Tiểu luận triết học hóa học

Do đó, để vận dụng những nguyên tắc phương pháp luận tổng quát do triết học xây dựng nên, trong đó có cả các phạm trù, và việc phân tích và giải thích các vấn đề và các hiện tượng hóa họ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐẠO TÀO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

MỐI QUAN HỆ GIỮA TRIẾT HỌC VÀ HÓA HỌC

Chuyên ngành: Hóa học hữu cơ

TIỂU LUẬN TRIẾT HỌC

GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN: TS NGUYỄN CHƯƠNG NHIẾP

PGS TS NGUYỄN NGỌC KHÁ

Thành phố Hồ Chí Minh – 2016

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin được gửi tới các thầy PSG TS Nguyễn Ngọc Khá và thầy

TS Nguyễn Chương Nhiếp lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất Các thầy là những người đã trực tiếp giao đề tài tiểu luận và tận tình chỉ bảo, hướng dẫn, giúp

đỡ, truyền đạt kiến thức cho tôi trong quá trình học bộ môn Triết học trong chương trình đào tạo Thạc sĩ của trường Đại học Sư Phạm Thành phố Hồ Chí Minh.

Hồ Chí Minh, ngày 20 tháng 2 năm 2016

Học viên

Phan Thành Khoa

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 2

Chương 1 TỔNG QUAN 4

1.1 SƠ LƯỢC VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA TRIẾT HỌC VÀ KHOA HỌC TỰ NHIÊN 4

1.2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA TRIẾT HỌC TRONG KHOA HỌC TỰ NHIÊN 5

1.2.1 Đối tượng nghiên cứu 5

1.2.2 Phương pháp nghiên cứu 5

1.3 Ý NGHĨA NGHIÊN CỨU CỦA TRIẾT HỌC TRONG KHOA HỌC TỰ NHIÊN 5

Chương 2 NỘI DUNG 7

2.1 VỊ TRÍ CỦA HÓA HỌC TRONG KHOA HỌC TỰ NHIÊN 7

2.2 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC TRONG HÓA HỌC 7

2.3 MỘT SỐ PHÉP BIỆN CHỨNG TRONG HÓA HỌC 8

2.3.1 Phép biện chứng trong khái niệm nguyên tố hóa học 8

2.3.2 Phép biện chứng trong khái niệm bản chất và hiện tượng 10

2.3.3 Phép biện chứng trong mối liên hệ giữa cấu trúc và tính chất của các chất hóa học 15

KẾT LUẬN 21

TÀI LIỆU THAM KHẢO 22

MỞ ĐẦU

1

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Do tính phổ biến, có thể áp dụng được cho nhiều vật thể và hiện tượng của tự nhiên, xã hội và tư duy nên các phạm trù của phép biện chứng được sử dụng trong mọingành nhiên cứu khoa học Kết quả của việc nghiên cứu phụ thuộc vào việc xét đến tính đặc thù của các mặt và các mối liên hệ xác định, đặc trưng cho các tổ chức vật chất xác định về chất và các quá trình, thí dụ như các chất hóa học và những sự biến hóa của chúng Nhưng việc tìm ra những đặc điểm của sự thể hiện và tác dụng của nội dung và hình thức của bản chất và hiện tượng, của tất nhiên và ngẫu nhiên, của khả năng và hiện thực, … Ở các chất và các hiện tượng của dạng vận động hóa học thì chỉ

có thể thực hiện được với những phương tiện và phương pháp của chính môn hóa học

Do đó, để vận dụng những nguyên tắc phương pháp luận tổng quát do triết học xây dựng nên, trong đó có cả các phạm trù, và việc phân tích và giải thích các vấn đề và các hiện tượng hóa học thì cần phải nhận thức rõ chất liệu cụ thể, các khái niệm, các định luật và học thuyết của khoa học hóa học

Những mối liên hệ và những mối quan hệ qua lại của các sự vật và hiện tượng, những mặt nội tại của chúng được phản ánh bằng những phạm trù Mỗi phạm trù chỉ phản ánh một mặt riêng rẽ của chất, của quá trình, hiện tượng hóa học Nhưng bởi vì tất cả các mặt gắn liền với nhau, nên một biểu tượng chung về các chất và hiện tượng hóa học chỉ hình thành khi nghiên cứu mối liên hệ qua lại của tất cả các phạm trù, do

đó, như V.I.Lê-nin đã nhận xét, chỉ có “Một tổng vô tận các khái niệm, các qui luật chung, v.v…mới cho thấy đầy đủ cái cụ thể Việc sử dụng những phạm trù khi nghiên cứu một chất, một quá trình, hiện tượng hóa học cho ta những kiến thức đúng đắn, sâu sắc và toàn diện Thí dụ như việc xác định nội dung và hình thức tồn tại của chất và hiện tượng, xác định cấu tạo của chúng và mối liên hệ giữa cấu tạo và các tính chất củachúng; giải thích những mối liên hệ tất yếu ngẫu nhiên, … tất cả những điều đó giúp cho ta nhận thức được bản chất của chất, hiện tượng hóa học

MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI

Qua việc nghiên cứu các phạm trù của phép biện chứng duy vật, áp dụng vào tìm hiểu các hiện tượng hóa học từ đó có thể thấy rằng chỉ có thể tiến hành việc nghiêncứu khoa học có hệ thống với điều kiện theo đúng những nguyên tắc chung về mối quan hệ qua lại giữa các mặt và hiện tượng, mối quan hệ này thể hiện ra ở các phạm trù của phép biện chứng duy vật, và ta có thể giải thích được rất nhiều các hiện tượng hóa học và tự nhiên khác

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ NGHIÊN CỨU

Dựa vào các phạm trù của phép biện chứng, nghiên cứu các hiện tượng trong lĩnh vực hóa học như :

 Mối quan hệ giữa Triết học và Khoa học tự nhiên

 Mối quan hệ giữa Triết học và Hóa học

 Khái niệm nguyên tố hóa học

 Bản chất và hiện tượng

 Mối liên hệ giữa tính chất và các chất hóa học

ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

 Nguyên tắc phương pháp luận tổng quát do triết học xây dựng

 Các phạm trù của phép biện chứng

 Các vấn đề và các hiện tượng hóa học

Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI

3

Chỉ có thể tiến hành việc nghiên cứu khoa học có hệ thống với điều kiện theo đúng những nguyên tắc chung về mối quan hệ qua lại giữa các mặt và hiện tượng, mối quan hệ này thể hiện ra ở các phạm trù của phép biện chứng duy vật Ý nghĩa phương pháp luận quan trọng của các phạm trù là ở chỗ việc nghiên cứu các thuộc tính, những

sự kiện và những hiện tượng hóa học đơn nhất, riêng rẽ sẽ dẫn đến việc xác lập cái tổng quát, khởi thảo ra khái niệm khoa học, tìm ra qui luật; việc tìm ra phép biện chứng của bản chất và hiện tượng chỉ ra con đường đi tới nhận thức mới, quá trình vậnđộng tới việc phản ánh chân lý ngày càng đúng đắn và sâu sắc hơn; việc phân tích mối quan hệ lẫn nhau giữa cấu trúc và các thuộc tính của một chất, mối liên quan lẫn nhau giữa khả năng và hiện thực cho phép ta giải thích được tính qui luật và nhờ đó xác định được những dạng và những giai đoạn pháp sinh và phát triển của các chất và các phản ứng được nghiên cứu, những thuộc tính, những mối liên hệ và những sự chuyển hóa lẫn nhau giữa chúng

Chương 1 TỔNG QUAN

1.1 SƠ LƯỢC VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA TRIẾT HỌC VÀ KHOA HỌC TỰ NHIÊN

Triết học và khoa học tự nhiên nói chung cũng như ngành hóa học nói riêng đều

là những hình thái ý thức xã hội đặc thù phản ánh các lĩnh vực khác nhau của thế giới Chúng xuất hiện, tồn tại, vận động và phát triển trên cơ sở của những điều kiện kinh tế– xã hội và nhận thức Trong quá trình tồn tại, vận động và phát triển đó, chúng chịu

sự chi phối của những quy luật nhất định Đồng thời, giữa chúng có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, tác động qua lại với nhau, thúc đẩy lẫn nhau để cùng phát triển

Khoa học tự nhiên đã cung cấp những tài liệu, những tri thức khoa học về tự nhiên để vừa chứng minh cho những nguyên lý, quy luật chung nhất của Triết học, vừagiúp cho Triết học điều chỉnh đúng đắn và hoàn thiện những phạm trù, những quy luật mới Nhờ đó mà Triết học ngày càng phản ánh chính xác hơn bản chất của thế giới K.Mark và F.Engels đã từng nhận xét rằng: “Mỗi lần có một phát minh vạch thời đại, ngay cả trong lĩnh vực khoa học tự nhiên thì chủ nghĩa duy vật không tránh khỏi sự thay đổi hình thức của nó” Những thành tựu của khoa học tự nhiên không chỉ giúp cho sự hoàn thiện những tri thức Triết học mà nó còn giúp cho trình độ tư duy biện chứng logic phát triển, hoàn thiện thế giới qua và phương pháp luận cho con người trong việc nhận thức và cải tạo thế giới hiện thực; nâng cao khả năng trừu tượng và khái quát đúng đắn trong việc xem xét, tìm hiểu và đánh giá các sự vật, hiện tượng

Mặt khác, Triết học lại cung cấp cho các nhà khoa học tự nhiên một thế giới quan đúng đắn và phương pháp luận khoa học trong quá trình nghiên cứu để đảm bảo tính định hướng chính xác trong quá trình vận động và phát triển của các ngành khoa học tự nhiên nói chung cũng như ngành hóa học nói riêng Ngoài ra, Triết học còn tạo

ra những công cụ nhận thức để cho các ngành khoa học tự nhiên khắc phục những trở ngại gặp phải trên con đường đi của mình Trong lịch sử phát triển của tư tưởng Triết học và nhận thức khoa học, chủ nghĩa duy vật biện chứng luôn luôn là “người bạn đồng minh”, là chỗ dựa tin cậy cho sự phát triển của khoa học tự nhiên trong cuộc đấu tranh chống lại sự áp đặt của chủ nghĩa duy tâm, của những lý luật tôn giáo thần bí, và

sự trới buộc khắt khe của những tư tưởng tư sản, phản khoa học V.I.Lenin đã từng viết: “Không có cơ sở Triết học vững chắc thì không có ngành khoa học tự nhiên nào, không có chủ nghĩa duy vật nào có thể chiến đấu chống lại sức tấn công của những tư tưởng tư sản và sự phục hồi của thế giới qua tư sản Muốn chiến đấu và chiến đấu đến cùng, đến thắng lợi hoàn toàn, nhà khoa học tự nhiên phải là nhà duy vật hiện đại, người tự giác theo chủ nghĩa duy vật mà đại diện là Mark, nghĩa là họ phải là nhà duy vật biện chứng”

1.2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA TRIẾT HỌC

TRONG KHOA HỌC TỰ NHIÊN

1.2.1 Đối tượng nghiên cứu

Triết học trong khoa học tự nhiên là một môn khoa học đọc lập Nó có đối tượng và phương pháp nghiên cứu riêng, không đồng nhất với đối tượng của Triết học và cũng không đồng nhất với đối tượng nghiên cứu của khoa học tự nhiên

Đối tượng của Triết học trong khoa học tự nhiên là nghiên cứu những phạm trù, nhữngquy luật Triết học được thể hiện trong khoa học tự nhiên như thế nào? Từ đó tìm ra quy luật về sự tác động qua lại giữa Triết học và khoa học tự nhiên diễn ra trong lịch

sử nhận thức khoa học

1.2.2 Phương pháp nghiên cứu

7

Phương pháp nghiên cứu của Triết học trong khoa học tự nhiên không chỉ đơn thuần là phương pháp của Triết học và lại càng không phải đơn thuần là phương pháp của một bộ môn khoa học tự nhiên cụ thể nào mà là sự vận dụng tổng hợp một cách linh hoạt và sáng tạo tất cả các phương pháp của khoa học tự nhiên cụ thể dưới sự chỉ đạo chung của phương pháp biện chứng duy vật Nghĩa là phải có sự thống nhất, tổng hợp tất cả các yếu tố trong các phương pháp khoa học tự nhiên với các yếu tốt của phương pháp biện chứng duy vật.

1.3 Ý NGHĨA NGHIÊN CỨU CỦA TRIẾT HỌC TRONG KHOA HỌC TỰ NHIÊN

Việc nghiên cứu Triết học trong tự nhiên làm cho con người ý thức được một cách rõ rệt về sự hình thành của một ngành khoa học mới, đó là “Triết học trong khoa học tự nhiên” Đây là một khoa học liên ngành, là kết quả của sự tương tác giữa Triết học và khoa học tự nhiên

Ngoài ra, việc nghiên cứu Triết học trong khoa học tự nhiên chẳng những giúp cho các nhà Triết học hiểu biết thêm những tri thức về khoa học tự nhiên mà còn làm cho họ thấy rõ được cơ sở khoa học chính xác, khác quan để Triết học dựa vào đó khátquát thành những nguyên lý, quy luật và những phạm trù triết học Đồng thời, nó còn giúp các nhà khoa học tự nhiên nhận thức và vận dụng một cách đúng đắn, sáng tạo thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận khoa học vào quá trình nghiên cứu khoa học tự nhiên

Nghiên cứu Triết học trong khoa học tự nhiên sẽ trang bị cho con người những tri thức vừa rộng hơn, toàn diện hơn và sâu sắc hơn để từ đó nâng cao hiẹu quả trong quá trình nhận thức và hoạt động thực tiễn, làm cho con người tin tưởng sâu sắc hơn vào những tri thức Triết học Mark – Lenin, vào con đường đi lên chủ nghĩa xã hội; nâng bước cho con người vững tin tiến lên phía trước trong cuộc xây dựng vào bảo vệ

xã hội chủ nghĩa

Chương 2 NỘI DUNG

2.1 VỊ TRÍ CỦA HÓA HỌC TRONG KHOA HỌC TỰ NHIÊN

Trong lịch sử phát triển của các ngành khoa học tự nhiên, những tri thức về Hóahọc cũng xuất hiện từ rất sớm Nhưng lúc ban đầu, những tri thức đó cũng chỉ là một

bộ phận thuộc Triết học tự nhiên Đến khoảng thế kỉ XVI – XVII, Hóa học tách ra khỏiTriết học tự nhiên để trở thành một ngành khoa học độc lập, chúng nghiên cứu quá trình phân giải và hóa hợp của các chất

Từ khi ra đời, Hóa học có một vị trí rất quan trọng trong nhận thức nói chung

và trong các ngành khoa học nói riêng Điều đó được thể hiện ở chỗ, sự ra đời của Hóahọc làm phong phú thêm những tri thức của con người trong việc nhận thức về thế giới; giúp con người lý giải những hiện tượng xảy ra trong đời sống mà các bộ môn khoa học các không thể lý giải được Ví dụ, Hóa học đã giải thích được sự biến đổi từ chất này sang chất khác diễn ra trong đời sống

Sự xuất hiện của Hóa học còn là cơ sở giúp cho các bộ môn khoa học khái quát

để xây dựng nên những nguyên lý, quy luật một cách đúng đắn Ví dụ, luận điểm “vật chất không tự sinh ra cũng không tự nhiên mất đi mà nó chỉ biến đổi từ dạng này sang dạng khác”, được hình thành từ sự khái quát quá trình khách quan trong tự nhiên và được lý giải bằng một phản ứng hóa học đơn giản:

9

t 2

2Na Cl ���2NaCl

và bằng phương pháp điện phân nóng chảy NaCl, ta lại được hai nguyên tố ban đầu:

�pnc

22NaCl����2Na Cl

Hóa học có vị trí và vai trò quan trọng trong hoạt động thực tiễn Điều đó được thể hiện ở chỗ, nhờ có các tri thức hóa học mới định hường cho sự phát triển các ngành công nghiệp hóa học, điều chế được các chất phục vụ cho quá trình sản xuất và cho cuộc sống của con người

Việc nghiên cứu Hóa học giúp cho con người tin tưởng hơn vào những tri thức

đã được khái quá trong Triết học, nâng cao khả năng tính toán một cách chính xác những đại lượng trong quá trình nguyên cứu

2.2 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA TRIẾT HỌC TRONG HÓA HỌC

Vấn đề cơ bản của Triết học trong Hóa học là sự cụ thể hóa vấn đề về mối quan

hệ giữa vật chất và ý thức trong Hóa học Đó là vấn đề về mối quan hệ giữa hình thức vận động hóa học của các sự vật trong thế giới hiện thực với các tri thức khoa học Mối quan hệ này được thể hiện bằng sơ đồ dưới đây:

Khi giải quyết mối quan hệ đó đã xuất hiện hai khuynh hướng đối lập nhau là

Chủ nghĩa duy tâm trong Hóa học cho rằng, những tri thức hóa học là cái có trước, tức

là những tư tưởng khái niệm, quy luật hóa học là những cái có trước Nó là sản phẩm của sự sáng tạo thuần túy ở trong ý tưởng của con người Trên cơ sở của những ý tưởng đó mà nảy sinh ra những hiện tượng hóa học trong thế giới hiện thực, những hợp chất, những phân tử hóa học là cái có sau và bị chi phối nảy sinh từ những ý tưởngcủa con người Đây là một quan niệm sai lầm

Chủ nghĩa duy vật trong Hóa học cho rằng, những khái niệm, định luật, tri thức của Hóa học là kết quả của sự phản ánh những thuộc tín hóa học vốn có ở trong thế giới vật chất Điều đó có nghĩa là, bản thân thế giới vật chất đã có đặc tính hóa hợp và phân giải để chuyển hóa từ chất này sang chất khác Nhiệm vụ của con nugời nói chung và của Hóa học nói riêng chỉ là phản ánh những đặc tính của sự phân giải và hóa hợp của các chất vốn có trong thế giới hiện thực

2.3 MỘT SỐ PHÉP BIỆN CHỨNG TRONG HÓA HỌC

2.3.1 Phép biện chứng trong khái niệm nguyên tố hóa học

Kế thừa quan niệm về nguyên tử của Leucippus và Démocrite, lần đầu tiên nhà hóa học người Anh R.Boyle đã nêu ra khái niệm nguyên tố hóa học Đó là những chất đơn giản nhất, không thể phân chia ra thành những phần đơn giản hơn bằng phân tích hóa học Khái niệm này đã được M.V.Lomonosov và A.L.Lavoisier tán thành, ủng hộ

và phát triển

Khái niệm nguyên tố hóa học được hình thành và khẳng định một cách dứt khoát, có tính phổ biến trong Hóa học vào những năm 60 của thế kỉ XIX Khái niệm này được phát triển lên một nước mới trong công trình của nhà Hóa học người Nga D.I.Mendeleev Ông đã xác định mối liên hệ sản sinh trong quá trình tương hỗ giữa các nguyên tố hóa học khác nhau Nhờ đó mở ra khả năng mới cho phép nghiên cứu những tính chất của các nguyên tố hóa học, thúc đẩy việc phát minh, khám phá ra những nguyên tố hóa học mới mà trước đó con người chưa hề biết, đồng thời đạt ra cơ

sở cho việc giải quyết các vấn đề cấu tạo nguyên tử của các nguyên tố hóa học

11