Giáo trình An toàn điện

Chương 1 CÁC KHÁI NI ỆM VỀ BẢO HỘ VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG HỘ LAO ĐỘNG - Giải thích được tác dụng của việc thông gió nơi làm việc - Trình bày được các khái niệm bảo hộ lao động và biện pháp

TRƯỜNG CAO ĐẲNG GIAO THÔNG VẬN TẢI

Gi ảng viên: ThS Cao Thái Nguyên

Lưu hành nội bộ - Năm 2016

+ Phân tích được các ảnh hưởng của các hiện tượng nối đất và chống sét, các tác hại và cách tính toán bảo vệ nối đất và chống sét

+ Trình bày được những nguyên tắc và tiêu chuẩn để đảm bảo an toàn về điện cho người và thiết bị

+ Trình bày được kỹ thuật an toàn điện trong gia công cơ khí, thiết bị nâng chuyển và thiết bị áp lực

Kỹ năng

+ Phân tích được mối nguy hiểm do tai nạn điện giật và trình bày được cách

sơ cứu người khi cần thiết

+ Thực hiện được công tác phòng chống cháy, nổ

+ Ứng dụng được các biện pháp an toàn điện, điện tử trong hoạt động nghề nghiệp Sơ cấp cứu được cho người bị điện giật

+ Phân biệt được các sơ đồ nối đất và chống sét an toàn, xác định tình trạng nguy hiểm đối với con người khi xảy ra tai nạn điện giật do chạm trực tiếp hay gián tiếp

+ Trình bày được kỹ thuật an toàn trong cơ khí, thiết bị nâng và thiết bị

+ Thể hiện thái độ nghiêm túc trong học tập và say mê trong công tác nghiên cứu khoa học và môn học, mạnh dạn áp dụng các kiến thức thu được trong học tập vào ứng dụng thực tế

MỤC LỤC

Tuyên bố bản quyền i

Lời nói đầu ii

Mục tiêu môn học iii

Mục lục iv

Danh mục các từ viết tắc viii

Danh mục hình ix

Chương 1 Các khái niệm về bảo hộ và biện pháp phòng hộ lao động 01

1.1 Các khái niệm cơ bản về bảo hộ lao động 02

1.1.1 Mục đích ý nghĩa và tính chất của công tác bảo hộ lao động 02

1.1.2 Nhiệm vụ và điều kiện của bảo hộ lao động 03

1.2 Phòng chống nhiễm độc hóa chất 07

1.2.1 Những nguy hiểm gây ra từ hóa chất 07

1.2.2 Các con đường xâm nhập của hóa chất 08

1.2.3 Tác hại của sức khỏe của hóa chất động 09

1.2.4 Các phương pháp hạn chế tác hại 10

1.2.5 Các phương pháp cấp cứu tình trạng khẩn cấp 16

1.3 Phòng chống bụi 20

1.3.1 Khái niệm phân loại và tính chất 20

1.3.2 Tác hại của bụi 22

1.3.3 Các biện pháp phòng chống bụi 23

1.4 Phòng chống cháy nổ 26

1.4.1 Một số khái niệm cơ bản của phòng chống cháy nổ 26

1.4.2 Các biện pháp phòng tránh 30

1.5 Thông gió công nghiệp 33

1.5.1 Mục đích thông gió công nghiệp 33

1.5.2 Các biện pháp thông gió 33

1.5.3 Lọc sạch khí thải trong công nghiệp 36

1.6 Phương tiện phòng hộ cá nhân 37

1.6.1 Khái niệm chung 37

1.6.2 Yêu cầu phương tiện ảo vệ cá nhân 38

Chương 2 An toàn điện 61

2.1 Tác dụng của dòng điện lên cơ thể người 62

2.1.1 Các tác động dòng điện lên cơ thể người 62

2.1.2 Các dạng tai nạn điện 63

2.1.3 Những yếu tố ảnh hưởng đến tái nạn điện 64

2.2 Các tiểu chuẩn về an toàn điện 68

2.3 Các nguyên nhân gây ra tai nạn điện 70

2.3.1 Đối với mạng điện hạ áp 70

2.3.2 Đối với mạng điện áp cao 70

2.3.3 Điện áp bước 71

2.3.4 Không chấp hành qui tắc an toàn 71

2.3.5 Các nguyên nhân khác 71

2.4 Phương pháp cấp cứu cho nạn nhân bị điện giật 72

2.4.1 Đặt vấn đề 72

2.4.2 Phương pháp tách nạn nhân ra khỏi mạng điện 73

2.4.3 Phương pháp sơ cứu người bị nạn 75

2.4.4 Phương pháp hô hấp nhân tạo 76

2.5 Biện pháp an toàn cho người và thiết bị 81

2.5.1 Biện páp an toàn cho người 81

2.5.2 Biện pháp an toàn cho thiết bị 89

2.5.3 Hiện tượng dòng điện đi vào đất 90

2.5.4 An toàn trong các mạng điện 93

2.5.5 Bảo vệ nố đất dây trung tính 96

2.5.6 Bảo vệ điện áp cao xâm nhập điện áp thấp 100

Chương 3 Bảo vệ nối đất và chống sét 107

3.1 Mục đích ý nghĩa 108

3.1.1 Mục đích của việc bảo vệ nối đất 108

3.1.2 Ý nghĩa của việc nối đất 109

3.2 Phạm vi ứng dụng bảo vệ nối đất 109

3.2.1 Thiết bị điện áp dưới 1000V 109

3.2.2 Thiết bị có điện áp trên 1000V 110

3.3 Phân loại bảo vệ nối đất 110

3.3.1 Nối đất tự nhiên 110

3.3.2 Nối đất nhân tạo 111

3.4 Điện trở nối đất và điện trở suất của đất 112

3.4.1 Điện trở nối đất 112

3.4.2 Điện trở suất của đất 122

3.5 Tính toán bảo vệ nối đất 124

3.5.1 Các hình dạng nối đất của vật liệu 125

3.5.2 Các bước tính toán nối đất 127

3.6 Hiện tượng sét 130

3.6.1 Khái niệm và phân loại 130

3.6.2 Các giai đoạn phóng điện của sét 131

3.6.3 Con đường sét đánh 132

3.7 Các thông số của sét 136

3.7.1 Các thông số của sét 136

3.7.2 Tác hại của dòng sét 137

3.8 Bảo vệ chống sét đánh trực tiếp 137

3.8.1 Phạm vi bảo vệ của cột thu sét 138

3.8.2 Phạm vi của dây thu sét 139

3.8.3 Các biện pháp chống sét hiện nay 140

Chương 4 Kỹ thuật an toàn trong gia công cơ khí 145

4.1 Kỹ thuật an toàn cơ khí 146

4.1.1 Khái niệm về kỹ thuật an toàn cơ khí 146

4.1.2 Các giải pháp an toàn trong gia công cơ khí 148

4.1.3 Các cơ cấu che chắn bảo vệ 150

4.1.4 Các tín hiệu an toàn 152

4.1.5 Các biện pháp khác 153

4.1.6 Kỹ thuật an toàn trong gia công cơ khí 155

4.1.7 An toàn trong 1 số loại máy trong lĩnh vực cơ khí 157

4.2 Kỹ thuật an toàn khi sử dụng các thiết bị nâng chuyển 166

4.2.1 Những khái niệm cơ bản 166

4.2.2 Các biện pháp kỹ thuật an toàn 169

4.2.3 Quản lý và thanh tra việc quản lý 172

4.3 Kỹ thuật an toàn đối với các thiết bị chịu áp lực 173

4.3.1 Một số khái niệm cơ bản 173

4.3.2 Những yếu tố nguy hiểm 174

4.3.3 Những nguyên nhân gây ra sự cố 174

4.3.4 Những yêu cầu an toàn đối với thiết bị chịu áp lực 176

Tài liệu tham khảo 179

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮC

 BHLĐ: Bảo hộ lao động

 ATLĐ: An toàn lao động

 AC: Dòng điện xoay chiều

 DC: Dòng điện 1 chiều

 TBA: Trạm biến áp

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1 Hình ảnh bụi 21

Hình 1.2 Hình tác hại của bụi 23

Hình 1.3 Hình hút và xịt bụi 24

Hình 1.4 Lọc bụi công nghiệp 25

Hình 1.5 Khử bụi bằng cách tưới nước 25

Hình 1.6 Ảnh đám cháy 26 04 Hình 1.7 Điều kiện 1 đám cháy xảy ra 27

Hình 1.8 Đám cháy xảy ra do vật liệu điện xăng 30

Hình 1.9 Phương tiện chữa cháy 32

Hình 1.10 Thông gió tự nhiên 34

Hình 1.11 Thông gió nhân tạo 34

Hình 1.12 Thông gió tổng thể 35

Hình 1.13 Hệ thống thông gió cục bộ 35

Hình 1.14 Hệ thống hút khói hàn 36

Hình 1.15 Phương tiện bảo hộ cá nhân 39

Hình 1.16 Dây an toàn 40

Hình 1.17 Cách đeo dây an toàn 40

Hình 1.18 Mũ bảo hộ lao động 42

Hình 1.19 Áo bảo hộ lao động 43

Hình 1.20 Cách mặt quần áo bảo hộ lao động công trình 44

Hình 1.21 Giày bảo hộ lao động 45

Hình 1.22 Làm việc trên môi trường dễ bị đâm thủng 45

Hình 1.23 Giày bảo hộ lao động chế bộ phận mũi chân 46

Hình 1.24 Găng tay bảo hộ lao động 48

Hình 1.25 Ủng cách điện 49

Hình 1.26 Khẩu trang bảo hộ lao động 49

Hình 1.27 Cách thử điện 50

Hình 1.28 Bút thử điện kiểm tra nguồn điện 51

Hình 1.29 Kính bảo hộ lao động 52

Hình 1.30 Mặt nạ phòng độc 52

Hình 1.31 Nút tai 53

Hình 1.32 Mốc cách điện 53

Hình 1.33 Thanh tiếp địa 55

Hình 1.34 Mặt nạ dưỡng khí 57

Hình 2.1 Các dạng tác dụng kích thích 62

Hình 2.2 Các trường hợp hoại tử do điện 63

Hình 2.3 Điện giật tiếp xúc trực tiếp 63

Hình 2.4 Điện giật tiếp xúc gián tiếp 64

Hình 2.5 Treo lên cột điện sửa chữa 71

Hình 2.6 Sửa chữa điện không cắt nguồn điện 72

Hình 2.7 Người sử dụng chạm trực tiếp vào dây dẫn trần 72

Hình 2.8 Dùng sào tre cách điện 75

Hình 2.9 Dùng sào tre cách điện cao áp 75

Hình 2.10 Ngửa đầu nạn nhân về phía sau 76

Hình 2.11 Quỳ cạnh nạn nhân 77

Hình 2.12 Tiến hành sơ cứu nạn nhân 77

Hình 2.13 Xử lý nạn nhân khi hàm bị co cứng 78

Hình 2.14 Hà hơi thổi ngạt 78

Hình 2.15 Thổi ngạt 79

Hình 2.16 Hô hấp miệng vào miệng và mũi 79

Hình 2.17 Phương pháp ấn tim lồng ngực 80

Hình 2.18 Đảm bảo an toàn với nguồn điện 81

Hình 2.19 Phương tiện dụng cụ bảo vệ an toàn 82

Hình 2.20 Tuân thủ nội quy, tổ chức 82

Hình 2.21 Biển báo cấm treo ở cánh cửa trạm điện 82

Hình 2.22 Biển báo cấm đỗ 83

Hình 2.23 Biển báo chỉ hướng đi 83

Hình 2.24 Biển báo dừng lại 84

Hình 2.25 Biển báo chưa cắt nguồn điện 84

Hình 2.26 Biển báo không phơi quần áo trên dây điện 85

Hình 2.27 Cắm đây điện không phích 85

Hình 2.28 Cắm nguồn điện khi mưa bão 85

Hình 2.29 Thiết bị điện phát nhiệt 85

Hình 2.30 Khi tay ướt 86

Hình 2.31 Biển báo cấm bột trâu bò vào trụ điện 86

Hình 2.32 Trụ điện ngã 86

Hình 2.33 Biển cấm trèo 87

Hình 2.34 Biển cấm vào 87

Hình 2.35 Biển cấm lại gần 88

Hình 2.36 Cấm đóng điện 88

Hình 2.37 Biển làm việc tại đây 88

Hình 2.38 Dòng điện tản trong đất 90

Hình 2.39 Phân điện áp bước 92

Hình 2.40 Mạng trung tính nối đất 93

Hình 2.41 Mãng trung tính cách ly 94

Hình 2.42 Mạng trung tính cách ly 3 dây 3 pha 95

Hình 2.43 Mạng trung tính trực tiếp nối đất 3 dây 3 pha 96

Hình 2.44 Mạng điện áp 3 pha 4 dây 97

Hình 2.45 Mạng 3 pha 5 dây 97

Hình 2.46 Mạng nối đất lặp lại 98

Hình 2.47 Mạng cách điện với đất 101

Hình 2.48 Trung tính hạ áp nối đất 101

Hình 2.49 Mạng điện có trung tính với đất 102

Hình 2.50 Mạng điện có trung tính cách ly với đất 102

Hình 2.51 Máy biến áp có điện áp thứ cấp nhỏ hơn 1000V 103

Hình 2.52 Máy biến áp có điện áp thứ cấp nhỏ hơn 1000V có cuộn dây chắn 104

Hình 2.32 Phân bố dây trung tính và tiếp địa 104

Hình 2.54 Các thiệt bị sử dụng trong lưới điện 1 và 3 pha 105

Hình 3.1 Nối đất 108

Hình 3.2 Nối đất tập trung 111

Hình 3.3 Điện cực bối đất 113

Hình 3.4 Số điện cực nối đất 114

Hình 3.5 Một và nhiều cực nối đất 115

Hình 3.6 Mạng lưới và bảng nối đất 115

Hình 3.7 Cách đo điện trở 117

Hình 3.8 Cách đặt cọc nối đất 118

Hình 3.9 Đo chọn cọc 118

Hình 3.10 Đo không dùng cọc 119

Hình 3.11 Sự phụ thuộc cảu điện trở của đất vào lượng độ ẩm 123

Hình 3.12 Nối đất dạng mạng lưới 128

Hình 3.13 Sự hình thành sét 131

Hình 3.14 Hiện tượng sét đánh 132

Hình 3.15 Sét đánh nơi rỗng rãi 133

Hình 3.16 Cầm ô hay đứng gần kim loại 134

Hình 3.17 Sét đánh do nguồn điện khi rút 135

Hình 3.18 Khi xảy ra mưa giông 135

Hình 3.19 Chống sét trực tiếp 140

Hình 3.20 Chống sét trực tiếp theo nguyên lý điện 141

Hình 3.21 Cách sơ cứu đúng cách cho người bị sét đánh 142

Chương 1

CÁC KHÁI NI ỆM VỀ BẢO HỘ VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG HỘ

LAO ĐỘNG

- Giải thích được tác dụng của việc thông gió nơi làm việc

- Trình bày được các khái niệm bảo hộ lao động và biện pháp phòng hộ

- Tổ chức thông gió nơi làm việc đạt yêu cầu

- Giải thích được nguyên nhân gây cháy, nổ

- Giải thích được tác động của bụi lên cơ thể con người

- Giải thích được tác động của nhiễm độc hoá chất lên cơ thể con người

- Thực hiện được các biện pháp phòng chống nhiễm độc hoá chất, phòng chống bụi, phòng chống cháy nổ

- Có ý thức tự giác, tính kỷ luật cao, tinh thần trách nhiệm trong việc họa

tập

Trong chương 1 sẽ giới thiệu các nội dung chính sau đây:

1.1 Các khái niệm cơ bản về bảo hộ lao động 1.2 Phòng chống nhiễm độc hoá chất

1.3 Phòng chống bụi

1.4 Phòng chống cháy nổ

1.5 Thông gió công nghiệp

1.6 Phương tiện phòng hộ cá nhân

1.1 Các khái ni ệm cơ bản về bảo hộ lao động

1.1.1 M ục đích, ý nghĩa và tính chất của công tác bảo hộ lao động

 Mục đích - ý nghĩa của công tác bảo hộ lao động

- Mục đích của bảo hộ lao động là thông qua các biện pháp về khoa học kỹ thuật, tổ chức, kinh tế, xã hội để loại trừ các yếu tố nguy hiểm và có hại phát sinh trong quá trình sản xuất, tạo nên một điều kiện lao động thuận lợi và ngày càng được cải thiện để ngăn ngừa tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, hạn chế

ốm đau, giảm sút sức khoẻ cũng như những thiệt hại khác đối với người lao động, nhằm bảo đảm an toàn, bảo vệ sức khoẻ và tính mạng người lao động trực

tiếp góp phần bảo vệ và phát triển lực lượng sản xuất, tăng năng suất lao động

- Bảo hộ lao động trước hết là phạm trù sản xuất nhằm bảo hộ người lao động, mặt khác việc chăm lo sức khoẻ của người lao động mang lại niềm vui, hạnh phúc cho mọi người mà công tác bảo hộ lao động mang lại còn có ý nghĩa nhân đạo đối với con người

 Tính chất của bảo hộ lao động

- Tính chất khoa học kỹ thuật

Nguyên nhân cơ bản gây ra tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp cho người lao động là điều kiện kỹ thuật không đảm bảo an toàn lao động, điều kiện

vệ sinh, môi trường lao động

Muốn sản xuất được an toàn và hợp vệ sinh, vấn đề cải tiến máy móc thiết bị; công cụ lao động, bố trí mặt bằng nhà xưởng, hợp lý hoá dây chuyền và phương pháp sản xuất, trang bị phòng hộ lao động, việc cơ khí hoá và tự động hóa trong quá trình sản xuất đòi hỏi phải vận dụng các kiến thức khoa học kỹ thuật, không những để nâng cao năng suất lao động, mà còn là một yếu tố quan trọng hàng đầu để bảo hộ người lao động, tránh được những nguy cơ tai nạn và bệnh nghề nghiệp

- Tính chất pháp luật

Để bảo đảm thực hiện tốt việc bảo vệ tính mạng và sức khoẻ cho người lao động, công tác bảo hộ lao động được quy định thành pháp luật của nhà nước

Những nội dung cơ bản về công tác bảo hộ lao động đã được quy định trong điều lệ tạm thời về bảo hộ lao động, ban hành theo nghị định số 181 CP ngày 18/12/1964 của Chính phủ cũng như các luật lệ, chế độ, chính sách về bảo

hộ lao động bao gồm các quy phạm quy trình về an toàn kỹ thuật và vệ sinh lao động do nhà nước ban hành đều mang tính chất pháp luật

- Tính chất quần chúng

Công tác bảo hộ lao động không chỉ riêng của những người cán bộ quản

lý sản xuất mà đó còn là trách nhiệm chung của toàn thể người lao động và toàn

xã hội Trong đó người lao động đóng một vai trò hết sức quan trọng trong công tác bảo hộ lao động Kinh nghiệm thực tiễn cho thấy ở nơi nào mà người lao động cũng như cán bộ quản lý ở những nơi đó nắm vững được quy tắc đảm bảo

an toàn và vệ sinh lao động thì nơi đó ít xảy ra tai nạn lao động

1.1.2 Nhi ệm vụ và điều kiện của bảo hộ lao động

 Nhiệm vụ

+ Nghiên cứu khoa học kỹ thuật bảo hộ lao động: Nội dung khoa học kỹ thuật chiếm một vị trí rất quan trọng, là phần cốt lõi để loại trừ các yếu tố nguy hiểm

và có hại, cải thiện điều kiện lao động

Những nội dung nghiên cứu chính của bảo hộ lao động bao gồm những

vấn đề:

Khoa học vệ sinh lao động: Môi trường xung quanh ảnh hưởng đến điều kiện lao động, và do đó ảnh hưởng đến con người, dụng cụ, máy móc thiết bị, ảnh hưởng này còn có khả năng lan truyền trong một phạm vi nhất định Sự chịu đựng quá tải (điều kiện dẫn đến nguyên nhân gây bệnh) dẫn đến khả năng sinh

ra bệnh nghề nghiệp Để phòng bệnh nghề nghiệp cũng như tạo ra điều kiện tối

ưu cho sức khoẻ và tình trạng lành mạnh cho người lao động chính là mục đích của vệ sinh lao động (bảo vệ sức khỏe)

Các yếu tố tác động xấu đến hệ thống lao động cần được phát hiện và tối

ưu hoá Mục đích này không chỉ nhằm đảm bảo về sức khoẻ và an toàn lao động

mà đồng thời tạo nên những cơ sở cho việc làm giảm sự căng thẳng trong lao

động, nâng cao năng suất, hiệu quả kinh tế, điều chỉnh những hoạt động của con người một cách thích hợp

+ Cơ sở kỹ thuật an toàn

An toàn: Là xác suất cho những sự kiện được định nghĩa (sản phẩm, phương pháp, phương tiện lao động ) trong một khoảng thời gian nhất định không xuất hiện những tổn thương đối với người, môi trường và phương tiện

Kỹ thuật an toàn là hệ thống các biện pháp, phương tiện, tổ chức và kỹ thuật nhằm phòng ngừa sự tác động của các yếu tố nguy hiểm gây chấn thương sản

xuất đối với người lao động

Sự nguy hiểm: Là trạng thái hay tình huống có thể xảy ra tổn thương thông qua các yếu tố gây hại hay yếu tố chịu đựng

Sự gây hại: Khả năng tổn thương đến sức khỏe của người hay xuất hiện bởi những tổn thương môi trường đặc biệt và sự kiện đặc biệt

Rủi ro: Là sự phối hợp của xác suất và mức độ tổn thương (ví dụ tổn thương sức khỏe) trong một tình huống gây hại

+ Đánh giá sự gây hại, an toàn và rủi ro:

Sự gây hại sinh ra do tác động qua lại giữa con người và các phần tử khác

của hệ thống lao động được gọi là hệ thống Người - Máy - Môi trường

Có nhiều phương pháp đánh giá khác nhau:

• Phân tích tác động: Là phương pháp mô tả và đánh giá những sự cố không mong muốn xảy ra Ví dụ tai nạn lao động, tai nạn trên đường đi làm,

bệnh nghề nghiệp, hỏng hóc, nổ v.v

Những tiêu chuẩn đặc trưng cho tai nạn lao động là:

- Sự cố gây tổn thương và tác động từ bên ngoài

- Quá trình diễn biến của tai nạn một cách chính xác cũng như địa điểm

xảy ra tai nạn

- Loại tai nạn liên quan đến yếu tố gây tác hại và yếu tố chịu tải

- Mức độ an toàn và tuổi bền của các phương tiện lao động, các phương

tiện vận hành

- Tuổi, giới tính, năng lực và nhiệm vụ được giao của người lao động bị tai nạn

- Loại chấn thương

• Phân tích tình trạng: Là phương pháp đánh giá chung tình trạng an toàn

và kỹ thuật an toàn của hệ thống lao động ở đây cần quan tâm là khả năng xuất

hiện những tổn thương Phân tích chính xác những khả năng dự phòng trên cơ

sở những điều kiện lao động và những giả thiết khác nhau

- Khoa học về các phương tiện bảo vệ người lao động Ngành khoa học này có nhiệm vụ nghiên cứu, thiết kế, chế tạo những phương tiện bảo vệ tập thể hay cá nhân người lao động để sử dụng trong sản xuất nhằm chống lại những ảnh hưởng của các yếu tố nguy hiểm và có hại, khi các biện pháp về mặt kỹ thuật an toàn không thể loại trừ được chúng

- Thiết kế quá trình lao động nhằm bảo vệ sức khoẻ an toàn cho người lao động,

tạo cho họ cảm giác dễ chịu, thoải mái và dễ dàng thực hiện mục tiêu lao động

Cần phải loại trừ sự quá tải, gây nên bởi tính chất công việc vượt quá giới hạn trên hoặc dưới của chức năng hoạt động tâm lý của người lao động

 Điều kiện lao động

Điều kiện lao động là tổng thể các yếu tố về tự nhiên, xã hội, kỹ thuật, kinh tế, tổ chức thể hiện qua quy trình công nghệ, công cụ lao động, đối tượng lao động, môi trường lao động, con người lao động và sự tác động qua lại giữa chúng tạo điều kiện cần thiết cho hoạt động của con người trong quá trình sản

xuất

Điều kiện lao động có ảnh hưởng đến sức khoẻ và tính mạng con người

Những công cụ và phương tiện có tiện nghi, thuận lợi hay ngược lại gây khó

khăn nguy hiểm cho người lao động, đối tượng lao động Đối với quá trình công nghệ, trình độ cao hay thấp, thô sơ, lạc hậu hay hiện đại đều có tác động rất lớn đến người lao động Môi trường lao động đa dạng, có nhiều yếu tố tiện nghi, thuận lợi hay ngược lại rất khắc nghiệt, độc hại, đều tác động rất lớn đến sức

khỏe người lao động

 Các yếu tố nguy hiểm và có hại

Yêú tố nguy hiểm có hại là trong một điều kiện lao động cụ thể, bao giờ cũng xuất hiện các yếu tố vật chất có ảnh hưởng xấu, nguy hiểm, có nguy cơ gây tai nạn hoặc bệnh nghề nghiệp cho người lao động Cụ thể là:

- Các yếu tố vật lý như nhiệt độ, độ ẩm, tiếng ồn, rung động, các bức xạ

* Chấn thương: Là tai nạn mà kết quả gây nên những vết thương hay huỷ hoại

một phần cơ thể người lao động, làm tổn thương tạm thời hay mất khả năng lao động vĩnh viễn hay thậm chí gây tử vong Chấn thương có tác dụng đột ngột

* Bệnh nghề nghiệp: Là bệnh phát sinh do tác động của điều kiện lao động có

hại, bất lợi (tiếng ồn, rung ) đối với người lao động Bênh nghề nghiệp làm suy yếu dần dần sức khoẻ hay làm ảnh hưởng đến khả năng làm việc và sinh hoạt của người lao động Bệnh nghề nghiệp làm suy yếu sức khoẻ người lao động

một cách dần dần và lâu dài

* Nhiễm độc nghề nghiệp: là sự huỷ hoại sức khoẻ do tác dụng của các chất độc

xâm nhập vào cơ thể người lao động trong điều kiện sản xuất

1.2 Phòng ch ống nhiễm độc hoá chất

1.2.1 Nh ững nguy hiểm gây ra từ hóa chất

 Sự độc hại của hóa chất

Trong những năm gần đây, vấn đề được quan tâm ngày càng nhiều là ảnh hưởng của hóa chất đến sức khỏe con người, đặc biệt là người lao động Nhiều hóa chất đã từng được coi là an toàn nhưng nay đã được xác định là có liên quan đến bệnh tật, từ mẩn ngứa nhẹ đến suy yếu sức khỏe lâu dài và ung thư

Các yếu tố quyết định mức độ độc hại của hóa chất, bao gồm độc tính, đặc tính vật lý của hóa chất, trạng thái tiếp xúc, đường xâm nhập vào cơ thể và tính mẫn cảm của cá nhân và tác hại tổng hợp của các yếu tố này

 Nguy cơ cháy nổ hóa chất

Đa số hóa chất đều tiềm ẩn các nguy cơ gây cháy nổ Việc sắp xếp, bảo

quản, vận chuyển, sử dụng hóa chất không đúng cách đều có thể dẫn đến tai nạn

từ một đám cháy nhỏ tới tham họa thiệt hại lớn về người và tài sản

Sự cháy cần 3 yếu tố: nhiên liệu (chất cháy), ôxy và một nguồn nhiệt với

tỷ lệ thích hợp Những yếu tố này phơi ở trong một tỷ lệ, hoàn cảnh thích hợp trước khi bắt lửa và gây cháy, nhiên liệu bắt đầu cháy ở một nhiệt độ xác định là điểm chớp cháy

Nổ: hỗn hợp nhiên liệu với ôxy chỉ nổ khi ở trong giới hạn nhất định về

nồng độ Giới hạn mà ở đó một chất sẽ nổ tính theo nồng độ so với ôxy (hoặc không khí) được gọi là giới hạn nổ trên và dưới và thường có trong các tài liệu

an toàn hóa chất

Một vài loại khí được đánh giá là nguy hiểm nổ tức là có khả năng nổ hay kích thích nổ mà không cần có sự tham gia của ôxy Giới hạn nổ sẽ thay đổi tùy theo: nhiệt độ của hỗn hợp, tỷ lệ các chất không cháy, áp lực và nhiều yếu tố khác Hóa chất có khoảng cách giữa giới hạn nổ dưới và trên càng lớn thì càng nguy hiểm

 Ăn mòn hóa học

Là các chất có tác dụng phá hủy dần các kết cấu xây dựng và các dạng vật chất khác như máy móc, thiết bị, đường ống v.v có thể gây bỏng, ăn da người

và súc vật Sự ăn mòn gây thiệt hại rất nghiêm trọng về kinh tế

1.2.2 Các con đường xâm nhập của hóa chất

Hóa chất có thể đi vào cơ thể con người theo 3 đường:

+ Đường hô hấp: khi hít thở các hóa chất dưới dạng khí, hơi hay bụi Đối với người lao động trong công nghiệp, hít thở là đường vào thông thường và nguy hiểm nhất Với diện tích bề mặt phổi 90m2 ở một người lớn khỏe mạnh; trong đó có 70 m2

là diện tích tiếp xúc của phế nang; ngoài ra còn có một mạng lưới mao mạch với diện tích 140 m2, dòng máu qua phổi nhanh và nhiều tạo điều kiện dễ dàng cho sự hấp thu qua phế nang vào mao mạch của các chất có trong không khí và bình thường một người lao động hít khoảng 8,5m3

+ Hấp thụ qua da: khi hóa chất dính vào da

Hóa chất dính trên da có thể có các phản ứng sau:

- Phản ứng với bề mặt của da gây viêm da xuất phát;

- Xâm nhập qua da, kết hợp với tổ chức protein gây cảm ứng da

- Xâm nhập qua da vào máu

Những hóa chất có dung môi thấm qua da hoặc chất dễ tan trong mỡ như các dung môi hữu cơ và phênol dễ dàng thâm nhập vào cơ thể qua da Những hóa chất này có thể thấm vào quần áo làm việc mà người lao động không biết Điều kiện làm việc nóng làm các lỗ chân lông ở da mở rộng hơn cũng tạo điều

kiện cho các hóa chất thâm nhập qua da nhanh hơn Khi da bị tổn thương do các vết xước hoặc các bệnh về da thì nguy cơ bị hóa chất thâm nhập vào cơ thể qua

da sẽ tăng lên

+ Đường tiêu hóa: do ăn, uống phơi thức ăn hoặc sử dụng những dụng cụ

ăn đã bị nhiễm hóa chất

+ Do bất cẩn để chất độc dính trên môi, mồm rồi vô tình nuốt hoặc ăn, uống, hút thuốc trong khi bàn tay dính hóa chất hoặc dùng thức ăn và đồ uống bị nhiễm hóa chất là những nguyên nhân chủ yếu để hóa chất xâm nhập vào cơ thể qua đường tiêu hóa

Ngoài ra, có một số hạt bụi từ đường thở lọt vào họng và sau đó theo nước bọt vào đường tiêu hóa

1.2.3 Tác h ại của sức khỏe của hóa chất độc

Ảnh hưởng của hóa chất độc, sự tích lũy trong cơ thể, tính chất của mỗi hóa chất, tính bền vững, nồng độ, tính chất, thời gian tiếp xúc, điều kiện làm việc và cách sử dụng hóa chất độc mà gây ra cho con người tác hại cấp tính và tác hại mãn tính

Tác hại cấp tính thường xảy ra trong một thời gian ngắn tiếp xúc với hóa

chất Tác hại cấp tính có thể gây tử vong, có thể phục hồi được và cũng có trường hợp tổn thương vĩnh viễn Ví dụ: chì, thủy ngân

Tác hại mãn tính thường xảy ra khi tiếp xúc với hóa chất lập đi lập lại nhiều lần Tác hại này thường phát hiện được sau thời gian dài khi thành bệnh

Ví dụ: Xi măng, bông sợi thủy tinh

Cả hai trường hợp đều có khả năng phục hồi nếu được phát hiện sớm, kịp thời điều trị và không tiếp xúc nữa Tiếp xúc hóa chất gây ra những triệu chứng sau:

- Kích thích gây khó chịu

- Gây dị ứng

- Gây ngạt

- Gây mê và gây tê

- Tác động đến hệ thống các cơ quan chức năng

- Gây ung thư

- Hư bào thai

- Ảnh hưởng đến các thế hệ tương lai (đột biến gien)

- Bệnh bụi phổi

1.2.4 Các phương pháp hạn chế tác hại

Mục đích chung của việc kiểm soát hóa chất là loại trừ hoặc làm giảm tới

mức thấp nhất mọi rủi ro bởi các hóa chất nguy hiểm, các sản phẩm từ hóa chất gây ra cho con người và môi trường Bốn nguyên tắc cơ bản của hoạt động kiểm

soát:

a Thay thế: Loại bỏ các chất hoặc các quá trình độc hại, nguy hiểm hoặc thay

thế chúng bằng thứ khác ít nguy hiểm hơn hoặc không còn nguy hiểm nữa

Bước 1: Đánh giá hóa chất sử dụng

Tiến hành thu thập thông tin, đánh giá về các hóa chất đang sử dụng hoặc dự định sử dụng, cụ thể là:

- Cách thức sử dụng hoặc dự định sử dụng hóa chất đó như thế nào?

- Hóa chất hoặc sản phẩm có chứa hóa chất đó có thể gây những rủi ro gì cho con người và môi trường?

- Nó có thể ảnh hưởng tới con người và môi trường ở đâu, bằng cách nào:

ở nơi làm việc; thông qua sự phát thì vào không khí hoặc nước; thông qua sản

phẩm chứa hóa chất; hay thông qua chất thì từ quá trình vận chuyển, chôn hoặc tiêu hủy, tái chế sản phẩm?

- Nên làm gì để giảm thiểu các rủi ro?

Bước 2: Xác định các giải pháp thay thế

- Có thể thay đổi quy trình hoặc phương pháp sản xuất nhằm thay thế hóa chất đó bằng một loại khác ít độc hại nguy hiểm hơn, hay giảm hóa chất đó và các sản phẩm chứa nó không? Nếu có, gồm những giải pháp nào?

- Các giải pháp thay thế có thực tế không? Việc áp dụng các giải pháp thay thế sẽ làm tăng hay giảm chi phí? Sự tăng, giảm đó có kéo dài không, hay

chỉ trong một thời gian ngắn?

Bước 3: Đánh giá những rủi ro mới khi áp dụng các giải pháp thay thế

- Xác định những rủi ro đối với sức khỏe con người và môi trường khi áp

dụng các giải pháp thay thế ?

- So sánh rủi ro giữa các giải pháp thay thế Điều này thường không dễ dàng Có thể sẽ có rất ít thông tin về sản phẩm hoặc phương pháp thay thế Có thể phải so sánh giữa hai chất: một chất gây ra những rủi ro cho môi trường và

một chất gây những rủi ro cho con người

Bước 4: Lựa chọn giải pháp thay thế - Tiến hành thay thế

- Sau khi đã đánh giá ưu, nhược điểm của từng giải pháp thay thế, tiến hành lựa chọn giải pháp phù hợp nhất Thông thường, sự lựa chọn các hóa chất thay thế có thể bị hạn chế, đặc biệt ở những nơi có sử dụng các hóa chất đặc thù: khi đó thường không tránh khỏi phải cân nhắc giữa giải pháp kỹ thuật với các lợi ích kinh tế Nên học hỏi kinh nghiệm từ những người đã từng sử dụng hóa chất

đó

- Lập kế hoạch thay thế: khi nào tiến hành, ai tiến hành và tiến hành như

thế nào, chẳng hạn như sản phẩm mới có cần được thử nghiệm trên quy mô nhỏ trước không? Đã có các trang thiết bị phòng hộ cần thiết chưa?

Bước 5: Dự kiến những thay đổi trong tương lai

- Hóa chất mới có thể sẽ cần được thay thế bằng một loại khác an toàn hơn trong tương lai Do đó, cần tiếp tục xem xét: liệu có biện pháp nào để giảm được hơn nữa những rủi ro cho sức khỏe và môi trường hay không?

b Quy định khoảng cách hoặc che chắn giữa người lao động và hóa chất nhằm ngăn cách mọi nguy cơ liên quan tới hóa chất đối với người lao động

Một quá trình sản xuất lý tưởng là ở đó người lao động được hạn chế tới mức thấp nhất mọi cơ hội tiếp xúc với hóa chất, có thể bằng cách bao che toàn

bộ máy móc, những điểm phát sinh bụi của băng chuyền hoặc bao che quá trình

sản xuất các chất ăn mòn để hạn chế sự lan tỏa hơi, khí độc hại, nguy hiểm tới môi trường làm việc Cũng có thể giảm sự tiếp xúc với các hóa chất độc hại bằng việc di chuyển các qui trình và công đoạn sản xuất các hóa chất này tới vị trí an toàn, cách xa người lao động trong nhà máy hoặc xây tường để cách ly chúng ra khỏi quá trình sản xuất có điều kiện làm việc bình thường khác

Bên cạnh đó, cần phi cách ly hóa chất dễ cháy nổ với các nguồn nhiệt, chẳng hạn như đặt thuốc nổ ở xa các máy mài, máy cưa hiệu qủa tương tự có thể nhận được khi sử dụng những kho hóa chất an toàn và hạn chế số lượng

những hóa chất nguy hiểm cần sử dụng tại nơi làm việc trong từng ngày, từng

ca Điều này thực sự rất có ích nếu quá trình sản xuất thực hiện bởi một số lượng rất ít người lao động và trang bị đầy đủ phương tiện bảo vệ cá nhân

c Thông gió: sử dụng hệ thống thông gió thích hợp để di chuyển hoặc làm giảm

nồng độ độc hại trong không khí chẳng hạn như khói, khí, bụi, mù

Hệ thống thông gió chung còn được hiểu là hệ thống làm loãng nồng độ hóa chất Nó hoạt động dựa trên nguyên tắc làm loãng không khí có bụi hoặc khi hóa chất thông qua việc mang không khí sạch từ ngoài vào và lấy không khí bẩn

từ nơi sản xuất ra Có thể thực hiện điều này bằng các thiết bị vận chuyển khí (máy bơm, quạt ) hoặc đơn giản chỉ là nhờ việc mở cửa sổ, cửa ra vào tạo sự luân chuyển tự nhiên của không khí Việc bố trí những luồng khí này phải được thực hiện ngay từ khâu thiết kế toà nhà Phương pháp thông gió cưỡng bức bằng máy có ưu điểm hơn thông gió tự nhiên là có thể kiểm soát được nồng độ các hóa chất nguy hiểm có trong không khí mang vào và thải ra Bởi chỉ làm loãng độc chất thay cho việc loại bỏ chúng trong môi trường làm việc, nên hệ thống

này chỉ khuyến nghị dùng cho những chất ít độc, không ăn mòn và với số lượng

nhỏ

Trong trường hợp hóa chất dễ bay hơi, việc thông gió được xem như là một hình thức kiểm soát tốt nhất sau việc thay thế hoặc bao che Nhờ các thiết bị thông gió thích hợp, người ta có thể ngăn không cho bụi, hơi, khí độc thoát ra từ quá trình sản xuất tiến vào khu vực hít thở của người lao động và chuyển chúng

bằng các ống dẫn tới bộ phận xử lý (xyclo, thiết bị lắng, thiết bị lọc tĩnh điện )

để khử độc trước khi thải ra ngoài môi trường Tùy thuộc vào hoàn cảnh cụ thể

mà người ta có thể bố trí hệ thống thông gió cục bộ ngay tại nơi phát sinh hơi, khí độc, hay hệ thống thông gió chung cho toàn nhà máy hoặc áp dụng kết hợp

của hệ thống

Hệ thống thổi cục bộ thường được bố trí để thổi không khí sạch và mát vào những vị trí thao tác cố định của công nhân mà tại đó thường tỏa nhiều khí

thải có hại và nhiều nhiệt Đối với hệ thống hút cục bộ, miệng hút của hệ thống

phải đặt sát, gần đến mức có thể với nguồn phát sinh bụi, hơi, khí độc để ngăn ngừa tác hại của nó đối với những người lao động làm việc gần đó Đã có những

hệ thống thông gió cục bộ hoạt động rất hiệu qủa trong việc kiểm soát các chất độc như: chì, amiăng, dung môi hữu cơ

d Trang bị phương tiện bảo vệ cá nhân cho người lao động nhằm ngăn ngừa

việc tiếp xúc trực tiếp với hóa chất

Phần lớn các nguy cơ từ sử dụng hóa chất có thể kiểm soát được bằng các

biện pháp kỹ thuật kể trên Nhưng khi các biện pháp đó chưa loại trừ hết được các mối nguy, hay nói cách khác khi nồng độ hóa chất trong môi trường chưa đạt tiêu chuẩn cho phép thì người lao động phải được trang bị phương tiện bảo

vệ cá nhân

 Mặt nạ phòng độc

Mặt nạ phòng độc để che mũi và miệng người lao động, ngăn chặn sự thâm nhập của hóa chất vào cơ thể qua đường hô hấp Dùng mặt nạ phòng độc khi phải tiếp xúc với hóa chất trong các tình huống sau:

- Nơi phải tiến hành kiểm soát tạm thời trước khi tiến hành các biện pháp

kiểm soát kỹ thuật

- Nơi không thực hiện được những kiểm tra về kỹ thuật

- Để bổ sung vào những biện pháp kiểm soát kỹ thuật

- Trong trường hợp khẩn cấp

* Việc lựa chọn loại mặt nạ phòng độc sẽ tùy thuộc theo các yếu tố:

- Đặc tính của một hoặc của nhiều chất độc hại phải tiếp xúc;

- Nồng độ tối đa của các hóa chất tại nơi làm việc;

- Thuận tiện và hợp với khuôn mặt của người sử dụng để ngăn chặn chất độc lọt qua kẽ hở;

- Phù hợp với điều kiện của công việc và loại trừ được các rủi ro cho sức khỏe

* Có thể phân mặt nạ phòng độc thành 2 nhóm:

- Mặt nạ lọc độc: Làm sạch không khí trước khi vào cơ thể người bằng

việc lọc hoặc hấp thu chất độc

Trong mặt nạ, bộ phận làm sạch là những lớp đệm rất mỏng để lọc bụi từ không khí hoặc là hộp nhỏ đựng hóa chất để hấp thụ hơi, khí độc Thông thường, mặt nạ lọc khí chỉ dùng khi nồng độ chất độc có trong không khí không quá 2% và hàm lượng ôxy không dưới 15%

Những mặt nạ lọc độc này được thiết kế theo hình thức một nửa mặt (che miệng, mũi và cằm) hoặc là che kín mặt Có rất nhiều kiểu mặt nạ lọc độc khác nhau tùy theo loại hóa chất phải xử lý song không có thiết bị lọc, hoặc mặt nạ

lọc độc nào có thể loại bỏ hoàn toàn hóa chất nguy hiểm Vì vậy, để chọn được

loại mặt nạ thích hợp nhất thiết phải tuân theo chỉ dẫn của người sản xuất hoặc người cung cấp mặt nạ phòng độc

Mặt nạ cung cấp không khí: là loại cung cấp liên tục không khí không độc và là mặt nạ bảo vệ người sử dụng ở mức cao nhất Không khí có thể bơm vào từ một nguồn ở xa (được nối với một vòi áp suất cao), hoặc từ một dụng cụ

cấp khí xách tay (như máy nén hoặc bình chứa không khí hay ôxy lỏng dưới áp

suất cao) Loại xách tay này được được gọi là bình dưỡng khí Mặt nạ có bình dưỡng khí được thiết kế bao phủ toàn bộ khuôn mặt

Để đam bảo sử dụng có hiệu qủa, người lao động phải được huấn luyện, đào tạo cách sử dụng, sửa chữa và bảo dưỡng mặt nạ phòng độc Đeo mặt nạ phòng độc kém phẩm chất có thể còn nguy hiểm hơn không đeo gì, vì khi đó người lao động nghĩ rằng họ được bảo vệ nhưng thực tế thì không

 Bảo vệ mắt

Tổn thương về mắt có thể do bị bụi, các hạt kim loại, đá màu, thủy tinh, than , các chất lỏng độc bắn vào mắt; bị hơi, khí độc xông lên mắt; và cũng có

thể do bị các tia bức xạ nhiệt, tia hồng ngoại, tia tử ngoại chiếu vào mắt

Để ngăn ngừa các tai nạn và bệnh về mắt có thể sử dụng các loại kính an toàn, các loại mặt nạ cầm tay và mặt nạ hoặc mũ mặt nạ liền với đầu tùy từng trường hợp cụ thể, chẳng hạn dùng tấm chắn bảo vệ bao phủ cả trán và mặt tới điểm dưới quai hàm nhằm chống lại việc bắn toé bất ngờ các chất lỏng nguy

hiểm; kính trắng kháng được hóa chất khi xử lý các hóa chất dạng hạt nhỏ, bụi

 Quần áo, găng tay, giày ủng

Quần áo bảo vệ, găng tay, ủng được dùng để bảo vệ cơ thể ngăn không cho hóa chất thâm nhập qua da Các loại này phải được làm bằng những chất

liệu không thấm nước hoặc không bị tác động phá hoại bởi hóa chất tiếp xúc khi làm các công việc tương ứng Sử dụng găng tay là một yêu cầu bắt buộc khi làm

việc với hóa chất đậm đặc, có tính ăn mòn cao Găng tay phải dày ít nhất 0,4mm

và đủ mềm để làm những công việc bằng tay

Kem bảo vệ và thuốc rửa cũng có tác dụng tốt trong việc bảo vệ da Kem

có nhiều tác dụng, nếu được lựa chọn và sử dụng chính xác thì chúng rất hữu ích Tuy nhiên, không có một loại kem nào dùng cho tất cả các mục đích, một vài loại dùng để chống lại các dung môi hữu cơ, trong khi đó các loại kem khác được sản xuất để dùng khi tiếp xúc với những chất hòa tan trong nước

Quần áo bảo vệ phải được giặt ngay sau khi dùng không mặc quần áo đã

bị nhiễm hóa chất

Nhìn chung, quần áo nên:

- Vừa vặn, thoải mái để cơ thể có thể cử động một cách dễ dàng

- Trang bị riêng cho từng cá nhân để sử dụng hàng ngày

- Bảo quản chu đáo, được khâu vá, sửa chữa khi cần thiết;

- Được làm sạch, không để dính hóa chất

 Vệ sinh cá nhân

Vệ sinh cá nhân nhằm mục đích giữ cho cơ thể sạch sẽ, vì nếu để bất kỳ

chất độc hại nào lưu lại trên cơ thể đều có thể dẫn đến việc nhiễm độc qua da, qua đường hô hấp hoặc qua đường tiêu hóa Những nguyên tắc cơ bản của vệ sinh cá nhân trong sử dụng hóa chất là:

- Tắm và rửa sạch các bộ phận của cơ thể đã tiếp xúc với hóa chất sau khi làm việc, trước khi ăn, uống, hút thuốc

- Kiểm tra sức khỏe và cơ thể thường xuyên để đm bảo rằng da luôn sạch

sẽ và khỏe mạnh

- Băng bảo vệ bất cứ bộ phận nào của cơ thể bị trầy xước hoặc bị lở loét;

- Luôn tránh tự gây nhiễm cho bản thân, đặc biệt là khi khử trùng và cởi

bỏ quần áo bảo vệ;

- Đừng bao giờ mang các vật bị nhiễm bẩn như giẻ lau bẩn, hoặc những dụng cụ trong túi quần áo bảo vệ cá nhân;

- Hàng ngày, loại bỏ và giặt sạch riêng rẽ bất cứ chỗ nhiễm bẩn nào của

quần áo bảo vệ cá nhân

- Giữ móng tay sạch và ngắn;

- Tránh tiếp xúc trực tiếp với các sản phẩm gây dị ứng như mẩn mụn, nổi

mề đay ở da;

1.2.5 Các phương pháp cấp cứu tình trạng khẩn cấp

Phần trên đã nhấn mạnh các biện pháp phòng ngừa bệnh tật, thương vong

và sự cố cháy nổ Song do nhiều nguyên nhân mà trong thực tế tai nạn vẫn xảy

ra

Vì vậy, khi tiếp xúc với hóa chất nguy hiểm, mỗi cá nhân không những

phải nhận thức được về những biện pháp ngăn chặn mà còn phải hiểu biết các

biện pháp khẩn cấp Vấn đề này bao gồm biện pháp sơ cứu, kỹ thuật chống cháy

và quy trình chống rò rỉ Việc thực hiện hành động thích hợp trong vài phút đầu tiên có thể ngăn chặn thảm họa từ những tai nạn nhỏ

Điểm mấu chốt để xây dựng biện pháp khẩn cấp là phải nhận diện đầy đủ hóa chất đang được sử dụng và đánh giá được nguồn thông tin (thông tin gốc)

Các dữ liệu an toàn hóa chất cung cấp rất nhiều thông tin về sơ cứu, phòng chữa cháy, và chống rò rỉ Nhãn gắn với hóa chất cũng là nguồn thông tin

vô giá trong việc xây dựng biện pháp, hành động khẩn cấp

a Kế hoạch khẩn cấp

Mỗi nơi sản xuất cần thiết lập một kế hoạch khẩn cấp với các nội dung sau:

- Kế hoạch sơ tán với số lượng lớn nhất người lao động

- Những biện pháp kêu gọi sự trợ giúp từ bên ngoài như: cơ quan y tế,

những chuyên gia bảo vệ môi trường hoặc đơn vị phòng cháy khi cần thiết

- Vai trò của các viên chức khi cấp cứu

- Vai trò của các người lao động trong các đội cấp cứu

- Nơi cất giữ, sử dụng và bảo quản tất cả các thiết bị cấp cứu trong nhà máy

b Những đội cấp cứu

- Trong một kế hoạch khẩn cấp về hóa chất, có rất nhiều vấn đề liên quan tới việc thiết lập và duy trì những đội cấp cứu dự phòng để giải quyết ba loại vấn

đề thường gặp là sơ cứu, chữa cháy, xử lý rò rỉ hoặc thoát hơi khí độc

- Chờ đội cấp cứu hoặc nhân lực cấp cứu để phối hợp đối phó có thể biến tai nạn nghiêm trọng trở thành nhỏ hơn Vì vậy mỗi người lao động cần được

huấn luyện đầy đủ về quy trình cấp cứu cơ bản để có thể thực hành khi cần thiết

c Sơ tán

Tại nơi làm việc phải có biển báo hoặc dấu hiệu quy định rõ lối vào, lối ra khi có sự cố Những lối thoát nạn phải đảm bảo có ít nhất hai điều kiện: luôn thông thoáng, đủ ánh sáng ngay cả khi mất điện

Nếu đường rút chạy đòi hỏi phải có phương tiện bảo vệ cá nhân vì hóa

chất nguy hiểm hiện có thì phương tiện bảo vệ cá nhân phải được duy trì trong

một tình trạng tốt ổn định, sẵn sàng thuận tiện cho việc sử dụng; tất cả mọi người lao động phải được đào tạo, huấn luyện và huấn luyện lại trong việc sử

- Bản chất, mức độ và sự độc hại của hóa chất hiện có

- Khả năng đáp ứng của các hoạt động sơ cứu và nhân viên y tế

- Những thiết bị y tế ở gần nhất

- Các phương tiện vận tư có sẵn để tới trạm y tế gần nhất

- Phương tiện liên lạc công cộng sẵn có để yêu cầu sự giúp đỡ bên ngoài như điện thoại, máy Fax, máy phát thanh

- Thiết bị cấp cứu trong nhà máy như là vòi tưới nước cấp cứu, trạm rửa

sạch mắt

- Huấn luyện người lao động qui trình cấp cứu cơ bản

+ Sơ cứu cho những người bị nhiễm độc

Hoạt động sơ cứu nhằm 3 mục đích:

- Duy trì sự sống

- Ngăn chặn diễn biến xấu hơn

- Thúc đẩy sự hồi phục

- Nếu phải đưa một người vượt khí hoặc mù độc, người trợ cứu cần sử

dụng thiết bị bảo vệ cơ quan hô hấp hợp lý trước khi bước vào vùng nguy hiểm

- Phải di chuyển nạn nhân một cách cẩn thận từ nơi nguy hiểm tới nơi an toàn và đặt ở tư thế dễ hồi phục nhất

- Nếu thở yếu hoặc ngừng thở thì hướng mặt nạn nhân lên trên và bảo đảm khí quản thông suốt, loại bỏ những vật che lấp, tắc nghẽn ở mặt, mồm,

họng của nạn nhân và nới rộng cổ áo, mở khí quản và hà hơi thổi ngạt

Nếu tim ngừng đập thì phải cấp cứu xoa bóp tim phía ngoài lồng ngực

hoặc được hô hấp nhân tạo bởi một người đã được huấn luyện Sau khi hô hấp nhân tạo nạn nhân phải được chăm sóc chu đáo Nếu nạn nhân bị co giật, nới

lỏng tất cả quần áo và làm nhẹ nhàng đề phòng chấn thương Khi ngừng co giật, đặt nạn nhân ở vị trí dễ thở

- Phần lớn những tổn thưng do hóa chất thường là bỏng hóa chất ở da

hoặc mắt Nếu da bị thương phải rửa bằng nước sạch ít nhất 10 phút (trừ khi có

chỉ dẫn cụ thể khác), đồng thời cởi bỏ quần áo đã bị dính hóa chất, tránh tự gây nhiễm

- Nếu mắt bị tổn thương thì hoặc dội nước sạch vào mắt để tạo ra dòng nước chảy hoặc bảo nạn nhân nhúng mắt vào một bát nước lạnh, sau đó chớp

mắt (trừ khi có chỉ dẫn cụ thể khác) hai mí mắt đều được xối rửa

- Nếu mắt nhắm lại vì đau thì cố gắng mở mí mắt một cách nhẹ nhàng để bảo đảm nó được rửa hoàn toàn Sau khi rửa, băng mắt nhẹ nhàng bằng vật liệu

sạch, mịn hoặc bằng băng vô trùng

- Trong tất cả các trường hợp da bị bỏng nặng: không được đắp bất cứ thứ

gì lên bề mặt vết thương, không rửa bằng cồn, không bôi thuốc mỡ hoặc bôi chất béo Không làm vỡ các nốt phồng rộp Không cắt bỏ da bị rộp, không đụng chạm vào vùng bị thương Nếu có sẵn băng vô trùng thì băng vùng bị tổn thương

một cách nhẹ nhàng

- Phải cởi ngay quần áo đã bị nhiễm độc và gột rửa vùng bị nhiễm độc nhiều bằng nước (trừ khi có chỉ dẫn cụ thể khác trong tài liệu an toàn hóa chất)

+ Vai trò của các trung tâm thông tin về độc chất

Hiện nay, nhiều quốc gia đã có các trung tâm thông tin về độc chất Các trung tâm này được thành lập để đáp ứng nhu cầu tư vấn y tế đang ngày càng tăng về hóa dược và hóa chất

Vai trò chủ yếu của các trung tâm là dịch vụ tư vấn cho các bác sĩ, các nhân viên y tế, những người lao động và cho các dịch vụ cấp cứu và về cách điều trị trường hợp nhiễm độc cấp tính

- Cung cấp thuốc giải độc, đặc biệt đối với những chất độc không sử dụng

rộng rãi

- Phối hợp hoạt động với các chuyên gia y tế để điều trị những trường hợp đặc biệt

- Xét nghiệm phân tích máu và các mẫu độc học

- Xác định hướng cho các cuộc điều tra xác định nguyên nhân của các vụ

ngộ độc, và các giải pháp cụ thể như có tiến nhãn hiệu, đóng gói

- Phân tích những cuộc điều tra theo đề nghị của chính phủ hoặc nhà sản xuất đối với các sản phẩm đặc biệt

- Huấn luyện và thông tin cho mọi người biết về công việc của trung tâm

và tìm cách hoàn thiện phưng pháp chẩn đoán và điều trị

- Theo tác hại: Bụi gây nhiễm độc (Pb, Hg, benzen ); bụi gây dị ứng; bụi gây ung thư như nhựa đường, phóng xạ, các chất brôm; bụi gây xơ phổi như bụi silic, amiăng

có 60-70% hạt có đường kính nhỏ hơn 10 μm được coi như bụi kết dính

- Tính mài mòn: Tính mài mòn của bui đặc trưng cho cường độ mài mòn của kim loại ở vận tốc như nhau của khí va nồng độ bụi Nó phụ thuộc vào độ

cứng hình dạng, kích thước và mật độ của hạt

- Tính thấm: Các hạt bụi có bề mặt phẳng thì dễ thấm nước hơn các hạt

ụi có bề mặt không đều Bởi vì hạt có bề mặt không đều hầu hết được bao bọc

bởi vỏ khí cản trở sự thấm nước ảnh hưởng nhất định đến hiệu quả của thiết bị

lọc bụi

Theo đặc trưng thấm nước các hạt bụi được chia thành 3 nhóm:

 Bụi dễ thấm nước: bụi canxi, bụi thạch cao, silicat, khoáng vật được oxi hóa

 Bụi khó thấm nước: bụi grafit, than, lưu huỳnh

 Bụi không thấm nước: paraffin, nhựa Teflon, bitum

- Tính hút ẩm và hòa tan: Các tính chất này của bụi được xác định trước

hết bởi thành phàn hóa học của chúng cũng như kích thước, hình dạng và độ nhám bề mặt

- Suất điện trở của lớp bụi: Suất điện trở của lớp bụi phụ thuộc vào tính

chất của từng hạt riêng biệt (vào tính đẫn diện của bề mặt và bên trong và hình

dạng kích thước)

- Tính mang điện: Dấu điện tích của hạt bụi phụ thuộc vào phương pháp

tạo thành chúng Tính mang điện ảnh hưởng đến an toàn cháy nổ tính bám dính

của bụi

- Tính tự bốc cháy và tạo thành hỗn hợp nổ với không khí: Bụi cháy do bề

mặt tiếp xúc với oxy trong không khí phát triển mạnh có khả năng tự bốc cháy

và tạo thành hỗn hợp nổ với không khí Cường độ nổ phụ thuộc vào tính chất hóa học, tính chất nhiệt, kích thước và hình dạng của hạt, nồng độ của bụi trong không khí, vào độ ẩm và thành phần của khí

1.3.2 Tác h ại của bụi

Bụi có tác hại đến da, mắt, cơ quan hô hấp, cơ quan tiêu hoá, các hạt bụi này bay lơ lững trong không khí, khi bị hít vào phổi chúng sẽ gây thương tổn đường hô hấp

Khi chúng ta thở nhờ có lông mũi và màng niêm dịch của đường hô hấp nên những hạt bụi có kích thước lớn hơn 5 μm bị giữ lại ở hốc mũi (tới 90%) Các hạt bụi kích thước (2 đến 5) μm dễ dàng theo không khí vào tới phế quản,

phế nang, ở đây bụi được các lớp thực bào bao vây và tiêu diệt khoảng 90% nữa,

số còn lại đọng ở phổi gây nên bệnh bụi phổi và các bệnh khác (bệnh silicose, asbestose, siderose, )

Bệnh phổi nhiễm bụi thường gặp ở những công nhân khai thác chế biến, vận chuyển quặng đá, kim loại, than v.v

Hình 1.2 Hình tác hại của bụi

Bệnh silicose là bệnh do phổi bị nhiễm bụi silic ở thợ đúc, thợ khoan đá, thợ mỏ, thợ làm gốm sứ và vật liệu chịu lửa…Bệnh này chiếm 40 đến 70% trong

tổng số các bệnh về phổi Ngoài còn có các bệnh asbestose (nhiễm bụi amiăng), aluminose (bụi boxit, đất sét), siderose (bụi sắt)

Bệnh đường hô hấp: Bao gồm các bệnh như viêm mũi, viêm họng, viêm phế quản, viêm teo mũi do bụi crôm, asen…

Bệnh ngoài da: bụi có thể dính bám vào da làm viêm da, làm bịt kín các lỗ chân lông và ảnh hưởng đến bài tiết, bụi có thể bịt các lỗ của tuyến nhờn gây ra

mụn, lở loét ở da, viêm mắt, giảm thị lực, mộng thịt…

Bệnh đường tiêu hoá: Các loại bụi sắc cạnh nhọn vào dạ dày có thể làm tổn thương niêm mạc dạ dày, gây rối loạn tiêu hoá

Chấn thương mắt: Bụi kiềm, axit có thể gây ra bỏng giác mạc, giảm thị

lực

1.3.3 Các bi ện pháp phòng chống bụi

 Biện pháp kỹ thuật:

- Cơ khí hoá và tự động hoá quá trình sản xuất sinh bụi để công nhân không phải tiếp xúc với bụi và bụi ít lan tỏa ra ngoài

Hình 1.3 Hình hút và xịt bụi

- Thay đổi bằng biện pháp công nghệ như vận chuyển bằng hơi, dùng máy hút, làm sạch bằng nước thay cho việc làm sạch bằng phun cát

- Bao kín thiết bị và có thể cả dây chuyền sản xuất khi cần thiết

- Thay đổi vật liệu sinh nhiều bụi bằng vật liệu ít sinh bụi hoặc không sinh

bụi

- Sử dụng hệ thống thông gió, hút bụi trong các phân xưởng có nhiều bụi

 Biện pháp y học:

- Khám và kiểm tra sức khoẻ định kỳ, phát hiện sớm bệnh để chữa trị,

phục hồi chức năng làm việc cho công nhân

- Dùng các phương tiện bảo vệ cá nhân (quần áo, mặt nạ, khẩu trang…)

 Lọc bụi trong sản xuất công nghiệp

- Ở các nhà máy sản xuất công nghiệp lượng bụi thải vào môi trường không khí rất lớn như các nhà máy xi măng, nhà máy dệt, nhà máy luyện kim v.v

- Để làm sạch không khí trước khi thải ra môi trường, ta phải tiến hành lọc sạch bụi đến giới hạn cho phép

- Để lọc bụi, người ta sử dụng nhiều thiế bị lọc bụi khác nhau và tuỳ thuộc vào bản chất các lực tác dụng bên trong thiết bị, người ta phân ra các nhóm chính sau:

* Buồng lắng bụi: Quá trình lắng xảy ra dưới tác dụng của trọng lực

* Thiết bị lọc bụi kiểu quán tính: Lợi dụng lực quán tính khi thay đổi chiều hướng chuyển động để tách bụi ra khỏi dòng không khí

* Thiết bị lọc bụi kiểu ly tâm - xiclon: Dùng lực ly tâm để đẩy các hạt bụi ra xa tâm quay rồi chạm vào thành thiết bị, hạt bụi bị mất động năng và rơi xuống dưới đáy

Hình 1.4 Lọc bụi công nghiệp

* Lưới lọc bằng vải, lưới thép, giấy, vật liệu rỗng bằng khâu sứ, khâu kim loại : Trong thiết bị lọc bụi loại này các lực quán tính, lực trọng trường và cả lực khuyếch tán đều phát huy tác dụng

Hiện nay có rất nhiều thiết bị lọc bụi trong công nghiệp với nhiều nguyên

lý khác nhau nhưng có thể chia thành 2 loại: Loại khô và loại ướt Trong công nghiệp khi một loại thiết bị không đáp ứng được yêu cầu thì người ta có thể tổ

hợp nhiều loại thiết bị lọc bụi trong cùng một hệ thống

Hình 1.5 Khử bụi bằng cách tưới nước

- Cháy là một quá trình phân hủy hoàn toàn vật chất không có oxy, vì vậy

nó là sự kết hợp hóa học của oxy với chất cháy và chất oxy hóa Ví dụ: củi, xăng, dầu…

- Các phản ứng cháy có kèm theo tiếng nổ đặc biệt có tác hại lớn vì ngoài nhiệt lượng lớn và ngọn lửa trần được tạo ra còn có sóng áp suất do nổ phá hủy các thiết bị và các công trình xung quanh

Để quá trình cháy xuất hiện và phát triển cần phải có 3 yếu tố sau:

- Nhiệt: tạo ra bởi rất nhiều nguồn như điện, tia lửa,

- Nhiên liệu: giấy, gỗ, xăng, dầu, vải,… tồn tại ở thể rắn, lỏng, khí (ga)

- Oxy: luôn có sẵn trong không khí, hiện diện khắp nơi, càng nhiều oxy tham gia thì đám cháy càng trở nên mạnh và hung hăn hơn

=> đối với đám cháy: nguồn điện, rò rỉ của một số hóa chất, ma sát, nhiên liệu,

oxy

Hình 1.7 Điều kiện 1 đám cháy xảy ra

- Cháy trong thực tế rất phong phú và có thể ở dạng rắn, lỏng hoặc khí, chất cháy ở dạng cục hay dạng bột, bản chất và trạng thái của chất cháy có ảnh hưởng rất lớn đến tốc độ cháy mồi bắt cháy hoặc nguồn nhiệt cũng có nhiều

dạng như ngọn lửa trần, tia lửa điện, hồ quang điện, tia lửa sinh ra do ma sát, do

chập điện…

- Sự cháy có thể xảy ra khi lượng nhiệt cần cung cấp cho hỗn hợp đủ để cho phản ứng bắt đầu và lan rộng, mồi bắt cháy phải có dự trữ một năng lượng

tối thiểu, mồi bắt cháy phải có khả năng gia nhiệt cho một thể tích tối thiểu hỗn

hợp cháy lên tới nhiệt độ tự bốc cháy

Dấu hiệu phân biệt đám cháy

Nổ hóa học: là hiện tượng cháy xảy ra với tốc độ nhanh, làm hỗn hợp khí xung quanh giãn nở đột biến sinh công gây nổ

b Phân loại

+ Loại A: nguyên nhân cháy liên quan tới chất rắn (vải, giấy, gỗ, rác thải,…) + Loại B: các chất lỏng như xăng, dầu, hay các chất khí như butan, propan,…

là nguyên nhân gây cháy

+ Loại C: có nguyên nhân từ các thiết bị điện

+ Loại D: đám cháy do các kim loại gây ra như kiềm (kali, natri, magie,…), nhôm,

+ Loại K: dầu mỡ động thực vật trong nấu nướng là nguyên nhân chủ yếu

c Nguyên nhân cháy nổ

 Không thận trọng khi sử dụng lửa

Nguyên nhân cháy do dùng lửa không thận trọng gồm:

- Bố trí dây chuyền sản xuất có lửa như hàn điện, lò hơi, lò đốt, lò sấy, lò nung, lò nấu chảy (trong các công nghệ đúc, hấp vật liệu xây dựng, gia công chế biến gỗ, nhựa…) ở môi trường không an toàn cháy (nổ) hoặc ở gần nơi có vật

liệu (chất) cháy dưới khoảng cách an toàn

- Dùng lửa để kiểm tra sự rò rỉ hơi khí cháy hoặc xem xét các chất lỏng cháy ở trong thiết bị, đường ống, bình chứa

- Bỏ không theo dõi các thiết bị sử dụng hơi đốt với ngọn lửa quá to làm bốc tạ lửa ra cháy những vật xung quanh, hoặc ủ các lò không cẩn thận

- Hâm, sấy các vật liệu, đồ dùng trên các bếp than, bếp điện

- Ném, vứt tàn diêm, tàn thuốc là cháy dở vào nơi có vật liệu cháy hoặc nơi cấm lửa

- Đốt củi, nương rẫy làm cháy rừng và lan sang các công trình khác

- Do đốt pháo, trẻ em nghịch lửa…

 Sử dụng, dự trữ, bảo quản nguyên, nhiên liệu, vật liệu không đúng

Nguyên nhân cháy trên bao gồm các yếu tố:

- Các chất khí, lỏng cháy, các chất rắn có khả năng tự cháy trong không khí (photpho trắng…) không chứa đựng trong bình kín

- Xếp đặt lẫn lộn hoặc quá gần nhau giữa các chất có khả năng gây phản ứng hóa học tỏa nhiệt khi tiếp xúc

- Bố trí, xếp đặt các bình chứa khí ở gần những nơi có nhiệt độ cao (bếp, lò) hoặc phơi ngoài nắng to có thể gây nổ, cháy

- Vôi sống để nơi ẩm ướt, hắt, dột bị nóng lên đến nhiệt độ cao gây cháy các vật tiếp xúc

 Cháy xảy ra do điện

 Cháy do ma sát, va đập

Nguyên nhân cháy do khi thao tác cắt tiện, phay, bào, mài dũa, đục đẽo …

do ma sát va đập biến cơ năng thành nhiệt năng Dùng que hàn sắt cạy nắp thùng xăng gây ra phát sinh tia lửa làm xăng bốc cháy

 Cháy xảy ra do tĩnh điện

Tĩnh điện có thể phát sinh do đai chuyền (dây curoa) ma sát lên bánh xe khi quay, khi chuyển rót, vận chuyển các chất lỏng không dẫn điện trong các thùng, đường ống bằng kim loại bị cách ly với đất, khi vận chuyển các hỗn hợp

bụi không khí trong các đường ống … Để hạn chế tĩnh điện người ta phải dùng các biện pháp như ôtô chở xăng phải có dây xích thả quệt xuống đất

 Cháy xảy ra do sét đánh

Sét đánh vào các công trình, nhà cửa không được bảo vệ chống sét làm

bốc cháy nếu như làm bằng vật liệu cháy hoặc làm cháy vật liệu trong nó

 Cháy xảy ra do lưu giữ, bảo quản các chất có khả năng tự cháy không đúng quy định

Nguyên nhân cháy này là do khi lưu giữ, bảo quản các chất tự cháy không đúng quy định gây ra hiện tượng tỏa nhiệt, phản ứng từ các chất trên như:

- Các chất có nguồn gốc là thực vật (rơm, rạ, mùn cưa…); dầu mỡ động

thực vật đặc biệt khi chúng ngấm vào vật liệu xốp cháy được như vải, giẻ lau; các loại than bùn, than nâu, than đá, than gỗ mới và nhiều chất khác như bụi kẽm, bụi nhôm, mồ hóng, hợp chất kim lạo hữu cơ, photpho trắng … là các chất cso khẳ năng tự cháy trong không khí khi gặp điều kiện thích hợp