Nếu không sử dụng phần mềm, giáo viên có thể linh động sử dụng hình vẽ tay với những màu sắc, hình ảnh, từ ngữ diễn đạt khác nhau nhằm giúp học sinh có thể nắm bắt và nhớ được phần cốt l[r]
Trang 1TRƯỜNG CAO ĐẲNG HẢI DƯƠNG
KHOA TỰ NHIÊN -o0o -
BÁO CÁO ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC
Tên đề tài:
Tạo bản đồ tư duy với ImindMap
GVHD: Nguyễn Thị Thanh Tâm
SV thực hiện: Nguyễn Thị Linh Lớp: Toán – Tin 3C
Hải Dương, tháng 2 năm 2014
Trang 2MỤC LỤC
TRƯỜNG CAO ĐẲNG HẢI DƯƠNG 1
A MỞ ĐẦU 1
1 Tính cấp thiết của đề tài 1
2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 2
3 Cở sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của đề tài 2
3.1 Cơ sở lý luận 2
3.2 Phương pháp nghiên cứu 3
4 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của đề tài 4
5 Kết cấu của đề tài báo cáo 5
CHƯƠNG I: THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ 5
1.1 THUẬN LỢI 5
1.2 KHÓ KHĂN 5
CHƯƠNG 2: MÔ TẢ VÀ GIỚI THIỆU CÁC NỘI DỤNG, BIỆN PHÁP CHÍNH 6
2.1 THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP 6
2.1.1 Giảng dạy theo sơ đồ tư duy tăng cường tính tích cực của học sinh 6
2.1.2 Giáo viên trở thành người hướng dẫn, hộ trợ 7
2.1.3 Những lưu ý học sinh khi sử dụng sơ đồ tư duy 9
2.2 GIẢNG DẠY VÀ HỌC TẬP VỚI SƠ ĐỒ TƯ DUY 10
2.2.1 Giới thiệu đôi nét về sơ đồ tư duy 10
2.2.2 Nguyên lý và ứng dụng sơ đồ tư duy trong dạy học 10
2.2.3 Giới thiệu một số phần mềm dùng để tạo sơ đồ tư duy 11
2.3 TIẾN TRÌNH MỘT BÀI DẠY THEO SƠ ĐỒ TƯ DUY 12
2.3.1 Cách vẽ Sơ đồ tư duy 12
2.3.2 Các bước cụ thể 14
2.3.2.1 Đối với giáo viên 14
2.3.2.2 Đối với học sinh 14
2.3.3 Tiến trình các hoạt động trên lớp 15
2.3.4 Cách ghi chép trên sơ đồ tư duy 17
CHƯƠNG 3: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 17
3.1 KẾT LUẬN 17
Trang 33.2 KIẾN NGHỊ 18 TÀI LIỆU THAM KHẢO 18
Trang 4A MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Hiện nay, khoa học kỹ thuật có tốc độ phát triển cực kỳ nhanh chóng Khoảng 4 – 5 năm thì khối lượng tri thức lại tăng gấp đôi Trong
sự phát triển chung đó thì Toán học có gia tăng tốc độ nhanh nhất Sự gia tăng khối lượng tri thức, sự đổi mới khoa học Toán học tất yếu đòi hỏi sự đổi mới về phương pháp dạy học, đào tạo thế hệ trẻ
Trên đà phát triển đó, hiện này ngành giáo dục và đào tạo đang tập trung vào việc đổi mới phương pháp ở các cấp bậc học Phong trào đổi mới phương pháp dạy học đã và đang trở thành một phong trào nổi trội
mà tất cả những người làm công tác giáo dục hưởng ứng một cách tích cực
Toán học là một bộ môn khoa học vuqaf mang tính cụ thể vừa mang tính trừu tượng Hiện nay một số học sinh có xu hướng không thíchhọc môn toán hoặc ngại học môn toán Trong thực tế ở THCS, một số emhọc tập chăm chỉ nhưng thành tích học tập chưa cao Các em thường học bài nào biết bài đấy, học phần sau không biết hệ với phần trước, không biết hệ thống kiến thức, liên kết kiến thức với nhau, không biết vận dụng kiến thức của bài học trước vào bài học sau Nhiều em học sinh chưa biết cách học, cách ghi kiến thức vào bộ não mà chỉ học thuộc lòng, học vẹt một cách máy móc, thuộc nhưng không nhớ kiến thức trọng tâm, không nắm được sự kiện nổi bật của bài hoặc không biết liên tưởng đến các kiếnthức có liên quan vói nhau Về phái giáo viên, còn lúng túng trong việc tổchức các hoạt động trên lớp Trong các tiết ôn tập chương, những tiết học
có nhiều nội dung chỉ liên kết các ý chính khiến cả thầy và trò chua hệ thống lại kiến thức một cách đầy đủ khó khăn cho việc lamd các bài tập ứng dụng
Trước thực trạng này đòi hỏi giáo viên phải cải tiến phương pháp dạy học nhằm giúp học sinh có hứng thú hơn trong học tập, có điều kiện
Trang 5ghi nhớ và khắc sâu kiến thức, làm chủ kiến thức mà mình đã học Để thực hiện được điều này giáo viên giảng dạy cần mạnh dạn sử dụng Sơ đồ
tư duy trong các tình huống, bài học cụ thể Sơ dồ tư duy giúp chúng ta tiết kiệm được thời gian vì nó chỉ tận dụng các từ khóa Sơ đồ tư duy có rất nhiều hình ảnh để chúng ta hình dung về kiến thức cần nhớ, Sơ dồ tư duy giống như một bức tranh lớn đầy hình ảnh, màu sắc phong phú hơn làmột bài học khô khan, nhàm chán
Với lí do trên tối đưa ra sáng kiến như sau “ Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học môn toán THCS” Sáng kiến này nghiên cứu và đưa ra các giải pháp tích cực thông qua việc sử dụng Sơ dồ tư duy nhằm giúp quá trình giảng dạy và học tập đạt hiệu quả cao Nâng cao chất lượng dạy và cũng là một trong những tiêu chí xây dựng “Trường học thân thiện, học sinh tích cực”
2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
- Đối tượng nghiên cứu: “Soạn giảng bộ môn Toán 8 theo sơ đồ tư duy”
- Phạm vi nghiên cứu: Hướng dẫn học sinh ghi bài theo sơ đồ tư duy
3 Cở sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của đề tài
3.1 Cơ sở lý luận
Sơ đồ tư duy là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, tóm tắt những ý chính của nội dung, hệ thống hóa một chủ đề… bằng cách kết hợp và sử dụng hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết Đặc biệt đây là một sơ dồ mở, việc thiết kế Sơ dồ tư duy theo mạch tưu duy của mỗi người, không yêu cầu tỷ lệ, chi tiết khắt khe như bản đò địa lý, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi người vẽ một kiểu khác nhau, dung màu sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạt khác nhau, cùng một nội dung nhưng mỗi người có thể “thể hiện” nó dưới dạng Sơ dồ tư duy phát huy được tối đa khẳ năng sáng tạo của mỗi người Do đó việc lập Sơ
Trang 6đồ tư duy phat huy được tối đa khả năng sáng tạo của mỗi người Tony Buzan (người Anh) là một trong những người đi sâu nghiên cứu để tìm rahoạt dộng của bộ não Theo Tony Buzan: “một hình ảnh có giá trị hơn cả ngàn từ…” và màu sắc “màu sắc cũng kích thích não như hình ảnh Màu sắc mang đến cho sơ đồ tư duy những rung động cộng hưởng, mang lại sức sống và năng lượng vô tận cho tư duy sáng tạo”.
Cơ chế hoạt động của Sơ dồ tư duy chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, với các mạng lưới liên tưởng (các nhánh) Có thể vận dụng Sơ dồ tư duy vào hộ trợ dạy học kiến thức mới, ôn tập, hệ thống hóa kiến thức…
- Sơ đồ tư duy giúp:
Sáng tạo hơn
Tiết kiệm thời gian
Ghi nhớ tốt hơn
Phát triển nhận thức tư duy…
- Phương tiện thiết kế sơ đồ tư duy: Giấy, bìa, bảng phụ, phấn màu, bút
dạ, bút chì màu hoặc dung phần mềm Mindmap,
3.2 Phương pháp nghiên cứu
- Nghiên cứu tài liệu
- Qua các tiết thực nghiệm trên lớp
- Điều tra hiệu quả của phương pháp qua các phiếu điều tra, qua chất lượng học tập của học sinh
Trang 74 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của đề tài
Đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá là một hình thức của đổi mới phương pháp dạy học, và thông qua đó thì giáo viên phải có phương hướng dạy học sao cho phù hợp Việc đổi mới phương pháp dạy cùng với
sự hỗ trợ đắc lực của các phương tiện kỹ thuật đã và đang phần nào đạt được nhưng yêu cầu dẫ đặt ra Đặc biệt là phương pháp tổ chức hoạt độngnhóm của học sinh dưới sự hướng dẫn của học giáo viên, dạy giáo án điện tử, ứng dụng các phần mềm công nghệ thông tin vào giảng dạy Tuy nhiên, phương pháp này đòi hỏi mất nhiều thời gian, trong khi một tiết học trong lớp chỉ có 45 phút thì không đủ cho các hoạt động
Do Toán học là một môn đòi hỏi tư duy để suy luận và vận dụng thực hành, kiến thức môn học đa dạng phong phú, lượng kiến thức dài, khó nhớ cho các em, cần phải có nhiều hình ảnh minh họa và cần phải cho các em thực hiện nhiều trên máy tính để các em co thể thành thạo cáctháo tác của bài học… Như vậy, trong quá trình dạy và học chúng ta sẽ thường gặp một số khó khăn sau:
- Học sinh chỉ tập chung ghi bài mà không quan sát lên màn hình hoặc không tham gia thảo luận nhóm, hoặc chỉ tập chung vào thảo luận nhóm và quan sát màn hình nhưng lại không ghi chép bài Cứ như vậy học sinh không thể nắm được ý chính của bài để định hướng học tập
- Mặt khác, hạn chế của học sinh là chưa biết cách học, cách ghi kiến thức vào bộ não mà chỉ học thuộc lòng, học vẹt, học một cách máy móc, thuộc nhưng không nhớ kiến thức trọng tâm, không nắm được “sự kiện nổi bật” trong bài học, trong tài liệu tham khảo, không biết cách liên kết các kiến thức có liên quan đến nhau
- Để làm một bài kiểm tra thực hành hay tự luận đòi hỏi học sinh phải nắm vững được kiến thức trọng tâm của bài, những vấn đè chính và phải được trình bày logic Tuy nhiên qua quan sát thực tế trong giảng dạy
Trang 8thì học sinh còn hạn chế trong việc tư duy để lập luận và trình bày đầy đủ kiến thức.
5 Kết cấu của đề tài báo cáo
Ngoài phần đặt vấn đề, kết luận, tài liệu tham khảo, đề tài gốm có 3phần:
- Phần I: Nêu thực trạng của vấn đề
- Phần II: Mô tả và giới thiệu các nội dung, biện pháp chính
-Phần III: kết quả, bài học kinh nghiệm và kiến nghị
CHƯƠNG I: THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ
1.1 THUẬN LỢI
Sơ đồ tư duy là một công cụ có tính khả thi cao vì có thể vận dụng được với bất kì điều kiện cơ sở vật chất nào của nhà trường hiện nay Có thể thiết kế Sơ dồ tư duy trên giấy, bìa, bảng phụ,… bằng cách sử dụng phấn màu, bút chì màu, bút dạ,… hoặc có thể thiết kế trên phần mềm sơ
đồ tư duy Với trường có điều kiện cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin tốt
có thể cài vào máy tính phần mềm Mindmap cho giáo viên, học sinh sử dụng Ta có thể tải về bản demo ConceptDraw MindMap 5 Professional, phần mềm này không hạn chế số ngày sử dụng và việc sử dụng nó khá đơn giản
Trang 9Một số học sinh lười học, không chuản bị bài đầy đủ dụng cụ như bút chì màu, giấy trắng,…gây khó khăn trong quá trình học tập và giảng dạy.
CHƯƠNG 2: MÔ TẢ VÀ GIỚI THIỆU CÁC NỘI DỤNG, BIỆN PHÁP CHÍNH.
2.1 THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP
2.1.1 Giảng dạy theo sơ đồ tư duy tăng cường tính tích cực của học sinh
Năm học 2011 – 2012 là năm đầu tiên nghành Giáo dục và Đào tạotriển khai giảng dạy theo sơ đồ tư duy ở bậc THCS Qua thực tế cho thấy việc giảng dạy này đã tạo hứng thú cho học sinh Mỗi học sinh có thể tự lập sơ đồ tư duy cho mình dưới sự hướng dẫn của giáo viên để bài học trơnên dễ thuộc, dễ hiểu, dễ nhỡ hơn Cùng một nội dung nhưng các em có thể thêm nhánh, thêm chú thích dưới dạng hình vẽ nhiều màu sắc tùy vào cách hiểu, cách lĩnh hội kiến thức trong bài học của mình
Nếu không sử dụng phần mềm, giáo viên có thể linh động sử dụng hình vẽ tay với những màu sắc, hình ảnh, từ ngữ diễn đạt khác nhau nhằmgiúp học sinh có thể nắm bắt và nhớ được phần cốt lõi của bài giảng ngaytại lớp học
Sơ đồ tư duy đặc biệt chú trọng về màu sắc, hình ảnh với từ ngữ ngắn gọn thể hiện qua mạng liên tưởng (các nhánh trong bài giảng) Từ phần nội dunh chính, giáo viên vẽ ra từng nhánh nhỏ theo tiểu mục chính của bài giảng và chú thích, giảng gải theo một ngôn ngữ dễ hiểu và gần gũi với học sinh
Nhưu vậy, thay vì phải học thuộc lòng các khái niệm, định nghĩa, định lí, tính chất hay cả bài giảng đọc chép như lúc trước, giờ đây học sinh có thể hiểu và nắm vững được khái niện qua hình vẽ Chính sự liên tưởng theo hướng dẫn của giáo viên cũng giúp các em nhớ được phần quan trọng của bài giảng
Trang 10Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinhkhông chỉ về trí tuệ, vẽ, viết gì trên sơ đồ tư duy, hệ thống hóa kiến thức chọn lọc những phần nào quan trọng của bài để ghi, thể hiện dưới hình thức kết hợp hình vẽ, chữ viết, màu sắc, vận dụng kiến thức được học quasách vở vào cuộc sống.
Để giảng dạy theo sơ đồ tư duy, giáo viên có thể chủ động vẽ hình trên bảng rồi cho học sinh tiếp tục lên phân nhánh sơ đồ hay để học sinh chia thành từng nhóm nhỏ rồi tự vẽ sơ đồ theo cách hiểu của mình sau đó giáo viên định hướng lại từng nội dung cho học sinh
Sơ đồ tư duy thực chất là một sơ đồ mở không theo một khuôn mẫuhay tỷ lệ nhất định mà là hệ thống kiến thức tạo ra một tiết học sinh động,đầy màu sắc và thực sự hiệu quả Giảng dạy theo sơ đồ tư duy phát huy tính tích cực nhiều nhất trong các giờ ôn tập Khi học sinh trở thành chủ thể thành nhân vật trung tâm trong mỗi tiết học, các em sẽ trở nên hào hứng và hăng say hơn trong học tập
2.1.2 Giáo viên trở thành người hướng dẫn, hộ trợ
Trước đây, giáo viên thường sử dụng sơ đồ để hệ thống kiến thức cho học sinh nhưng học sinh vẫn là người tiếp thu một cách thụ động Với việc giảng dạy bằng sơ đồ tư duy, nhất là cho học sinh tự phát huy khả năng sáng tạo của mình bằng cách tự vẽ, tự phân bố và thể hiện nội dung bài học qua sơ đồ sau đó yêu cầu các bạn khác bổ sung những phần còn thiếu Kết thúc bài giảng, thay vì phải ghi chép theo cách truyền thống, học sinh có thể tự “vẽ” bài học theo cách hiểu của mình với nhiều màu sắc và hình ảnh khác nhau Đến tiết học sau, chỉ cần nhìn vào sơ đồ, các em có thể nhớ được phần trọng tâm của bài học Giảng dạy theo sơ đồ
tư duy mang tính khả thi cao vì có thể vận dụng được với bất kì điiều kiện cơ sở vật chất nào của nhà trường, có thể thiết kế trên giấy, bìa, bảngbằng cách sử dụng bút chì màu, phấn, bút dạ hoặc cũng có thể thết kế trênphần mềm sơ đồ tư duy trong dạy học sẽ dần hình thành cho học sinh tư
Trang 11duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cách sâu sắc, có cách nhìn vấn đề mộtcách hệ thống, khoa học.
Sơ đồ tư duy hay bản đò tư duy (Mindmap) là hình thức ghi chép
sử dụng màu sắc, hình ảnh nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, tóm tắt những ý chính của một nội dung, hệ thống hóa một chủ đề Nó là một công cụ tổ chức tư duy đươc tác giả Tony Buzan (Anh) nghiên cứu
kỹ lưỡng và phổ biến rộng khắp thế giới
Tony Buzan sinh năm 1942, chuyên gia hang đầu thế giới về
nghiên cứu hoạt động của bộ não và là cha đẻ của Mindmap
Phương pháp của ông được dạy và sử dụng ở khoảng 500 tập đoàn,công ty hàng đầu thế giới, hơn 250 triệu người sử dụng phương pháp Mindmap của Tony Buzan, khoảng hơn 3 tỷ người đã từng xem và nghe chương tringf của ông (Ông đã từng sang Việt Nam năm 2007 để nói chuyện về lĩnh vực nghiên cứu của mình)
Trong dạy học: Việc sử dụng sơ đồ tư duy huy động tối đa tiềm năng của bộ não, giúp học sinh học tập tích cực, hỗ trợ hiệu quả các phương pháp dạy học
Sau khi cho học sinh làm quen với một sơ đồ tư duy có sẵn, giáo viên đưa ra một chủ đề chính, dặt chủ đề này ở vị trí trung tâm bảng, rồi đặt câu hỏi gợi ý để học sinh vẽ tiếp các nhánh ở cấp 1, cấp 2, cấp 3… Mỗi bài học được tự vẽ kiến thức trọng tâm trên một trang giấy, giúp học sinh dễ ôn tập, dex xem lại kiến thức khi cần
Đối với học sinh: Học sinh thường xuyên tự lập sơ đồ tư duy sẽ phát khả năng thẩm mỹ do việc thiết kế nó phải bố cục màu sắc, các đường nét, các nhánh sao cho đẹp, sắp xếp các ý tưởng sao cho khoa học, súc tích… Và đó chính là để học sinh “Học cách học”: Học sinh được học
để tích lũy kiến thức, nhưng từ trước đến nay học sinh chưa biết cách họccách để lĩnh hội những kiến thức bộ môn toán một cách hiệu quả
Trang 12Khái niệm của sơ đồ tư duy: Nguyên lý hoạt động theo nguyên tắc liên tưởng “ý này gợi ý kia” của bộ não Học sinh có thể tạo một sơ đồ tư duy ở dạng đơn giản theo nguyên tắc phát triển ý một chủ đề tạo ra nhánhlớn, từ mỗi nhánh lớn lại tỏa ra nhiều nhánh nhỏ và cứ thể mở rộng ra vô tận.
2.1.3 Những lưu ý học sinh khi sử dụng sơ đồ tư duy
- Màu sắc cũng có tác dụng kích thích bộ não như hình ảnh Tuy
nhiên, học sinh cũng không cần phải sử dụng qáu nhiều màu sắc Học sinh có thể chỉ cần dùng một hai màu nếu thích và muốn tiết kiệm thời gian
- Nếu học sinh mất quá nhiều thời gian để tô đậm màu trong một nhánh, thì học sinh có thể gạch chéo, đánh dấu cộng, hay chấm bi trong
đó rất mới mẻ và rất tốn ít thời gian
- Vẽ nhiều nhánh cong hơn là đường thẳng để tránh sự buồn tẻ, tạo
sự mềm mại, cuốn hút
- Khi học sinh sử dụng những từ khóa riêng lẻ, mỗi từ khoa đều không bị ràng buộc, do đó nó có khả năng khơi dạy những ý tưởng mới, các suy nghĩ mới
- Nêu trên mỗi nhánh học sinh viết đầy đủ cả câu thì như vậy học sinh sẽ dập tắt khả năng gợi mở và liên tưởng của bộ não Não của học sẽ mất hết hứng thú khi tiếp nhận một thông tin hoàn chỉnh Vì vậy, trên mỗinhánh học sinh chỉ lên viết một, hai từ khóa mà thôi Khi đó, học sinh sẽ viết rất nhanh và khi đọc lại, não cảu học sinh sẽ được kích thích để nối kết thông tin và nhờ vây, thúc đẩy năng lực gợi nhớ và dần dần nâng cao khả năng ghi nhớ của học sinh
- Không ghi lại nguyên cả đoạn văn dàu dòng
- Không ghi chép nhiều ý vụn vặt không cần thiết
- Không dành quá nhiều thời gian để ghi chép
2.2 GIẢNG DẠY VÀ HỌC TẬP VỚI SƠ ĐỒ TƯ DUY