Tài liệu Hồi Lạng Sơn ppt

Hầu hết người dân tỉnh Lang Sơn đều không biết cây Hồi được trồng ở Lang Sơn từ bao giờ, ho chỉ biết đó là loài cây trồng rông rãi trong các gia đình ở nhiều xã, nhiều huyên trong tỉnh v

Cây Hồi

Lang Sơn

Kiến thức bản đỉa về mùa hoa, mùa quả

cây Hồi Lang Sơn

Tran Xuan Thiép

Summary: This paper presents new findings relating to the blossom season and fruits collection of Illicium verum, a valuable NTFP of Lang Son Province This is part of the research on indigenous knowledge in the conservation, exploitation, processing and development of NITFPs in the area The full text can be read at www.ntfp.org.vn

ồi là môt loai LSNG quý, tinh dầu Hồi có giá tri kinh tế cao Đề tài “Nghiên cứu kiến thức ban dia về bảo tồn, khai thác, chế biến và phát triển LSNG tỉnh Lang Sơn” đã tìm hiểu quy luât của mùa hoa, quả Hồi ở Lang Sơn Đây là môt phần kết quả nghiên cứu của đề tài cho đến nay

Hầu hết người dân tỉnh Lang Sơn đều không biết cây Hồi được trồng ở Lang Sơn từ bao giờ, ho chỉ biết

đó là loài cây trồng rông rãi trong các gia đình ở nhiều xã, nhiều huyên trong tỉnh và đã trở thành môt cây đặc sản có truyền thống lâu đời của tỉnh

Lang Sơn Nhà dân tôc học người Nùng Lạng Sơn

- PGS TS Hoang Nam

(2004) đánh giá sư gắn bó

giữa cây Hồi với dân tôc mình như sau: Với lơi thế

của cư dân vùng biên giới

và cây Hồi, người Nùng đã

có những hoat đông kinh

tế buôn bán từ thời cổ đai,

góp phần hình thành chơ

Ky Lua Hoang Hoa Toàn

(1987) nghiên cứu về dân

toc Tay Viet Nam cũng

nhân xét: Riêng ở Lang Sơn, nghề chưng cất dầu Hồi đã có truyền thống từ lâu Đi sâu hơn vào kiến thức văn hóa ban dia Tày — Nùng, cây Hồi đã đi vào đời sống tinh thần,

được thể hiên trên những hoa tiết hoa văn, trang

trí hình hoa (quả) Hồi 8 cánh trên váy áo phu nữ Tay Nùng, được goi là hoa văn hoa Hồi Cây Hồi cũng đã đi vào đời sống công đồng hình thành nên (tam goi) “Hồi lich”, nghĩa là dưa vào các tiết trong năm như là những kiến thức bản địa cha ông truyền lai cho các thế hê con cháu về kinh doanh Hổi

Những điều trình bày trên cho thấy cây Hồi đã qắn

bó với quá trình phát triển các công đồng dân tôc

Lang Son tu xa xua

Từ điều tra kiến thức bản địa, đã xác đỉnh chính

xác mùa hoa, mùa quả cây Hồi Lang Sơn

Các nghiên cứu giáo khoa về cây Hồi:

Các tài liêu nghiên cứu về cây Hồi của các tác giả

Viêt Nam và Trung Quốc đều khẳng đỉnh Hồi có 2

lần ra hoa tương ứng với 2 vu quả trong 1 năm Lần thứ nhất: qoi là Hồi mùa, Hồi chính vu: ra hoa

thang 3-4, gia chin cho thu hoach thang 8-9;

Lần thứ hai: goi là Hồi chiêm, Hồi vu phu, Hồi trái

vụ, Hồi tứ quí ( nghĩa là Hồi bốn mùa, Hồi quanh

nam): ra hoa thang 8-9, gia chin cho thu hoach thang 3-4 nam sau

Như vây, thời gian từ khi ra hoa đến lúc thu hoach quả Hồi khoảng 6 tháng, như Lã Đình Mỡi (2001), Nguyễn Ngoc Tân (1989), Nguyễn Ngoc Bình (1986), Bùi Nganh (1986), Sở Nghiên cứu khoa hoc lâm nghiêp Vân Nam Trung Quốc (1985), Tap chi Thu méc Trung Quốc (1978), Lê Mông Chân và công sư (1967) đã đề cap

Theo Phan Kế Lôc (2003) có hơi khác:

Vụ chính: Hồi ra hoa từ cuối tháng 7 đến nửa

tháng 10 (mùa hoa kéo dài 3 tháng), thu hoach

quả tháng 10 — 12 năm sau (sau 14-15 tháng)

Vu phu: ra hoa vào nửa cuối tháng 6 - 7 (mùa hoa kéo dài 1 tháng), thu hoach quả vào tháng 5 đến

tháng 7 năm sau (sau 11 — 12 tháng) Như vây,

thời gian từ khi ra hoa đến lúc thu hoach khoảng

11-15 tháng

Đi tìm kiến thức bản địa về mùa ra hoa và mùa thu hoach quả Hồi:

Hiên tương một loài cây gỗ lưu niên hàng năm ra

2 vụ hoa, ứng với 2 vu quả, thâm chí có tới 3 vụ quả là hiếm thấy Viêc điều tra kiến thức bản địa

cây Hồi Lang Sơn là điều kiên thuân lơi để tìm

hiểu hiên tương khác thường này

Ngoài các nhà khoa hoc trong, ngoài nước nói cây Hồi có 2 vu hoa quả như đã nêu, cũng có những

ý kiến “không rõ ràng” (không khẳng đinh) về hiên tương này:

Hoàng Nam (1992) đã tóm lược đặc điểm cây Hồi

theo kinh nghiêm địa phương quê ông như sau:

“Các cu truyền lai rằng, quả Hồi có 8 cánh nên cây Hồi trồng phải 8 năm sau mới cho thu hoạch Tuổi tho cây Hồi cao, mỗi cây có thể cho thời gian thu

hoach tới 80 năm, mỗi năm 1 vu chính (vu mùa) và

thỉnh thoảng vài bốn năm lai có thêm vu “tứ quf”

DO Tat Loi (1977) nói: “Hồi hái vào hai vụ thang 7

— 8 (Hồi mùa) và 11 — 12 (Hồi chiêm) ngoài 2 vụ

chính, còn môt vụ quả lép rung sớm vào tháng 8”

Quá trình điều tra tai hiên trường, các chơ, trong

công đồng dân cư vùng Hồi từ tháng 5 (khi các

chơ đã có bán Hồi non chính vu) đến tháng 9

(mùa hoa và mùa thu hoạch Hồi chính vu, việc

mua bán Hồi diễn ra nhôn nhip tai các chơ) Đia

điểm điều tra chủ yếu là các xã trong điểm vùng

Hồi thuôc 4 huyén Van Quan, Chi Lang, Trang

Dinh va Binh Gia Đối tương tiếp xúc là nhiều tầng

lớp: các cán bô chỉ đao nông nghiêp huyên, cán

bô UB xã, các chủ rừng Hồi, người bán Hồi tai

chơ, các chủ thu mua Hồi, cất tinh dầu Hi Kết

thúc các cuôc điều tra, rút ra kết luân sau: Cây

Hồi mỗi năm chỉ có 1 vu hoa vào tháng 8 — 9, cho

2 vụ quả Vụ quả thứ nhất thu hoạch vào tháng 3-

4 (cách lúc ra hoa 6 tháng) goi là Hồi chiêm, tứ

quí, vụ phu, vụ trái; chỉ chiếm khoảng 10-15% sản

lương rừng Hồi Vu quả thứ hai thu hoach vào

thang 8 — 9 (cách lúc ra hoa 12 tháng) goi là Hồi

mùa, vu chính, quyết dinh san lương của rừng Hồi

Tìm hiểu quy luât môt vu hoa, hai vụ quả trong

năm của rừng Hồi:

Vu Hồi tứ quí (Hồi chiêm), xuất hiên không ổn đỉnh

như vụ chính từ những cây, những cành ngẫu

nhiên Theo các cu già, hiên tương này có quan

hê với môt vài nhân tố thời tiết nào đó trong năm

mà tới nay chưa biết rõ Năm nào “vu trái” được

mùa thì sản lương vu chính giảm đi và cũng không

bi chỉ phối bởi quy luât 2 - 3 năm mới có 1 năm

được mùa như Hồi chính vu Cũng có người nói

hoa Hồi trai vu nod ngay giai đoan đầu vu hoa

nhưng ý kiến này chưa được xác nhân

Quả non Hồi chính vụ có giai đoan phát triển rất

chậm, tạm goi là hiện tương “ngủ dài”: Đây là sự

khác biêt, kéo dài mùa vu của Hồi chính vu tới 12

tháng, dẫn đến nhầm lẫn có 2 mùa hoa Hồi trong

năm Hoa Hồi chính vu sau khi thu phấn phát triển

thành quả non, được 3 cánh của đế hoa khép lai ôm

kín; sau đó đế hoa chết biến thành vòng mầu đen

(nhìn xa như cái mũ đỉnh) vẫn trong tư thé 6m qua

non Giai đoan quả non này dân vùng Hồi vẫn goi

là Nu Hổi, Hồi đinh, Hồi chân chó, vùng Bình Gia

(xóm Cai Ất, xã Văn Thu) còn goi là Hồi duông

Trong giai đoan ngủ dài Hồi non bi rung khá nhiều

(cứ 10 -15 ngày chủ Hồi thu qom môi lần, phơi khô

bán cho các lò cất tinh dầu, gia bang 1/2 giá bán

quả Hồi non) Đây là thời kỳ mà Đỗ Tất Lơi qoi là vụ

Hồi lép rung sớm vào tháng 3 Giai đoan ngủ của

Hồi non kéo dài tới tiết lâp ha (5-7/ 5), khi trời nắng

ấm thì quả Hồi non mới bắt đầu phát triển trở lai và

lớn nhanh, chỉ khoảng 20 — 30 ngày là đỉnh hình Vì

vây, cuối tháng 5 tai các chơ đã có bán Hổi non

Như vây, Hồi chính vu dù kéo dài 12 tháng nhưng

quả non đã ngủ tới 6 tháng, thực tế cũng chỉ phát triển trong 6 tháng Người dân cũng cho biết đặc trưng của mùa hoa Hồi vào tháng 8, tháng 9 với đầy tán cây là hoa mầu phớt hồng chen lá cây, ai cũng có thể nhìn thấy được, đến tháng 3 - 4 rừng Hồi với những quả Hồi tứ quí đến kỳ thu hoach và Hồi đinh hoặc còn ngủ trên cây hoăc rung xuống gốc, chỉ thấy rừng Hồi môt mầu xanh Cần hiểu thêm, hoa Hồi moc ở nách lá, lá Hồi moc gần thành chùm ở đầu cành nên ngoài mùa hoa dễ nhân biết, những giai đoan quả non, quả già đều mẫu xanh, thường bi lá che khuất

Những nhân xét Hồi chỉ có 1 mùa hoa đã được

thẩm tra chéo ở các địa phương, các chủ rừng

Hồi, những nhóm hô nông dân, các cán bô về

hưu Tai thôn Đông B xã Yên Phúc huyên Van Quan với nhóm hô các ông Hoàng Văn Thèn, Lô Văn Vá, Nông Văn Be, Nông Văn Huy; tai gia đình ông Vi Văn Toàn thôn Lang Cang Mot, xa Hoa Binh, huyén Chi Lăng; tai gia đình anh Bùi Duy

Tinh ban Cau, x4 Dé Tham, huyén Trang Binh: tai

cuôc thảo luân tâp thể ở văn phòng UBND xã Văn

Thu huyên Bình Gia với các chủ rừng Hồi vừa là cán bô xã: Hoàng Đăng Hoàn, Mỗ Quang Bình,

Hoang Van Manh, Lam Van Co

Kết quả điều tra trên cùng với mẫu tiêu bản Hồi định thu thâp tai Bình Gia cũng được trao đổi với nhà thực

vat hoc, GS TS La Đình Mỡi (Viên Sinh thái và Tài nguyên sinh vât), người đã có công trình nghiên cứu

cây Hồi và dầu Hôi như đã nêu Ông Mỡi cũng cho rằng cần tôn trong thưc tế, nhất là những kiến thức bản địa tai công đồng đã thu thâp được

Môt số đặc trưng khác xung quanh môt vụ hoa, hai vu quả trong năm của rừng Hồi:

Cây Hồi có mùa hoa và mùa thu quả chùng nhau:

Mùa hoa Hồi tương đối cố đỉnh trong năm vào tháng 8 - 9, song mùa thu quả lai khá linh hoat

Khảo sát thuc dia trong rừng Hồi

»

* Người ta bán Hồi non vào tháng 5, tháng 6; nhưng

thời gian thu quả để có lương tinh dầu cao theo

kinh nghiêm truyền thống cũng đúng lúc mùa hoa

Hồi rô nhất Vì vây, việc thu hái Hồi phải thân

trong để không làm rung hoa Không những thế,

thời gian cuối tháng 8, tháng 9 là lúc tiết trời thu,

lơi cho thu hái và phơi khô, dễ tao mầu cánh dán

cho quả Hồi Đối với Hồi trái vu, thời gian thu

hoach cũng là lúc Hồi định đang ngủ trên cành,

rất dễ bi rung nếu cây bi rung đông manh

Trong rừng Hồi, đai đa số cây cho Hồi chính vu,

có cả những cây cho Hồi chính vu lân Hồi trái vu,

(Tiếp theo trang 3)

Đối với các loài như nứa moc tư nhiên, khi khai thác

người dân ít chú ý tới vấn đề phục hồi của chúng, vì

vây kỹ thuât khai thác không đâm bảo như gốc chăt

quá cao, chăt phá quang bui, cường đô khai thác

vươt quá số măng moc hàng năm làm cho chất

lương cây ngày càng giảm dẫn tới rừng bi thoái hoá

Cơ quan kiểm lâm và các cấp chính quyền yêu cầu

các hộ không khai thác thân vào mùa măng của các

loài tre, nhưng trên thực tế, hiên tương đó vẫn xảy ra

Khai thác măng

Có hai thời điểm khai thác măng trong năm Vào

mùa xuân dip tháng 2 đến tháng 4, khai thác

măng của môt số loài tre moc tản như Vầu đắng,

Lành hanh Vào vụ mưa từ tháng 6 đến tháng 9

nhiều loai cây moc cum cho măng nhu: Luong,

Bương, Mai, Nứa

Đối với rừng Bương, Nứa, Vẫu mọc tư nhiên, kỹ

thuât khai thác chưa đảm bảo, hầu hết là khai thác

triêt để, càn đi quét lai; số măng còn lai rất ít Điều

này làm cho rừng nhanh bi thoái hoá, cây có kích

thước bé dân Rừng trồng của các hô chủ yếu trồng

Môt số sản phẩm làm từ nguyên liêu tre đươc bày bán

tai chơ địa phương

cũng có cây chỉ chuyên cho Hồi trái vụ Đó là kinh

nghiêm sau 30 năm kinh doanh 3 ha rừng Hồi cha

ông để lai của bà Nông Thi Hoàn (giáo viên day

sinh vật THCS thôn Làng Càng Môi)

Hồi trái vụ thường chỉ dùng cất tinh dầu, theo dân thì hàm lương tinh dầu thu hoach trong mùa khô nên tỷ lê cao hơn, nhưng quả xấu hơn, thường không đều cả 8 cánh, mầu sắc tối nên bán quả không được giá Dân cũng không dùng Hổi trái vụ

để làm giống =

Nhóm nghiên cứu thuôc Trung tâm hỗ trơ bảo tồn tư nhiên và phát triển công đồng Email: tuuboi(@)hn.vnn.vn

lấy thân khí sinh, măng chỉ khai thác tỉa để dùng

trong gia đình

Măng khai thác được dùng tươi tai chỗ hoặc chế

biến dùng dần trong gia đình Măng Vầu đẳng và Lành Hanh để nguyên be đem bán tươi Măng Luồng, Bương, Mai, Nứa đươc bóc be, luộc bán, hoăc muối chua hay phơi khô Kỹ thuât chế biến thủ công, số lương ít Phần lớn măng được các tư thương ngoài tỉnh tiêu thu

Về thi trường tiêu thu Các sản phẩm của tre trúc như thân khí sinh,

măng, mo nang được các chủ thu gom hoặc trực

tiếp một số hô dân khai thác bán nguyên liêu cho Nhà máy giấy Hapaco đăt tai Co Lương hay một

số xưởng chế biến đũa tai chỗ, công suất tiêu thu

có thể tới 25.000 tấn nguyên liêu/năm Một lương

lớn nguyên liêu được chuyển về bán cho công ty liên doanh ván sàn tai Hoà Bình, Nhà máy giấy ở

Kỳ Sơn, làng nghề nón, đan lát thủ công mỹ nghệ

ở Hà Tây, Hà Nội, Thái Bình, Hưng Yên

Tre trúc đã đem lai nguồn thu đáng kể cho các hô

gia đình Tai xã Đồng Bảng thu nhâp bình quân từ

tre trúc đat tới 10-36,5% tổng thu nhâp của hô gia đình, ở Van Mai đat 14-32,2% so với tổng thu nhâp Ngoài ra, hơn 4000 ha rừng trồng, chủ yếu là tre trúc đã phát huy cao khả năng phòng hô cho lòng

hổ sông Đà và lưu vực phòng hô sông Mã, đồng thời tao rất nhiều công ăn việc làm cho người dân Tóm lai, về tiến đô đề tài đã triển khai các nôi dung theo kế hoach đề xuất, bám sát muc tiêu đề

ra Kết qua dat duoc đã đáp ứng yêu cầu của các

nôi dung nghiên cứu, được các đoàn giám sát,

đánh giá tốt Hiên nay, đề tài đang tiếp tuc triển khai các hoat đông như chuẩn bi thông qua báo cáo 7 chuyên đề nghiên cứu, viết và hoàn thiên báo cáo tổng hơp trong đó chú trong tới các giải pháp về lâm sinh, kinh tế- xã hôi và môi trường sinh thái nhằm lôi cuốn sư tham gia của công đồng người Thái vào quản lý sử dung tài nguyên tre trúc theo hướng bền vững =

Tác giả đai diện Nhóm nghiên cứu của Trường Đai hoc Lâm nghiêp Việt Nam

Email: haicrungfu@yahoo.com

(Tiếp theo trang 5) Kinh tế Sinh thái đã đat được Môt số hoat đông

Kết quả đã chon và lập hồ sơ được 64 cây Quế như tổng hơp và phân tích đề tài đang tiến hành,

Quỳ trôi ở rừng trồng và rừng tư nhiên, xác đỉnh Phân viên sẽ có báo cáo kết quả với các ban

và giao cho chủ quản lý, bảo vệ rừng theo dõi ngành cấp tỉnh để bảo tồn và phát triển thương

Những cây trôi này là nguồn giống để có thể nhân _hiêu Quế Quỳ trong tương lai

giống bằng phương pháp sinh dưỡng (vô tính) đỂ các bài học kinh nghiêm khi thực hiên đề tài

tao ra những cây con có đặc tính di truyên ưu việt

từ cây bố me, làm tăng năng suất và chất lương

rừng quế trồng sau này

- Được sư đồng thuân và nhất trí cao về nôi dung

đề tài của chính quyền các

, cấp từ xã tới huyện, các

Diéu tra 6 dinh vi, dé theo doi qua trinh sinh trưởng ngành chức năng sở tai và

và phát triển, thời kỳ thu hái, đồng thời qua điều tra các ngành liên quan cấp

trong ô cũng biết được các chỉ tiêu bình quân của nh

từng lô rừng giống về chiều cao, đường kính, đô

dày vỏ, sản lương vỏ, sản lương gỗ và năng suất

hat giống /ha

- Được quần chúng nhân dân ửng hô, ho muốn khôi

¬ oo an ` phuc lai thương hiệu cây

Qua phân tích nhân thầy ô nào thuộc rừng tông quế Quỳ, coi đây là mũi

thì các chỉ tiêu bình quân giữa cây trôi và các cây nhon xoá đói giảm nghèo

không chênh nhau nhiều, diên tích vỗ cây trôi chỉ cụa 2 huyên Quế Phong và

vươt 62-69% Nhưng các cây trôi ở rừng tự nhiên Quy Châu

thì các chỉ tiêu bình quân chênh nhau khá lớn,

so diên tích vỏ cây trôi vươt từ 163-241% on „

(Xem bảng 3) ` : rare

Ộ ; ¬ hiên trường nên đề tài thực

Phân tích hàm lương tĩnh dâu, khăng dinh ty lé tinh hiện đúng hướng theo nôi

dầu và hàm lương aldehvte cinamic có trongthành qụng các hoat đông đề ra

phần của vỏ, lá của Quế Quỳ có vươt trôi so với các

loai quế khác hay không?

- Có sư chỉ đao, kiểm tra `¬%

Quế khai thác trôm tai bản

- Viêc thực hiên đề tài rất kip thời, khi cây Quế Piềng Pùng - Quy da bi bỏ rơi từ Chính quyền đến nhân dân, và xã Đồng Văn khi sản phẩm và thương hiêu cây Quế Quỳ đang

mat dan trên thi trường thế giới s

ˆ TU AT Tự > si „ ¬ Nhóm nghiên cứu thuôc Phân viên Kinh tế Sinh thái

Trên đây là một số kết qua nghiên cứu Phân viên Nghệ An, Email: forest-NA@hn.vnn.vn

- Sử dung nguồn kinh phí cấp có hiêu qua cao

Dưa vào kết quả (Xem bảng 4), nhóm nghiên cứu

sẽ đánh giá chất lương và số lương tinh dầu cao

nhất của các cây trôi để chon ra cây giống Quế

Quỳ tốt để bảo tồn và phát triển

TRhu [Năm tuổi hy HƯU [Độ ấy HQ vố [DE Ste lãm TPB day SWS vo cav

(cm) (%)

272a 18 27,8 13,1 0,69 572 20,1 11,2 0,52 339 0,69

221 Rung tu [25,6 13,2 0,65 531 11,8 8,6 0,38 159 234

42 nhiên 32,1 10,1 0,72 509 11,9 8,2 0,42 149 241

45 24,0 10,4 0,83 392 11,9 8,2 0,42 149 163

Bảng 3: So sánh các chỉ tiêu bình quân về cây trôi và cây có đám rừng cây trôi

Loài Quế Quế Quỳ Quế tap giao

Đia điểm | Hiệp cát Piéng Pung |X6p Hinh Bản Hốc Na án Ban Dom

Thông Thu |ĐồngVăn ĐồngVăn Diên Lãm Châu Phong | Châu Phong (Quế tư (Quế trồng) | (Quế tư (Quế tư (Quế trồng) | (Quế tap

hàm lượng nhiên) nhiên) nhiên) giao)

Hàm lương vỏ cành 2,31 2,05

Hàm lương % vỏ gốc _|3,42 3,22

Bảng4:Phân tích hàm lương tỉnh dầu aldehyde cinamic của môt số cây trôi (tính bình quân)

Bản tin LSNG, Vol 2, N9 5, tháng 12/2005 153