không tránh khỏi

Hỏi:

Dẫn thị vào nhà, Tràng tỏ ra bối rối "Tràng quay lại nhìn thị cười cười"

cố tỏ vẻ tự nhiên cho thị và cũng cho cả mình, Tràng nói đùa: "Không cóngười đàn bà nhà cửa thế đấy" Nghe câu đó thị lại nhếch mép cười nhạtnhẽo Có lẽ, thị không hề có ý "khinh thị" cái từ "nhà cửa" mà Tràng gán chotúp lều tồi tàn của mình Vậy thì "nhếch mép" vì điều gì

Đáp:

Thị "nhếch mép" nhạt nhẽo vì ý khác Thị tủi cho cái thân phận của thị,thân phận theo trai vì đói: thị biết thị theo Tràng chỉ vì đói và như thế khôngxứng đáng gì với tư chất người đàn bà trong gia đình Tràng vừa gán cho

im lặng của thị, nỗi mặc cảm của thị Tràng không hiểu nổi Hơn nữa Tràngkhông thể tự quyết được tất cả mọi việc Còn ý kiến của bà cụ Tứ nữa chứ.Liệu mẹ có đồng ý không? Sự chờ đợi mẹ về thật nặng nhọc với Tràng

"Tràng đứng tây ngây ra giữa nhà một lúc" rồi "lấm lét bước vội" ra sân Tràng

sợ rằng người đàn bà sẽ bất ngờ từ chối không làm vợ Tràng nữa Tràngkhông dám trở lại nhà mà chỉ luẩn quẩn ở sân, ở ngõ Một lần nữa Tràng sợđối diện với thị, nhưng không phải vì sự "xa lạ" như trước mà là sợ sự độtnhiên từ chối"

Hỏi:

Khi viết, ý nghĩa ấy có lúc lóe lên trong đầu ông không Thị cũng có thể

bỏ Tràng để đi ăn xin hay theo một kẻ khấác khá hơn chứ?

Đáp:

Không bao giờ Thị đã có sẵn mặc cảm về thân phận mình cho nên đãchấp nhận hoàn cảnh sống với đôi mắt vô hồn nhìn "bần thần" đâu đó Thị chỉdám ngồi ở mép giường Sự "ngồi mớn ở mép giường" và hai tay vẫn khôngrời cái thúng, chứng tỏ thị hơn ai hết hiểu rõ số phận của mình.

Hỏi:

Trong tâm trọng bồn chồn của Tràng và sự tủi thân câm lặng của cô vợ,việc bà cụ Tứ trở về đã xua tan được không khí bế tắc Tràng vui vẻ hẳn, cònngười đàn bà lạ cất một câu chào ấm áp: "U đã về ạ" Bà cụ Tứ có ngỡ ngàngchút ít, nhưng bà cũng đồng ý chóng vánh Không thấy bà lục vấn hỏi han gìcon trai, điều mà các bà mẹ thường làm Vậy trong mạch truyện, sự đồng ýnhanh chóng của người mẹ có quá gượng ép?

Đáp:

Chúng ta nên hiểu tâm trạng của bà mẹ Bà cụ Tứ ngay khi về đến nhà

đã bị ngạc nhiên vì sự vui vẻ và chờ đợi "nóng cả ruột" của con trai mình Bàcàng ngạc nhiên khi có người đàn bà lạ ở trong nhà mà lại đứng ở "đầugiường thằng con" Người đó lại chào bà bằng u Cái cảnh đó chưa được giảithích đến nỗi bà cụ tưởng nhầm như mình đang mơ thấy cái Đục - cô con gái

đã chết hiện về Và khi Tràng giải thích, bà "nín lặng" hiểu ra mọi chuyện Bàtủi phận vì đã không xứng đáng là một người mẹ, không lo cho con một cáchđàng hoàng như người khác Hơn cả đứa con, bà hiểu rõ hơn hoàn cảnh củachúng người ta có gặp bước khó khăn đói khổ này, người ta mới lấy mình

Mà con mình mới có vợ được" bà nghĩ Có thể bà hơi ngao ngán về chuyện

đó một chút nhưng cảm giác "hàm ơn" đối với người đàn bà là nhiều hơn,người đã giúp bà "lo" cho con trai bà bằng cách làm vợ anh ta Bà không dámtin rằng "Chúng nó có nuôi nổi nhau qua được cơn đói khát này" Ý nghĩa vềcuộc sống tương lai, và hiện tại gian nan có người đàn bà lạ tham dự vào làmột cách bà đồng ý với Tràng Cuộc sống không cho họ đòi hỏi nhiều hơn

Dù họ có vật lộn, có làm khó dễ, có khó tính đòi hỏi điều này điều nọ thì câutrả lời cho họ vẫn là cái đói treo lơ lủng trước mặt

Hỏi:

Tương lai của cặp vợ chồng mới này như bóng tối trong con mắt bà.

"Bà lão đăm đăm nhìn ra ngoài Bóng tối trùm lấy hai con mắt" Xen vào ýnghĩ tối tăm, hiện thực cuộc sống đồng thanh xác nhận điều đó bằng mùi trấukhét lẹt ở nhà những người chết Bà nghĩ đến cuộc đời bà và ngầm so sánhvới cuộc sống của cặp vợ chồng này Chúng chỉ có một điểm chung là khôngmột chút nào tươi sáng Bà nhắc "Con ngồi xuống đây" Lời nhắc này có ýnghĩa với lời chào thuận lòng của người mẹ Bà thực sự chấp nhận thị là condâu bà hay do hoàn cảnh mà bà phải chấp nhận?

Đáp:

Cuộc gặp đầu tiên đó không có cái ý nghĩa "mẹ chồng - con dâu" Cáitình cảm chiếm nhiều nhất trong lòng bà cụ Tứ là tình cảm "thương xót" mộtngười đàn bà cùng đường Hơn nữa, có một nỗi "hàm ơn mơ hồ" luôn bámlấy bà Người đàn bà đã giúp bà cái việc bà không thể làm cho con trai là lấy

vợ cho anh ta

có thể giữ nổi trong cuộc sống đói khổ này

Hỏi:

Tràng hồi hộp, háo hức chờ mẹ và khi bà cụ Tứ đồng ý "Tràng thởđánh phào một cái, như vừa trút hết gánh nặng Như vậy là Tràng chính thức

có vợ Nhưng Tràng có hiểu được những giọt nước mắt của mẹ?

Đáp:

Tràng hiểu bà mẹ chỉ nhìn thấy ở việc mình có vợ những viễn cảnh tămtối Đó chính là điều đặc sắc của Tràng Tràng tin tưởng ở mình, tin tưởng ởnhững điều tốt đẹp nẩy sinh từ lòng mình Những điều đó không thể có mộtkết cục tệ hại được Có thể là ý nghĩa nhất thời nhưng Tràng phải nhắc nhở

cố niềm tin dù là nhỏ nhoi cho người khác Ngọn đèn vừa mang biểu tượngcho một tương lai tươi sáng, vừa liên kết gắn bó ba người lại với nhau - bacon người đói rách Ngọn đèn là niềm yêu thương, cảm thông lẫn nhau đểcùng vượt lên trên số phận buồn thương của họ Và khi thấy sáng, bà lão "vộivàng lau nước mắt" Rõ ràng là căn nhà và trong lòng bà lão đều tốt nhưnhau Ánh sáng như một lời hứa quyết tâm của người con trai gửi đến bà mẹ.Dầu đắt thế nhưng bởi có vợ mới nên con trai bà cũng mua được cơ mà Tuynhiên đèn sáng lên bà cũng chỉ "uể oải" đứng dậy đi nằm Cái rạng rỡ củaánh sáng cũng chỉ là một viễn cảnh quá xa

Hỏi:

Ánh sáng soi rõ lòng bà mẹ và một lần nữa ngọn đèn toả rọi vào cuộcsống chung của đôi vợ chồng mới?

Đáp:

Thực tại luôn luôn kéo người ta lại với nó "Tiếng ai hờ khóc ngoài xómlọt vào tỉ tê lúc to lúc nhỏ" đã lấy mất không khí lãng mạn ngọn đèn vừa mangđến Cả hai một lần nữa lại sượng sùng không biết nói gì Hình ảnh thực nhất

là hình ảnh "ngọn đèn" hạnh phúc tương lai soi rọi họ và "kéo dài hai cái bóngtrên vách" Hai cái bóng đó chính là cuộc sống thực của họ Hai cái bóng lờ

mờ, lê thê, khốn khổ Sự thật trần trụi họ phải tiếp nhận là như thế

Hỏi:

Đêm tân hôn của cặp vợ chồng là đêm hạnh phúc Mọi khó khăn đềutạm quên đi Hai người hưởng cái niềm vui tột cùng mà thiên nhiên trao tặng.Nhưng cái niềm vui ấy được bao quanh bởi "tiếng khóc tỉ tê nghe càng rõ".Một đêm tân hôn trong tiếng khóc người chết và mùi trấu hun khê nồng.Tràng có cảm thấy hạnh phúc không?

Đáp:

Tôi tả đêm tân hôn trong hoàn cảnh đó và để phân tích xem hạnh phúctột cùng đó có chiến thắng cái đói không Tràng hạnh phúc Trong khung cảnhtối tăm và ghê rợn như thế nhưng niềm vui của con người vẫn không mất đi.Sáng hôm sau, Tràng thức dậy rất muộn khi "mặt trời lên bằng con sào",chứng tỏ niềm hạnh phúc mà anh được nếm trải Anh ta trở thành một conngười khác Một người chồng thực sự Ánh nắng buổi sáng mùa hè sáng lóasoi vào hai con mắt của Tràng và mọi thứ bỗng nhiên thay đổi

"quét lại cái sân, tiếng chổi từng nhát kêu sàn sạt trên mặt đất" Cái âm thanh

ấy, ngày thường Tràng cũng nghe nhưng chưa bao giờ gợi cảm như thế

Người vợ mới muốn quét mạnh tay để tạo ra những âm thanh rộn rã khẳngđịnh sự có mặt của mình trong ngôi nhà.

Hỏi:

Cảnh tượng đó đã khiến Tràng thấy thương yêu gắn bó với cái nhà củahắn lạ lùng Tràng là con, là chồng, Tràng có nhiều trách nhiệm hơn với ngôinhà Cái trách nhiệm, cái niềm vui của cuộc sống mới đã khiến cho Tràng có

"một nguồn vui sướng, phấn chấn đột ngột tràn ngập trong lòng" và "cũngmuốn làm một việc gì để dự phần sửa lại căn nhà" Tất cả mọi người đều hiểuphải tiến gần nhau hơn?

Đáp:

Cả ba đều ý thức thực sự về hoàn cảnh của mình Tràng rõ ràng cảmthấy mình là chủ gia đình, là nơi nương tựa của hai người đàn bà Cái khaokhát muốn làm một việc gì để "dự phần tu sửa lại căn nhà" như một lời hứacủa Tràng Tràng cảm thấy "hắn nên người" Bà cụ Tứ thì "lúi húi giẫy nhữngbúi cỏ mọc nham nhở và bỏ sẵn gieo trồng một thứ gì đó trong vườn

bà hiền hậu, đúng mực không còn vẻ gì chao chát chỏng lỏn" nữa Thị thayđổi nhiều so với "mấy lần gặp ở ngoài tỉnh" Thị không buông xuôi theo cuộcsống nữa mà bắt đầu hoạt động để thu vén, tổ chức lại cuộc sống của mình.Người đàn bà thực thụ đã sống lại trong thị

Hỏi:

Mọi người đều có niềm vui, những rõ ràng họ luôn cố gắng tìm cáchquên đi thực tại "Bà lão nói toàn chuyện vui, toàn chuyện sung Sướng về sau

này Bà mẹ muốn cho ngày đầu tiên này thật tốt đẹp Người vợ thì quét chổi

"sàn sạt" Tràng thì muốn "thu xếp lại cửa nhà" Nhưng họ càng cố gắng thìcuộc sống khó khăn càng hiện ra khủng khiếp hơn?

Đáp:

Ở đây tôi không chủ tâm diễn tả cái đói mà là muốn thể hiện cuộc sốngcủa một cặp vợ chồng mới trong nạn đói Cho nên cuộc sống đói khổ chỉ làcái nền thôi Tuy nhiên chính vì nó mà niềm vui của cặp vợ chồng luôn bấpbênh Ở đây có một ẩn ý: Cả ba người đều không quên thực tại và cố gắngcủa họ là tìm thấy niềm vui trong cuộc sống tối tăm Cái bữa ăn đầu tiên bangười ngồi ăn chung mang ý nghĩa như bữa "tiệc cưới" tội nghiệp "Giữa cáimẹt rách có độc một lùm rau chuối thái rồi và một đĩa muối ăn với cháo Sựtồi tàn của bữa ăn tương phản với niềm vui của họ: Họ đều "ăn rất ngon lành"

và "vừa ăn vừa kể chuyện làm ăn gia cảnh" Họ gắn bó nhau và yêu thươngnhau hơn Tràng trở nên ngoan ngoãn và nghe lời mẹ "Chưa bao giờ trongnhà này mẹ con lại hòa hợp thế Tầm quan trọng của bữa ăn đầu thật rõ.Nhưng "tiệc cưới" kéo dài không lâu, mỗi người chỉ được hai lưng cháo "lõngbõng" Màn cuối của bữa hoàn toàn phũ phàng khiến mọi người nhớ đến thựctại khắc nghiệt Cô dâu đón lấy bát ăn và "đưa lên mắt nhìn" rồi "hai con mắtthị tối lại" vì cảm nhận tận cùng cái cơ cực của cuộc sống mới Nhưng thị đã

"điềm nhiên và vào miệng" Đấy dù sao cũng là lối tốt nhất cho cuộc đời củathị

Hỏi:

Nồi cháo đã đập tan không khí vui tươi ở phần đầu bữa ăn "Bữa cơm

từ đấy không ai nói câu gì, họ cắm đầu ăn cho xong lần, họ tránh nhìn mặtnhau, một nỗi tủi hờn len vào tâm trí mọi người" Trong sách Văn học lớp 12phần được trích giảng cũng dừng ở đoạn này Câu văn dường như bóc nốtlượt cuối lớp vỏ bên ngoài của cuộc sống để cho cả ba thấy cái "đắng chát"cái nghẹn bức trong cổ Cuộc sống không báo hiệu một tia hy vọng nào?

Đáp:

Thực ra với tứ truyện "Vợ nhặt" truyện nên kết thúc ở đây Thâm tâmtôi cũng định thế nhưng do diều kiện của tờ báo bấy giờ, truyện mới được kéodài ra thêm Tôi muốn cho độc giả thấy dù hoàn cảnh thế nào đi nữa thì tìnhngười vẫn vượt lên trên tất cả Có tình người là có cuộc sống Có tình người

là có hy vọng vào tương lai

Đó chính là bản chất nhân đạo trong tâm hồn con người Việt Đó cũng là chủ

đề của câu truyện

Xin cảm ơn nhà văn!

Ông là một trong những gương mặt xuất sắc tạo nên nền Thơ Mới1930-1945 Trong khi làn gió vui tươi thổi khắp thi đàn thì Huy Cận lại xuất

hiện với một nỗi sầu lớn, sầu về thân phận mỏng manh nhỏ nhoi của kiếpngười trước vũ trụ bao la, sâu về thân phận của người dân mất nước (nhưông kể lại) Ông cố gắng bằng thơ ca của mình giữ lại "Ngọn lửa thiêng" riêngbiệt và âm thầm sáng trong tâm hồn mỗi người Sau khi Cách mạng thángTám thành công, từ vũ trụ ca sâu thẳm, Huy Cận đã tìm thấy vũ trụ ca mớicủa mình Ông cảm nhận đời sống mới, đời sống tự do của dân tộc và nỗi sầuxưa được thay bằng niềm vui chung rộng lớn của dân tộc Bài thơ "Đoànthuyền đánh cá" chính là minh chứng cho vũ trụ ca mới ấy của Huy Cận.

Bài thơ "Tràng giang" được rút ra từ tập "Lửa thiêng", tập thơ đầu tay(được sáng tác vào những năm 1937 - 1940) đã khẳng định vị trí hàng đầucủa Huy Cận trong làng Thơ Mới Đến nay, "Tràng giang" vẫn được coi làmẫu mặt của thơ ca tiếng Việt quốc ngữ

Hỏi:

Thưa nhà thơ Huy Cận, những năm ba mươi có thể coi là một thập kỷánh sáng của thơ Việt Nam Cùng với sự bùng nổ mãnh liệt của chữ quốcngữ, thơ ca thay da đổi thịt trong luồng gió mới trẻ trung chưa từng có Hàngloạt các nhà thơ liên tiếp xuất hiện và gây nên những chấn động lớn bànghoàng cả thi đàn và những người yêu thơ, như Thế Lữ, Xuân Diệu, Huy Cận,Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử Cái không khí thơ ca ấy tới bây giờ hoặc sau nàyrất khó tìm lại được

Đáp:

Nếu có những người được coi là thi sĩ đích thực thì phải nhắc đếnnhững nhà thơ thời đó Họ đến với thơ trong sạch, tinh khiết và không hề vụlợi Cái không khí thơ ca thời đdó thật tưng bừng và cuốn hút tất thẩy những

ai dễ rung động và lây lan Ngày ấy trên đầu các nhà thơ đều lấp lánh mộtvầng hào quang thực sự Họ sống và hạnh phúc vì được làm thơ, cho nênThơ Mới mới có một cú "đoạn tuyệt" thật ngoạn mục với thơ cũ Mỗi nhà thơkhi ấy không chỉ là nhà thơ đơn thuần mà còn là chiến sĩ tranh đấu cho thơ.Chữ quốc ngữ được dùng thật đắc địa Vì có nhiều nhà thơ nên hầu như mỗi

từ đều được soi rọi, phân tích, và tôn vinh nhiều lần trong các bài thơ Chính

thế ngôn ngữ được bồi đắp nghĩa một cách đa dạng, sâu sắc và thấm nhuầnmột luồng tinh thần mới.

Hỏi:

Điều đó dường như chưa đủ để cắt nghĩa cho sự thành công của ThơMới Phải chăng trong cái tâm trạng nô lệ mất nước, các nhà thơ đã trút tất cảtâm huyết và ý chí của mình vào công việc làm thơ, giải tỏa phần nào nỗinhục mất nước Mất nước đồng nghĩa với mất đi quê hương trong tâm hồn,mất đi cái căn cốt xây đắp nên nền tảng của mỗi đời người Tôi cảm giác rằngthiếu vắng quê hương không chỉ các nhà thơ bấy giờ phải mang nặng mà nó

là tâm trạng của tất cả những ai còn có một chút ý thức và dân tộc Các nhàthơ ngoài sự thỏa mãn khát vọng thơ ca, họ còn đến với thơ như tìm về vớiquê hương trong tâm hồn mình Đây có thể là yếu tố quan trọng và quyết địnhcho sự thành công của Thơ Mới

Đáp:

Đúng Tôi còn nhớ tâm trạng của tôi khi đó Một tâm trạng tha hương,lưu lạc ngay trên Tổ quốc, ngay trên đất mẹ của mình Điều này thực khủngkhiếp, vì con người sẽ bị khủng hoảng tinh thần tận gốc rễ Chúng ta thửtưởng tượng xem, những thi sĩ tạo nên thi đàn bấy giờ phần chính đều là trẻtrung, tươi mới và chưa quá tuổi hai mươi Tuổi hai mươi là tuổi hăng saynhất, khí phách nhất và ý thức về danh dự mạnh mẽ nhất, tuổi sẵn sàng đánhđổi mọi thứ để bảo toàn lấy danh dự của mình, của dân tộc mình Nhưngnhững nhà thơ của tuổi hai mươi ấy lại phải chứng kiến kẻ thù giầy xéo mảnhđất yêu thương, tiếng mẹ đẻ bị đẩy ra, chỉ được giảng phụ khóa trong cáctrường học, những giá trị tinh thần của ông cha bị coi rẻ, vùi lấp Các thế hệ

kế tiếp đứng trước một thực trạng đau đớn, có nguy cơ bị mất gốc hoàn toàn,

bị cắt lìa ra khỏi tinh thần cha ông như một cành cây Và để bảo toàn nó, tức

là bảo toàn các giá trị tinh thần đã truyền đời qua ngàn ngàn thế hệ, đã tiếpsức cho các thế hệ trước và truyền lại cho thế hệ sau này, các nhà thơ lúc ấy

đã mang tất cả tâm huyết và sinh lực của mình ra để sáng tạo, để níu giữ vàbồi trì cho quê hương bất chấp sự áp đặt và xâm lấn của một nền văn minh

khác Với ý tưởng này, các nhà thơ mới bấy giờ, xứng đáng là những chiến sĩkiên cường của nền thơ ca Việt Nam.

Hỏi:

Điều đó có thể lý giải cái không khí buồn bã, quạnh hiu trong tập Lửathiêng Tập Lửa thiêng được sáng tác vào khoảng năm 1937 - 1940 Đó lànhững năm mà phong trào dân chủ đang sôi nổi nhất, báo chí được phát triểnkhá mạnh, xã hội bừng bừng khí thế cho cuộc tập dượt cách mạng lần thứhai Chính trong không khí háo hức chuẩn bị, chờ đợi đó, con người càngnhận rõ sự mất nước, sự thiếu vắng quê hương trong hồn mình Điều này có

lẽ tác động rất mạnh vào tâm hồn chàng trai 18 tuổi là ông Và nỗi mất mátkhông có gì bù đắp ấy, đã không ngừng tạo ra không khí buồn bã và u tịchtrong Lửa thiêng và đặc biệt là trong bài Tràng giang, một bài thơ thành côngvang dội mà ngay khi vừa xuất hiện, các nhà thơ đồng thời đó nhìn nhận nóthuộc vào hàng "cổ điển", tức là thuộc về khuôn mẫu của thơ ca

Đáp:

Tôi sáng tác bài Tràng giang vào mùa thu năm 1939 khi tôi đang họcnăm thứ ba trường cao đẳng Nông lâm Tôi luôn luôn bị một mối sầu lớn vò

xé tâm hồn Hà Nội bấy giờ còn rậm rạp đầy cây cối và hồ nước Tôi thường

đi xe đạp lên đường đê Nhật Tân, con đê nằm giữa Hồ Tây và Sông Hồng.Cảnh vật hoang vắng lạ thường Mùa đó là mùa nước lũ từ nguồn do về làmdòng sông Hồng mới trước đó còn tĩnh lặng, chậm chạp đột nhiên mở rộnglòng ra mênh mang, đỏ quánh cuồn cuộn đổ về đông Tôi thường đứng lặng

để ngắm cảnh tượng vừa hùng vĩ vừa hoang vắng ấy Buổi chiều tháng chínnăm 1939 đó, như thường lệ, tôi lại đứng ngắm nhìn dòng sông Hồng, thấyrác rến, bèo bọt trôi nổi lênh đênh và phía xa xa một dòng hơi sương lamdâng lên mơ hồ, tĩnh lặng Ngay cả bóng người cũng không có Một đôi bacánh chim chấp chới giữa một vòm trời về chiều nhạt mờ u ám Có lẽ cảnhthiên nhiên không đến nỗi thiếu sức sống như thế, nhưng có thể tâm hồn tôikhi đó đã rung lên đúng điệu buồn bã cô hoài Thiên nhiên đã nhập vào tôi

theo điệu cô hoài đó và từng lời từng lời bắt đầu như có dòng nước lũ muốncuốn ra từ lòng tôi.

Hỏi:

Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp

Con thuyền xuôi mái nước song song

Theo như xuất xứ của bài thơ, dòng sông Hồng khi đó đang mùa lũ,mênh mông cuồn cuộn Thế nước thật hùng vĩ Thế nhưng ngay hình ảnh banđầu nhập vào bài thơ, con sông lại có vẻ nhẹ nhàng, buồn bã Động từ "gợn"

ở đây nhẹ nhàng gợn lên những điều gì mong manh mơ hồ vừa như da diếtvừa như dè chừng một điều gì đó, lại thêm từ "tràng giang" được đặt ngaysau "Sóng gợn tràng giang" ngay lập tức người ta có thể cảm thấy một cảmgiác mơ hồ buồn bã vô tận Để xác định lại cảm giác ấy câu thơ đi nốt phầnnghĩa của mình "buồn điệp điệp" "Điệp điệp" là nỗi buồn chồng chất tầngtầng lớp lớp, nhưng như thế dường như lại trái nghĩa đối với nỗi buồn được

"gợn" lên và kéo dài?

Đáp:

Tôi phải khẳng định rằng, trong tâm hồn con người không chỉ là tâmhồn thi si, không phải cảnh đi vào tâm mà luôn luôn tâm phóng chiếu ra cảnh.Nguyễn Du từng viết:

Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ

"Sóng gợn tràng giang", quả là động từ "gợn" sẽ khiến nhiều ngườithắc mắc khi biết và đọc phần sau bài thơ Một dòng sông Hồng mùa lũ khôngthể có động từ nhẹ nhàng thế được Nhưng chính trong khung cảnh cuồncuộn hùng vĩ của dòng sông Hồng đó, động từ "gợn" như một cái gương đốilập làm nổi bật lên nỗi sầu khôn tả của thi sĩ Người ta buộc phải dừng lại ởđộng từ như thể "nghịch lý" này, tìm hiểu nó, đánh giá nó, phán quyết nó đểcuối cùng nhận ra nỗi sầu kia Và chỉ cần nhận ra điều đó cả thi si lẫn ngườiđọc sẽ bị cuốn vào "điệp điệp" nỗi sầu Ở đây không có gì mâu thuẫn cả Chỉ

là sự thay đổi tâm lý Nó dẫn tới hình ảnh:

Con thuyền xuôi mái nước song song

"Xuôi mái" có thể là con thuyền nương theo dòng nước mà đi nhưng cóthể là con thuyền bất lực ngay cả với mái chèo của mình, lênh đênh cho dòngnước cuốn đi "Buồn điệp diệp" không chỉ ở tâm tư nữa mà nó đã hiện lênbằng hình ảnh

Hỏi:

Nhưng từ "song song" đó lý giải rõ hơn rằng, con thuyền đó quả lànương theo dòng nước Có thể khó giải thích ý nghĩa này nếu như hình ảnhcon thuyền không được lặp lại đầy ẩn ý:

Thuyền về nước lại sâu trăm ngả

Hình ảnh con thuyền và dòng nước luôn luôn là một hình ảnh nói lên sựgắn bó thân thiết Cho dù có bị cái "buồn điệp điệp" đè nặng, nhưng ít nhấtcảnh tình còn cảm thấy gắn bó bớt cô đơn Con thuyền trên sông giống nhưcái nút níu giữ cuối cùng cho sự gắn bó của cảnh của tình Nhưng khi nódừng chân ở một bến bờ nào đó, cảnh vật dòng sông đột ngột tịch liêu và rời

rã Phải chăng nhà thơ đã rút cái "nút sầu" cuối cùng của bài thơ

nức nở, triền miên và vô biên "Thuyền về nước lại sầu trăm ngả" "Nước lại",hai chữ có âm trắc đi liền nhau và đứng vào giữa khoảnh khắc "thuyền về" và

"sầu trăm ngả" Nó không du dương, nhiệm vụ của nó là thức tỉnh người đọc

Hỏi:

Thơ xưa chuộng những hình ảnh đẹp như mây, gió, trăng, hoa, cả cảnh

cả tình phải tao nhã Những hình ảnh thô không được phép dùng Nhưng vớichỉ một câu "Củi một cành khô lạc mấy dòng", quan điểm trên đã bị lung lay

"Củi một cành khô" một hình ảnh có vẻ tầm thường được đưa vào hết sức tựnhiên Người đọc có lẽ chấp nhận được ngay vì hình ảnh này một lần nữa lạithu gọn và chứa đựng vào nó một nỗi sầu trăm ngả" Nhưng nếu như trênmặt nước phải chăng dùng hình ảnh một cụm bèo lẻ loi, lênh đênh thì hợpcảnh, hợp tình hơn?

Đáp:

Tôi phải trở lại với hiện thực khung cảnh khi đó Dòng sông Hồng mùa

lũ cuốn từ trên nguồn đổ về cả bèo, củi khô, rong rêu có nhiều người cũngthắc mắc, tại sao lại củi khô, tại sao lại mấy dòng Có nhiều lý do để hình ảnh

"củi khô" được tiếp nối trong bài thơ Thứ nhất, khi tôi viết dòng thơ cứ tuôntrào như thế, nhưng có lẽ ngay trong hồn tôi đã mang sẵn một dụng ý cho nêntôi không chọn bèo hay một hình ảnh khác mà lại chọn củi khô Trong cáimênh mông buồn bã kia thì một hình ảnh thô, cứng, chắc khỏe sẽ tạo nên sựbền vững cho khổ thơ Có nhà phê bình gọi đó là câu thơ hiện đại giữa bàithơ cổ điển Thêm nữa, chữ "củi" làm cho người đọc liên tưởng đến nhữngbữa ăn chiều, "củi một cành khô" gợi nhớ đến sự an bình của gia đình, quêhương trong buổi hoàng hôn chuẩn bị bữa tối Chính cái cảnh thanh bình đóđang hiện ra và trôi nổi giữa dòng nước "Lạc mấy dòng" lột tả sự hoảng loạn

và ly tán của những cảnh thanh bình ấy "Củi một cành khô lạc mấy dòng"

Sự ly tán và hoảng loạn tràn khắp Câu thơ này "thực hóa" tất cả nỗi sầu cònlãng mạn, còn mơ hồ ở khổ thơ và đưa nhà thơ trở lại thực tại của khungcảnh và thực tại của đời sống

Hỏi:

Lơ thơ cồn nhỏ gió đìu hiu

Đâu tiếng làng xa vãn chợ chiều

Ở đây một thứ gió đìu hiu có vẽ như không hợp với bài thơ nữa cho dùkhi dùng chữ "lơ thơ cồn nhỏ", tác giả đã ngụ ý rằng chỉ quan tâm đến cuộcsống của nó Dường như tác giả có vẻ muốn một lần nữa kiềm chế lại cảmxúc của mình để tiếp sức cho những câu thơ bùng nổ tiếp theo?

Đáp:

Ở sông Hồng có những cồn cát lớn chạy nối dài giữa sông Cây dại vàchim chóc tụ đầy Khi nước lên, những cồn cát đó chỉ còn lơ thơ vài cây mọctrên một gò nổi nhỏ bé Thi sĩ đứng ngắm nhìn hình ảnh ấy mà đột nhiênchạnh lòng về thân phận con người như cồn nhỏ kia đang bị dòng lũ của cuộcđời nhấn chìm, nhấn chìm dần Cái cảm giác số phận an bài và đứng chịuchân cho cuộc đời phủ lấp "Lơ thơ cồn nhỏ" cuộc sống thật buồn bã và nhạt

mờ Chính lúc đó thi sĩ một lần nữa thấy gió "hiu hiu" toát lên vẻ cô liêu tịchmịch và u uất của những cồn nhỏ hoang tàn kia Cái cuộc sống náo nhiệt, ồn

ã mà nó được dự vào đâu rồi? "Đâu tiếng làng xa vãn chợ chiều" Đâu những

âm thanh náo nức của cuộc sống, dù bụi bặm, dù chen lấn, hù dọa nhau,nhưng vẫn là một thứ âm thanh lôi cuốn và vỗ về lòng người

Lơ thơ cồn nhỏ gió đìu hiu

Đâu tiếng làng xa vãn chợ chiều

Hai câu thơ, hai hình ảnh hoàn toàn không có liên quan gì tới nhau cả

về hình thức lẫn khoảng cách địa lý Nhưng chúng lại lột tả và bổ khuyết ýnghĩa cho nhau bởi "thân phận" hai hình ảnh ấy là một Nó cùng chung đúcnên cái hiu hắt, cô đơn, lạnh giá của kiếp người

Hỏi:

Nắng xuống, trời lên sâu chót vót

Sông dài, trời rộng, bến cô liêu

Nhiều nhà phê bình cho rằng tới câu thơ này nỗi buồn của Huy Cận đãvượt ra khỏi lòng người để "nhuộm sầu" vào vũ trụ Nỗi sầu mà Huy Cận sẽphản ánh vào tập Vũ trụ ca sau này Cái buồn của Huy Cận là cái "sầu vũ trụ",

là cảm giác mênh mông cô đơn của con người Con người cảm thấy nhỏ bé,

lẻ loi trước sự vần chuyển của các tinh cầu

Nắng xuống trời lên sâu chót vót

Sông dài trời rộng bến cô liêu

Chúng ta phải xét tới sự đối nghĩa của hai câu ngõ hầu mới làm sáng tỏcâu thơ được "Nắng xuống" và "sông dài" ("tràng giang" bất ngờ được thaybằng "sông dài") vẽ lên một trục tung được dựng lên bởi sự hiu hắt thê lươngcủa nắng nhạt cuối chiều kết hợp với trục hoành của nỗi sầu "sông dài" dặcdặc Sự kết hợp này được đẩy lên và mang tính vũ trụ từ hai vế "trời lên" và

"trời rộng" Nhưng nếu chỉ có một cái sầu vũ trụ đơn giản và xa lạ thì khôngsống với đời sống được đến bây giờ Điều cốt tủy của ý tưởng là nằm ở cuốihai câu thơ: "sâu chót vót" và "bến cô liêu" Rõ ràng một bến nước hiu quạnhđược mô tả cộng thêm một cái sầu sâu chót Vót Bạn nên để ý thi sĩ khôngdùng chữ "cao" chót vót như thông lệ mà dùng chữ "sâu" Điều này chỉ đượcgiải thích khi cái sầu vũ trụ chất ngất kia bắt nguồn từ sâu thẳm một bến nướcbình thường "Bến cô liêu" đã khiến cho cái sầu vũ trụ ấy thực hơn, nhân tínhhơn Đây là một thủ pháp của thơ ca, dùng cái hư để lột tả tinh thần của cáithực và dùng cái thực để thực hóa hình ảnh của cái hư

Hỏi:

Bèo dạt về đâu hàng nối hàng

Mênh mông không một chuyến đò ngang

Bài thơ vẫn tiếp tục miêu tả cảnh dòng sông Bây giờ không còn là sự

ly tán, sự hỗn loạn của củi một cành khô lạc mấy dòng nữa, mà là từng hàngnối từng hàng Một sự trôi dạt của cả mảng bèo lớn trong cái khung cảnh

"Mênh mông không một chuyến đò ngang" Người đọc cảm thấy ngay cảnhvật cũng vô phương cứu vớt

Đáp:

Trước kia bến sông Hồng có một con đò ngang để chở người qua lại.Buổi hoàng hôn, nước lại lên to nên không ai dám mạo hiểm chèo thuyền cả.Nhưng trong bài thơ nó mang một ý nghĩa khác "Bèo dạt về đâu", nhà thơsống trong tâm trạng mất nước và cũng cảm nhận có biết bao thế hệ nhưmình đang vật vờ, trôi dạt bị cuộc đời cuốn đi mà không biết trôi về đâu Khinhắc đến lá bèo là người ta tưởng đến một loại cây phù du nhất và khốn khổnhất Nó cũng được sống trong dòng đời, cũng có một mặt nước để chenchân, nhưng nó hoàn toàn bị lệ thuộc vào sự đưa đẩy, dồn nén của dòng đời.Cuộc sống của nó không phải không có mục đích, nhưng lý trí, mục đích ấyluôn luôn bị dòng nước điều khiển dập vùi Đó là hình cảnh của những ngườimất nước "Hàng nối hàng", nhịp một, hai này chỉ xuất hiện đúng một lầntrong bài thơ nhưng có lẽ nó ám ảnh suốt cả bài thơ Nó tạo ra cảm giác về

sự đổ vỡ không ngăn chặn được, không có gì lướt "ngang qua" để mangchúng sang bờ bình yên bên kia Có người hỏi tôi rằng tại sao không viết

"Bèo dạt hàng nối hàng về đâu" để nhấn mạnh vào "hàng nối hàng" Nhưng

có một điểm này, nếu viết như thế thì chữ "về đâu" chỉ là sự than vãn cho cảmột thế hệ, như thế rất dễ đánh mất cái sầu cá nhân trong đó Cho nên "Bèodạt về đâu" nó lột tả không chỉ sự than vãn của cả một thế hệ mà còn chỉ rõkhi một đất nước đã bị giày xéo thì ngay cả cá nhân với cá nhân trong đấtnước cũng không thể "trôi dạt" bất hạnh "cùng nhau" được

Hỏi:

Không cầu gợi chút niềm thân mật

Lặng lẽ bờ xanh tiếp bãi vàng

Những câu thơ trên đầu nhuốm một màu sầu lụy khôn tả, nhưng khiđọc tới hai câu này, dường như vẻ tươi vui thanh bình lại hắt sáng lên: "thânmật", "bờ xanh", "bãi vàng" Cảnh vật quả lung linh và phản ánh một cuộcsống đầm ấm lạ thường Có nhà phê bình nói rằng, có lẽ dìm mình trong cảnhsầu vũ trụ, thi sĩ chợt rùng mình và nhớ ra cuộc sống thanh bình êm ả còn ởđâu đó trong tâm tưởng và thốt thiên hai câu thơ này bật ra tự nhiên

Đáp:

Cả bài thơ là một thể thống nhất hài hòa được gắn kết máu thịt tronghồn nhà thơ, không thể có một câu nào tuột khỏi tình cảnh được Ở đây,người đọc phải đặc biệt chú ý đến chữ "không cầu" Cây cầu bình thường làmnhiệm vụ nối bờ nọ với bờ kia Nhưng trong thơ ca nói riêng và văn học nghệthuật nói chung cây cầu tượng trưng cho ý chí, cho con đường lớn xuyên quadòng đời để đến với chân lý, với tự đo, hạnh phúc Như vậy phía bờ bên kiađược hình tượng hóa thành xứ sở của ấm no và yên bình "Không cầu" trêndòng sông cuộc đời mênh mông như thế, con người còn tự cảm thấy xa lạ,lạnh lùng cả đối với hạnh phúc mà họ xứng đáng được hưởng "Không cầugợi chút niềm thân mật", con người bị cắt đứt, bị chia lìa đối với chính cuộcsống an bình, một kiểu hạnh phúc thật dung dị và đơn sơ

Lặng lẽ bờ xanh tiếp bãi vàng

Cái "bờ xanh tiếp bãi vàng" yên ả, tuyệt diệu này được gợi nhịp và gắn

bó với câu đầu của khổ thơ "hàng nối hàng" Trong dòng đời, nhũng cuộc đời

cứ trôi nổi phiêu bạt, trong khi từng niềm vui, từng nguồn hạnh phúc vẫn chờđợi họ ở tất cả mọi bến, mọi con nước, nhưng họ có lẽ không bao giờ đượchưởng Cuộc đời xô dạt họ đi không cho kịp dừng lại tận hưởng hay nếm thửmột niềm vui, một niềm hạnh phúc nào đang trải ra trước mắt Giữa bèo dạt

"hàng nối hàng" với cảnh thanh bình "bờ xanh tiếp bãi vàng" nối nhau với

"không một chuyến đò ngang", "không cầu", "không thân mật"

Vâng, cái ranh giới ấy từng mong manh dễ vượt qua, nhưng những conngười trong cuộc sống bấy giờ không sao tới được Nhưng dường như để bồinghĩa cho "bờ xanh tiếp bãi vàng" và đẩy nó lên thành biểu tượng thực sự,bài thơ đã được tiếp nối

Lớp lớp mây cao đùn núi bạc

Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều sa

Đáp:

Ở đây không hẳn thế, tuy mỗi người được tự quyền lựa chọn cách nghĩ

và cảm nhận nhưng tôi nghĩ ở hai câu thơ này cái sầu vũ trụ và vũ trụ ca củaHuy Cận được biểu hiện rõ nhất Cảnh tượng "mây cao đùn núi bạc" ai cũng

có thể tìm thấy trong buổi hoàng hôn khi những đám mây đang nuốt chửngmặt trời phía xa xa và ánh sáng khiến cho những đám mây ánh bạc lên lấplánh Hình ảnh "lớp lớp mây cao" đã được báo trước từ những hình ảnh bêntrên bài thơ "Buồn điệp điệp", "sầu trăm ngả"… chứng tỏ rằng nỗi sầu của thi

sĩ đã dâng lên trùng trùng lớp lớp tràn ngập cả bầu trời Dòng "tràng giangbuồn lên" ấy đã dâng lên ngang trời và dội từng lớp, từng lớp sóng một Nỗisầu ấy được rọi sáng bởi ánh sáng chân lý của mặt trời và thấy rõ đây là nỗisầu chân thật Từng có câu "sầu đông càng lắc càng đầy" Quả vậy, cảnhhuống ấy, thân phận ấy, thi sĩ khi ấy chỉ như một cánh chim cô đơn và thêlương "Chim nghiêng cánh nhỏ bóng chiều sa" Hầu như cho đến câu thơnày, một dấu hiệu của đời sống thực sự mới xuất hiện: con chim nhỏ Nhưngcái mầm sống nhỏ nhoi ấy xuất hiện khi hoàng hôn đang tàn và nỗi sầu đãdậy khắp bầu trời Nó biểu hiện cho khát vọng, cho sự vươn tới, cho niềm mơước và cho sự háo hức sống không nguôi Cánh chim mơ ước bay lên và cốmang đi mọi ước mơ Nhưng nỗi sầu đã dâng kín và chỉ một chớp cánh nhỏnhoi thôi "bóng chiều sa" đã đổ xuống Con chim không cất nổi nỗi sầu nhưsông như núi của thi sĩ Cái bóng hoàng hôn để xuống từ "thuyền về", "đìuhiu", "cô liêu "lặng lẽ" thật nặng nề và cánh chim yếu ớt phải mang tất cả trênmình Hình ảnh ấy mới buồn thường và tội nghiệp biết bao

Đây là một câu thơ cô đọng và có tính tượng trưng rất cao.

Hỏi:

Khi đọc đến hai câu thơ cuối:

Lòng quê dợn dợn vời con nước

Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà

Người đọc liên tưởng đến hai câu thơ của Thôi Hiệu (704-754), mộtnhà thơ Đường (Trung Quốc), trong bài thơ Hoàng Hạc Lâu:

Nhật mộ hương quan hà xứ thị

Yên ba giang thượng sử nhân sầu

Tản Đà dịch là:

Quê hương khuất bóng hoàng hôn

Trên sông khói sóng cho buồn lòng ai

Thưa nhà thơ, trước khi viết bài Tràng giang nhà thơ đó đọc kỹ thơĐường và cái hồn thơ Đường đã ngấm rất sâu vào tâm hồn nhà thơ?

Đáp:

Trước khi viết tập Lửa thiêng tôi có đọc thơ Đường, chủ yếu qua bảndịch của Tản Đà và Ngô Tất Tố, tuy nhiên không nhiều Nhưng có lẽ tôi thấmlấy hồn thơ Đường qua một cách khác Đó là vì khi đó tôi đã yêu tha thiết thơcủa Hồ Xuân Hương, Nguyễn Du, Đặng Trần Côn, Bà Huyện Thanh Quan hồn thơ Đường mà các nhà thơ đó ảnh hưởng đã truyền thấm qua tôi Bài thơnày (Tràng giang) in lần đầu tiên ở báo Ngày Nay năm 1940 Ngô Tất Tố đọcxong liền gặp và nói với Lưu Trọng Lư rằng "Huy Cận là ai mà làm thơ haythế, hồn thơ Đường mà hay hơn thơ Đường" (nguyên văn) Lưu Trọng Lư liềnđến nhà trọ của tôi và báo cái tin đó rồi kéo tôi đi chiêu đãi một bữa Sau nàytôi mới tìm đọc có hệ thống thơ Đường qua nhiều bản dịch khác nhau và tiếpnhận lấy cái tinh túy từ đó Tất nhiên nền thơ nào cũng có mặt hạn chế của

nó, kể cả thơ Đường Cùng với ý thơ này của tôi, năm 1942 A-ra-gông (nhàthơ Pháp) đã viết câu thơ đại ý nói rằng: Sống trên đất nước mình mà như là

người khách lạ Cái sầu vì mất quê hương ở nơi nào cũng giống nhau, và đauđớn khôn tả như nhau.

Hỏi:

Vâng, cái sự thiếu vắng quê hương trong hai câu thơ sâu xa:

Làng quê dợn dợn vời con nước

Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà

Mang tính âm u cổ kính của thơ Đường, lại sống trong cái tinh tế đầymàu sắc của ngôn ngữ tiếng Việt, đã khiến nó trở thành một trong những câuthơ hay nhất của phong trào Thơ Mới

Đáp:

Trước khi nói về hai câu thơ tôi xin nhắc lại một lần nữa Thôi Hiệu phảicần đến "khói sóng" để gợi lên nỗi buồn về xứ sở Đó cũng là một nỗi buồnđẹp, sang trọng, nhưng Huy Cận không cần có "khói" cũng làm cho nhớ nhà,như vậy là Huy Cận buồn hơn Thôi Hiệu Và nỗi sầu của Huy Cận không cần

gì gợi nhớ mà tự nó tuôn trào ra Hơn nữa nỗi khắc khoải quê nhà đã đượcdồn nén từ ngay những dòng thơ đầu khi hoàng hôn đổ xuống, lòng mỗingười tự nhiên luôn hướng về nơi nghỉ ngơi yên ổn của mình, nơi có nhữngngười thân quây quần bên mâm cơm chiều chờ đợi mình Dù là người vô tìnhnhất thì vẫn cảm thấy được tình cảm đó

Lòng quê dợn dợn vời con nước

Chữ "dợn dợn" bản thân nó đã chứa đựng mỗi nghĩa "vời vời" nó lột tảlạnh lẽo, u ẩn không nơi bám víu Văn hóa làng quê Việt Nam luôn gắn bó vớimột dòng sông, những mái nhà tranh lấp loáng, cây đa bến nước, chợ bênsông tất cả gắn liền với "con nước" Nhưng "con nước" bấy giờ đã mênhmông xa lạ tách khỏi những gì gần gũi Con người bị bứt ra khỏi những gìthân thuộc Con người bị bứt ra khỏi nền văn hóa của mình, chơ vơ, cô độc.Con người đứng trên tâm cảnh ấy, không cần chờ đợi sương lam chiều dânglên trên sông để báo hiệu thực sự một ngày kết thúc, cũng cảm thấy tha thiếtnhớ nhà Tôi cho chữ "hoàng hôn là hợp khung cảnh khác dù không có gì gợi

đến quê hương Bởi vì quê hương không chỉ là làng quê thân thương nào đó,

mà nó còn là cội nguồn đời sống tinh thần Tức là nỗi khắc khoải quê hương

có mặt ở khắp nơi và luôn luôn dày vò tâm hồn thi sĩ

Hỏi:

Bài thơ tuy mang phong vị cổ điển, nhưng một vài hình ảnh đã đượcđưa vào một cách rất táo bạo làm thay đổi cả đường nét bài thơ như "củi mộtcành khô", "lơ thơ cồn nhỏ" khiến cho bài thơ hiện đại ngay cả trong tinhthần Nỗi khắc khoải vì quê hương thời nào cũng được các thi sĩ ở khắp tráiđất đề cập tới Nhưng với Tràng giang nỗi khắc khoải ấy không chỉ nung nấutâm can thi sĩ, mà dường như từng sự vật, từng cỏ cây con nước, đến nhữngvật vô tri đều phảng phất vẻ u hoài nhớ thương về một quê hương Ở đâycháy lên một thứ ánh sáng âm thầm bền bỉ luôn hướng mỗi vật về cội nguồnnơi chúng sinh ra Nó dường như báo hiệu một thứ tinh thần mới chuẩn bịthổi tới

Đáp:

Trong những năm cuối của thập kỷ ba mươi, khi các cao trào cáchmạng dâng cao, tự thân mỗi người Việt Nam bấy giờ có nghĩa vụ tự cảm thấyniềm tin và sứ mệnh của mình Tình yêu quê hương được ẩn giấu trong nỗikhắc khoải đó Sau tập Lửa thiêng với bài thơ Tràng giang tôi đã tham giacách mạng (năm 1941) Tức là sự chuẩn bị cho sự kiện đó đã được thể hiệntrong Lửa thiêng Những thân phận, những cuộc đời ngôn ngữ, ý tưởng, mây,núi, buồn vui, trời cao, đất rộng, tất cả những hình ảnh đó được hun đúc bởimột ngọn "lửa thiêng", ngọn lửa nhiệt huyết của một chàng trai yêu nước

Tác phẩm: CÁC VỊ LA HÁN CHÙA TÂY PHƯƠNG (THƠ)

Tác giả: Nhà thơ HUY CẬN Nhà thơ HUY CẬN phân tích

Chùa Tây Phương ở huyện Thạch Thất, tỉnh Hà Tây là một công trìnhkiến trúc cổ nổi tiếng và là một trung tâm phật giáo trong vùng, được xâydựng vào cuối thế kỷ XVIII Trong chùa còn lưu giữ rất nhiều tượng cổ quýgiá, trong đó có nhóm 18 pho lượng gỗ La Hán đặt ở hành lang chùa Ngoàigiá trị tâm linh, những pho tượng này là những tác phẩm độc đáo vào bậcnhất của điêu khắc cổ điển Việt Nam Bài thơ Các vị La Hán chùa TâyPhương được rút từ tập thơ Bài thơ cuộc đời (1963)

Hỏi:

Thưa nhà thơ, thơ cách mạng, nhất là thơ ca viết vào những năm đầuthập kỷ sáu mươi, chủ yếu thể hiện tinh thần phơi phới của một đất nước vừaviết lên trang sử hào hùng Điện Biên, đang hăng hái lao vào sản xuất xâydựng đất nước và chi viện cho miền Nam yêu thương còn đầy bóng giặc Khi

đó, nhân vật yêu thích của thơ ca là anh chiến sĩ giải phóng hay công nhân,

xã viên hợp tác say mê lao động Trong bối cảnh đó chất liệu để làm nên các

vị La Hán chùa Tây Phương lại khác hẳắn Nhà thơ còn nhớ bài thơ đượchình thành như thế nào?

cướp đi Việc đi thăm chùa chiền có ý nghĩa như cuộc hành hương về cộinguồn Trước khi đến chùa Tây Phương tôi đã đi thăm một số chùa khác,nhưng khi đến đây tôi cảm động bởi kiến trúc độc đáo của chùa và đặc biệt là

18 pho tượng La Hán bằng gỗ Mỗi pho tượng là một phong cách điêu khắc lạlùng và khi nhóm lại với nhau tạo ra một khung cảnh thật ấn tượng

Hỏi:

Nhưng ấn tượng ban đầu ấy dường như không đủ với nhà thơ, dù rằng

ấn tượng đó hầu như bao giờ cũng làm cho thi sĩ xuất ngôn Điêu gì đã khiếncho nhà thơ phải mang ấn tượng về các tượng La Hán suốt 20 năm trời?

đủ Bởi lẽ cái đau ấy là cái đau tuyệt vọng không lối thoát, dù có đau đớn baonhiêu cuộc sống vẫn không thể tươi sáng lên được Nếu bài thơ dừng ở đấythì thơ cũng sẽ thành tối tăm, tuyệt vọng Nhiệm vụ của bài thơ là chỉ ra đượcnỗi đau tuyệt vọng ấy, đồng thời phải tìm ra được lối đi, phương pháp giảiquyết cho nó Cho nên khi tham gia vào cuộc kháng chiến chống Pháp và xâydựng cuộc đời mới ở miền Bắc tôi mới làm nốt được phần sau bài thơ Xã hộibấy giờ đã giúp tôi, chỉ rõ cho tôi rằng chỉ có cách mạng giải phóng dân tộcmột là lối thoát cho những đau khổ của cha ông và của chính tôi nữa Tôinhập vào tâm sự của cha ông và tìm thấy ánh sáng cuối đường hầm đau khổ.Cách mạng đến không chỉ giải thoát cho tôi, cho những người đang sống màcòn giải thoát cho các giá trị tinh thần của cha ông đang bị giày xéo

Các vị La Hán chùa Tây Phương

Tôi đến thăm về lòng vấn vương

Há chẳng phải đây là xứ Phật

Mà sao ai nấy mặt đau thương

La Hán tên đầy đủ gọi là A La Hán, phiên âm tiếng Hán từ một gốcSangkrit - Ngôn ngữ cổ của ấn Độ, thứ ngôn ngữ viết nên bản kinh phật màtinh thần của nó hầu như chiếm trọn các nước Á Đông Các La Hán là nhữngngười chăm lo tu tập, khổ luyện tinh thần, nhằm cắt đứt mọi ham muốn nơicõi đời để đạt đến tinh thần tự do - Tức là Niết Bàn như Phật dạy Sự cố gắnghành xác, sống khắc khổ của các vị được tạc thành tượng để làm gương chongười đời sau Cái cố gắng của con người vượt lên chính bản thân mình thậtđáng khâm phục Nhưng ngay khổ thơ đâu, bài thơ đã dự báo một vẻ đauđớn, thất bại của họ Tại sao nhà thơ lại bắt đầu bằng khổ thơ này?

Đáp:

Vì viết về chùa chiền, là nơi linh thiêng, mờ ảo, nên tôi chỉ còn cách vào

đề thật giản dị: "Các vị La Hán chùa Tây Phương, tôi đến thăm về lòng vấnvương", để cho bớt cái vẻ huyền ảo đi Nhưng những câu thơ này tả thực tâmtrạng của tôi mà không cần sự trợ giúp của các thủ thuật khác Xứ Phật, nơitrong ý nghĩa của kinh sách, cũng như trong tín ngưỡng của người dân chúng

ta là một nơi yên bình, hạnh phúc vĩnh viễn, không có đau khổ, không có chếtchóc, tất cả sống trong cực lạc Nhưng khi nhìn những mặt tượng đau đớnkhổ sở đó rõ ràng bất kỳ người nào cũng phải thốt lên:

Há chẳng phải đây là xứ Phật

Mà sao ai nấy mặt đau thương

Xứ Phật xa vời, mơ hồ nào đó không ai biết nhưng đau khổ thì đượcthể hiện rõ ràng, minh bạch đường nét, hình khối hẳn hoi Phải chăng có điều

gì ẩn giấu dưới tất cả vẻ mặt ấy? Cái khiến cho các vị được hưởng phúc lại

phải mở ra tất cả những đau đớn tinh thần thế này? La Hán không giống như

Bồ Tát cứu nhân độ thế, La Hán chỉ tự cứu lấy mình mà dường như vẫnkhông tự cứu được Vì đâu có tất cả những nỗi đau khổ triền miên đó? Câuchuyện của cuộc sống, nỗi đau khổ của cuộc sống bắt nguồn từ đây

Hỏi:

Đây vị xương trần chân với tay

Có chi thiêu đốt tấm thân gầy

Trầm ngâm đau khổ sâu vòm mắt

Tự bấy ngồi y cho đến nay

Khổ thơ này miêu tả rõ hơn ấn tượng "vấn vương của thi sĩ" Cái nỗiđau khổ hành hạ da thịt "xương trần chân với tay" khiến người đọc liên tưởngđến tất cả những kiếp sống đọa đày Trong một câu thơ nếu có hai từ độc lậpđứng liền nhau và láy âm với nhau thì nghĩa của chúng cũng bồi đắp chonhau Ở câu thơ đầu khổ ta nhận được đâu đó giữa "xương trần chân vớitay", khiến câu thơ như có vẻ lột tả hết được nỗi đau khỏ da thịt Nhưng trongkhổ thơ ý nghĩa của "tự bấy" là không rõ ràng?

Đáp:

"Tự bấy" không nên hiểu thô thiển theo ý nghĩa thời gian kể từ khi bứctượng được tạc nên Trong tiếng việt, chữ "tự bấy" có một ý nghĩa rất hay, nódiễn tả ý nghĩa thuộc về các giá trị nền tảng "Tự bấy ngồi y cho đến nay" Nỗiđau khổ của kiếp nhân sinh luôn luôn được thể hiện qua các thời đại Nó nhưmột ngọn lửa vô hình thiêu đốt con người Nỗi đau khổ gì? Tất nhiên các khổthơ tiếp theo sẽ giải thích cho độc giả Những ấn tượng đầu tiên về những nỗiđau khổ của con người chính là ấn tượng về nỗi đau thân xác Đã "thân gầy"còn thêm những con mắt hốc hác với dáng vẻ "trầm ngâm" Ở đây chữ "trầmngâm" tưởng như không thích hợp, vì nếu người ta đau đớn về thân xácngười ta thường la hét lên cho giảm bớt đi Nhưng không, cái nỗi đau ấy conngười chịu đựng đã lâu quá rồi, chịu đựng qua nhiều thời gian, từ muôn kiếp