CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
Cơ sở lý luận
Ngoại khóa là hoạt động giáo dục quan trọng, được tổ chức và lập kế hoạch bởi nhà trường, diễn ra liên tục trong suốt năm học.
Hoạt động ngoại khóa là những hoạt động diễn ra ngoài giờ học chính thức và không nằm trong chương trình giảng dạy quy định Những hoạt động này được thiết kế để bổ sung và hỗ trợ cho giáo dục chính khóa, gắn liền với nội dung của các môn học.
Trong cuốn Kỷ yếu hội thảo của trường ĐHSP TP Hồ Chí Minh, hoạt động ngoại khóa được nhấn mạnh là một phần quan trọng trong giáo dục ở trường phổ thông Hoạt động này không chỉ hỗ trợ cho giáo dục nội khóa mà còn giúp phát triển nhân cách, bồi dưỡng năng khiếu và tài năng sáng tạo của học sinh.
Ngoại khóa là những hoạt động kết hợp giữa dạy học và vui chơi, diễn ra ngoài giờ học chính thức, giúp gắn kết lý thuyết với thực tiễn xã hội Chương trình ngoại khóa đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kỹ năng, kinh nghiệm sống và nhân cách cho học sinh, giúp các em trở thành những cá nhân toàn diện Hoạt động này cho phép người tham gia thể hiện bản thân qua nhiều hình thức như biểu diễn văn nghệ, trò chơi âm nhạc và các hoạt động giao lưu, tạo cơ hội cho sự sáng tạo và giao tiếp.
Giáo dục đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của con người Theo Đại từ điển tiếng Việt (1999) do Nguyễn Như Ý biên soạn, giáo dục không chỉ là việc truyền đạt kiến thức mà còn là quá trình hình thành nhân cách và phát triển tư duy.
Giáo dục là quá trình có hệ thống nhằm phát triển toàn diện về tinh thần và thể chất của con người, giúp họ hình thành những phẩm chất và năng lực cần thiết Nó bao gồm các biện pháp và cơ quan giảng dạy của một quốc gia, như ngành giáo dục và Bộ giáo dục, với mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục.
Khổng Tử từng nhấn mạnh rằng âm nhạc phản ánh đức hạnh của con người, cho thấy tầm quan trọng của nó trong giáo dục Theo trang web ppe.htu.edu.vn, âm nhạc là một công cụ hiệu quả trong việc giáo dục đạo đức và thẩm mỹ, góp phần vào sự phát triển toàn diện của học sinh và hình thành nhân cách Nhà văn Víc-to Huy-gô cũng có những quan điểm tương tự về giá trị của âm nhạc trong cuộc sống.
"Nghệ thuật làm cho một dân tộc nô lệ trở thành tự do, làm cho một dân tộc tự do trở thành vĩ đại "
Giáo dục âm nhạc đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển nhân cách học sinh, giúp hình thành khả năng cảm thụ và hiểu biết về nghệ thuật âm nhạc Ngoài ra, âm nhạc trong trường phổ thông còn nhằm giáo dục văn hóa âm nhạc, trang bị kiến thức cơ bản và khơi dậy khả năng sáng tạo cho học sinh trong các hoạt động âm nhạc.
1.1.3 Dàn dựng chương trình âm nhạc tổng hợp
Theo tác giả Nguyễn Như Ý (chủ biên) cuốn Đại Từ điển tiếng Việt
Dàn dựng là quá trình tập luyện và chuẩn bị toàn diện cho việc trình bày tác phẩm nghệ thuật sân khấu trước khi công diễn, theo Nxb Văn hóa - Thông tin (1999).
Theo tác giả Hoàng Phê trong cuốn Từ điển Tiếng Việt, "dàn dựng" được hiểu là quá trình tổ chức, hướng dẫn và luyện tập cho các diễn viên trước khi họ biểu diễn trên sân khấu.
Có một quan điểm cho rằng dàn dựng là nhiệm vụ của người thực hiện, giúp chuyển hóa ý tưởng thành hiệu quả cụ thể của chương trình, đồng thời quyết định màu sắc riêng biệt cho từng tiết mục.
Dàn dựng là công việc chi tiết và cụ thể của người đứng đầu một chương trình nghệ thuật, đòi hỏi kiến thức, tư duy sáng tạo và kỹ năng tổ chức Quá trình này không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả cho hoạt động tổ chức mà còn mang lại trải nghiệm thú vị cho người tham gia, góp phần phát triển giá trị tinh thần trong đời sống.
Nghệ thuật là cụm từ quen thuộc đối với nhiều người, có rất nhiều cách tiếp cận khác nhau về khái niệm nghệ thuật
Nghệ thuật được định nghĩa trong Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê là một hình thái ý thức xã hội đặc biệt, sử dụng hình tượng sinh động và gợi cảm để phản ánh hiện thực và truyền đạt tư tưởng, tình cảm.
Trong giáo trình Mĩ học đại cương của Lê Ngọc Trà, nghệ thuật được định nghĩa là những hoạt động và sản phẩm hài hòa, đẹp mắt, mang lại cho con người những khoái cảm thẩm mỹ.
Nghệ thuật là một lĩnh vực đặc biệt trong đời sống xã hội, phản ánh tâm tư và mong muốn của con người thông qua các sản phẩm sáng tạo Nó đáp ứng nhu cầu về giá trị văn hóa tinh thần và có những đặc trưng quan trọng như tính thẩm mỹ, hình tượng, tính động (thời gian) và tính tĩnh (không gian).
Cơ sở thực tiễn
1.2.1 Vai trò của âm nhạc
1.2.1.1 Vai trò của âm nhạc trong cuộc sống Âm nhạc có vai trò rất lớn trong đời sống của con người, là nghệ thuật âm thanh được sắp xếp là loại hình nghệ thuật của thời gian Mỗi bài hát, bản nhạc đều mang những nội dung khác nhau gợi bao điều mới lạ, dẫn dắt tư duy tới sự tưởng tượng và sự rung cảm phong phú trong sũy nghĩ của khán giả Nhờ có âm nhạc tâm hồn và trí tuệ của của con người đã trở nên phong phú và mang đầy màu sắc thông qua âm thanh, từ ngữ lời ca, cao độ (sự trầm bổng, cao, thấp), trường độ (là sự ngân nga, nhanh chậm), cường độ (là sự nhấn nhá, mạnh, nhẹ) đã tạo ra những nét giai điệu tinh tế, làm rung cảm bao trái tim người thưởng thức
Âm nhạc luôn giữ vai trò quan trọng trong cuộc sống, từ thời nguyên thủy cho đến nay Nó đã phát triển đa dạng với nhiều thể loại phù hợp với mọi lứa tuổi Ngay từ khi còn nhỏ, mỗi chúng ta đã được nghe những câu ru ấm áp từ bà, mẹ, mang theo tình cảm gia đình Hiện nay, âm nhạc không chỉ là một nguồn giải trí phổ biến mà còn có tác động lớn đến sự phát triển toàn diện của con người.
Âm nhạc có ảnh hưởng sâu sắc đến cảm xúc và tư tưởng của con người, đóng vai trò quan trọng trong giáo dục, đặc biệt là đối với giới trẻ Qua âm nhạc, người nghe có thể tiếp thu những giá trị đạo đức và tư tưởng tích cực Nhiều ca khúc mang tính giáo dục cao, truyền tải tinh thần yêu nước, tình yêu quê hương, cũng như tình cảm gia đình, tình bạn và mối quan hệ thầy trò.
Âm nhạc có ảnh hưởng lớn đến năng suất lao động, giúp cải thiện tâm trạng và tạo không khí vui tươi trong công việc Từ xa xưa, những câu hò, câu ví đã làm cho thời gian lao động trở nên nhẹ nhàng hơn, giúp người dân quên đi mệt nhọc trong các công việc như cấy cầy, gặt hái hay giã gạo Đến nay, vai trò của âm nhạc trong lao động hàng ngày vẫn rất quan trọng, khuyến khích sự hăng say và năng suất làm việc.
Âm nhạc đóng vai trò quan trọng trong các dịp lễ hội và lễ diễu hành, chủ yếu là âm nhạc dân gian với những nhạc cụ truyền thống như trống, mõ, cồng chiêng, và kèn sáo Những âm thanh này không chỉ tạo nên không khí sôi động mà còn thu hút sự tham gia của khán giả qua tiếng reo hò, la hét, và vỗ tay, làm tăng tính hấp dẫn và vui tươi của lễ hội.
Âm nhạc, đặc biệt là nhạc giao hưởng, không chỉ là đặc quyền của con người mà còn có tác dụng tích cực đến sự phát triển trí não, khuyến khích trẻ em nghe nhạc để phát triển trí tuệ Trẻ em thường xuyên tiếp xúc với âm nhạc thường có tâm hồn phong phú, nhân hậu và thông minh hơn Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích, cũng tồn tại những ca khúc có tác động tiêu cực, như những giai điệu buồn bã hay quá phấn khích, ảnh hưởng đến tâm trạng con người Nhìn chung, âm nhạc đóng vai trò quan trọng trong đời sống, giúp con người yêu đời hơn, gắn kết tình cảm và nâng cao hiệu quả lao động cũng như giáo dục Thiếu âm nhạc, cuộc sống sẽ trở nên tẻ nhạt và thiếu sức sống.
1.2.1.2 Âm nhạc trong trường THCS Đối với học sinh THCS, môn Âm nhạc là một trong những phương tiện hiệu quả để thực hiện nhiệm vụ giáo dục đạo đức, thẩm mĩ nhằm góp phần giáo dục toàn diện cho học sinh, tạo cơ sở hình thành nhân cách con người Âm nhạc trong trường THCS với tư cách là một môn học có mục đích giáo dục văn hoá âm nhạc cho học sinh nhằm trang bị cho các em những kiến thức cơ bản, bước đầu hình thành khả năng cảm thụ, hiểu và thể hiện nghệ thuật âm nhạc, khơi dậy ở các em những khả năng sáng tạo trong hoạt động âm nhạc, củng cố thêm về tình cảm đạo đức, về niềm tin thị hiếu nghệ thuật và nhu cầu âm nhạc
Dạy và học âm nhạc mang lại niềm vui và sự lạc quan cho học sinh, khuyến khích họ tham gia vào các hoạt động tập thể Điều này giúp xây dựng thói quen tự tin, mạnh dạn và phát triển khả năng sáng tạo Âm nhạc không chỉ hình thành những giá trị nghệ thuật đẹp đẽ mà còn có tác động tích cực đến đời sống, góp phần phát triển phẩm chất, đạo đức, kiến thức và kỹ năng cần thiết cho học sinh trong tương lai.
Môn âm nhạc không chỉ giúp học sinh nâng cao kiến thức về văn hóa âm nhạc dân tộc mà còn khám phá những giá trị âm nhạc toàn cầu Ngoài ra, âm nhạc còn là phương pháp giải tỏa căng thẳng hiệu quả, mang lại tinh thần thoải mái cho các em sau những giờ học tập mệt mỏi.
Môn âm nhạc tại trường THCS Đoàn Đào đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục và phát triển nhân cách của học sinh Âm nhạc không chỉ là một phương tiện giáo dục tư tưởng và tình cảm mà còn trang bị cho học sinh những kiến thức và kỹ năng cần thiết Điều này tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển tài năng âm nhạc, giúp các em tiếp tục theo đuổi đam mê và xây dựng sự nghiệp trong lĩnh vực này.
1.2.1.3 Vai trò của hoạt động ngoại khóa trong giáo dục âm nhạc ở trường THCS
Hoạt động ngoại khóa là phần không thể thiếu trong chương trình giáo dục của trường THCS, với sự đa dạng và phong phú về nội dung Các hoạt động âm nhạc trong trường học đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển nhân cách, trí tuệ, thể chất và tính thẩm mỹ của học sinh Những hoạt động này không chỉ mang lại niềm vui và tinh thần phấn chấn cho các em mà còn giúp giảm bớt căng thẳng và lo âu trong học tập cũng như trong cuộc sống hàng ngày.
Hoạt động âm nhạc ngoại khóa tại trường THCS được tổ chức dưới hình thức nhóm và câu lạc bộ, nhằm tạo cơ hội cho học sinh trải nghiệm và rèn luyện kiến thức về văn hóa âm nhạc Đây không chỉ là môi trường thực hành âm nhạc mà còn góp phần xây dựng tình cảm cộng đồng, lòng yêu nghệ thuật và phát triển các kỹ năng mềm trong giao tiếp Đồng thời, hoạt động này giúp học sinh hiểu và chia sẻ với nhau, tạo sự gắn bó và hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình học tập và phát triển cá nhân.
Hoạt động ngoại khóa âm nhạc không chỉ là nơi thể hiện kết quả học tập và đam mê của học sinh, mà còn đóng vai trò quan trọng trong giáo dục và phát triển toàn diện, đặc biệt đối với học sinh THCS Những hoạt động này giúp các em nâng cao cảm nhận, hiểu biết và khả năng điều chỉnh hành vi, từ đó tạo ra tính thích ứng trong môi trường học tập, giao tiếp và sinh hoạt trong gia đình và cộng đồng.
1.2.1.4 Vai trò của dàn dựng chương trình nghệ thuật âm nhạc trong trường THCS
Nghệ thuật dàn dựng chương trình âm nhạc trong trường THCS đóng vai trò quan trọng trong giáo dục, mang lại niềm vui và nghị lực cho học sinh Âm nhạc không chỉ giúp phát triển nhân cách mà còn hướng đến sự phát triển toàn diện, kích thích cảm xúc tinh tế của các em.
Chương trình nghệ thuật mang đến cơ hội cho các em trải nghiệm và phát triển kỹ năng âm nhạc, từ đó khơi dậy tiềm năng của bản thân Điều này không chỉ giúp các em tự tin hơn trong cuộc sống và học tập, mà còn rất quan trọng trong việc nâng cao tri thức và kỹ năng mềm, đặc biệt là đối với học sinh trung học cơ sở Thông qua các buổi biểu diễn, các em sẽ được rèn luyện kỹ năng trên sân khấu, phát triển thị hiếu âm nhạc đúng đắn và định hướng nghề nghiệp cho tương lai.
PHƯƠNG PHÁP DÀN DỰNG CHƯƠNG TRÌNH BIỂU DIỄN NGHỆ THUẬT ÂM NHẠC TẠI TRƯỜNG THCS ĐOÀN ĐÀO
Những nguyên tắc chung của dàn dựng
2.1.1 Đảm bảo nội dung tư tưởng
Mỗi chương trình nghệ thuật cần xác định rõ nội dung tư tưởng, bắt đầu từ việc lựa chọn chủ đề, ca khúc và cách thể hiện phù hợp Các bài hát phải có nội dung rõ ràng, phản ánh bản sắc văn hóa vùng miền và ca ngợi vẻ đẹp của quê hương, gia đình và bạn bè Đối với chương trình cho học sinh THCS, cần chọn ca khúc có giai điệu vui tươi và ca từ phù hợp với lứa tuổi Trong các cuộc thi, thầy cô nên hướng dẫn học sinh chọn bài hát phù hợp với chủ đề và phong cách thể hiện Ngoài ra, các hoạt động ngoại khóa nên có những ca khúc sôi động để gắn kết tình cảm bạn bè.
Việc lựa chọn trang phục đóng vai trò quan trọng trong sự thành công của mỗi tiết mục biểu diễn Trang phục cần phải phù hợp với chủ đề và nội dung bài hát, đồng thời phù hợp với lứa tuổi học sinh, tránh những thiết kế hở hang gây phản cảm Đối với các tiết mục biểu diễn nhạc cụ truyền thống hoặc nhạc cụ phương Tây, cần chú ý chọn tác phẩm phù hợp để người biểu diễn có thể thể hiện tài năng một cách xuất sắc và giúp khán giả dễ dàng tiếp nhận và cảm thụ Tránh lựa chọn các tác phẩm cổ điển hay bán cổ điển, vì chúng không phù hợp với khả năng cảm thụ của học sinh.
Mỗi chương trình cần xác định rõ chủ đề, bài hát, trang phục, địa điểm và cách thể hiện để phù hợp với đối tượng người nghe.
2.1.2 Đảm bảo tính nghệ thuật
Trong văn học, hình tượng nghệ thuật được thể hiện qua sự sinh động và điển hình, trong khi âm nhạc lại xây dựng hình tượng bằng cảm quan trừu tượng Để tạo ra những tác phẩm âm nhạc ấn tượng, nhạc sĩ cần nắm vững đặc trưng biểu hiện của âm nhạc và phát huy khả năng tưởng tượng phong phú Họ cũng cần thực hiện sự so sánh giữa hiện thực khách quan và hình tượng mà mình mong muốn truyền tải trong tác phẩm.
Trong hoạt động dàn dựng chương trình nghệ thuật, việc lên kế hoạch chi tiết và sắp xếp các tiết mục một cách hợp lý là rất quan trọng Phong cách trình diễn của nghệ sĩ đóng vai trò then chốt trong sự thành công của mỗi tiết mục, với cảm xúc thể hiện khác nhau cho từng tác phẩm âm nhạc Sự thành công này phụ thuộc vào khả năng cảm thụ âm nhạc của người dàn dựng và biểu diễn, từ cách hát, ánh mắt, nụ cười, đến dáng đứng và các động tác Cần tránh tình trạng "chết sân khấu" và hạn chế sự lộn xộn trên sân khấu Ngoài ra, yếu tố âm thanh, ánh sáng và sự chuẩn bị đạo cụ cũng cần được chú trọng để giảm thiểu lỗi kỹ thuật trong quá trình biểu diễn.
Dàn dựng chương trình nghệ thuật là yếu tố then chốt quyết định sự thành công của buổi biểu diễn Mỗi chương trình cần có bố cục rõ ràng và các phần phải liên kết logic với nhau Đặc biệt, chương trình nghệ thuật cho học sinh THCS cũng được xây dựng từ nhiều màu sắc âm nhạc đa dạng, thể hiện qua các thể loại và hình thức biểu diễn độc đáo.
Trong các chương trình biểu diễn nghệ thuật cho học sinh THCS, cần bố trí chương trình một cách cân đối, xen kẽ các tiết mục để tránh sự trùng lặp về thể loại, nhằm giữ cho người xem không bị nhàm chán Đồng thời, việc sắp xếp thời gian cho người biểu diễn thay trang phục cũng rất quan trọng, đảm bảo không có một cá nhân hoặc nhóm nào phải trình diễn nhiều tiết mục liên tiếp.
Bố cục của từng tiết mục, bài hát và phân đoạn âm nhạc cần được cân đối với thời gian chương trình Việc tính toán thời gian là rất quan trọng để tránh tình trạng "chết" thời gian và "chết" sân khấu.
Để tổ chức một chương trình nghệ thuật thành công và chuyên nghiệp, cần sắp xếp bố cục hợp lý, yêu cầu người dàn dựng có nhãn quan tinh tế và tính toán cẩn thận Đặc biệt, khi dàn dựng cho học sinh THCS, như tại Trường THCS Đoàn Đào, cần chú ý đến đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi dậy thì để xác định nội dung phù hợp Với bối cảnh địa phương thuần nông, học sinh chủ yếu tự học qua mạng và từ thầy cô, do đó, niềm đam mê và tính tự phát là yếu tố chính trong việc tham gia văn nghệ, mặc dù kỹ thuật biểu diễn còn hạn chế Tuy nhiên, người dàn dựng vẫn cần đảm bảo tính nghệ thuật cho chương trình thông qua việc lên kế hoạch, sắp xếp tiết mục cân đối và sinh động để thu hút người xem.
Phát triển một số kỹ năng âm nhạc cho học sinh
2.2.1 Phát triển kĩ năng ca hát
Ca hát là một phần quan trọng trong đời sống hàng ngày và việc phát triển kỹ năng ca hát cho học sinh, đặc biệt là học sinh THCS, là cần thiết Dạy hát không chỉ giúp các em khám phá tài năng tiềm ẩn mà còn cần sự nhạy bén của người thầy để phát triển những kỹ năng ca hát như hát nhanh, sắc thái và luyến láy Giáo viên cần có phần trình diễn mẫu chuẩn xác để học sinh có thể học hỏi và sáng tạo khi thể hiện bài hát Đặt cảm xúc vào từng bài hát sẽ giúp học sinh dễ cảm nhận âm nhạc hơn Trong quá trình tập luyện, tư thế hát cũng rất quan trọng; đứng thẳng giúp hơi thở sâu hơn và âm thanh vang tốt hơn Học sinh cần được hướng dẫn để hát chính xác giai điệu và ca từ, đồng thời thể hiện sự biểu cảm trong từng câu hát Để rèn luyện kỹ năng hát rõ lời, giáo viên có thể cho học sinh đọc lời bài hát nhiều lần, kết hợp với âm hình tiết tấu mà không ngắt hơi giữa các cụm từ, nhằm đảm bảo trọn vẹn ý nghĩa của lời ca.
Phương pháp rèn luyện kỹ năng ca hát giúp học sinh cải thiện giọng hát và mở rộng tầm cữ giọng, đồng thời dạy các em cách sử dụng hơi thở hiệu quả khi hát Học sinh cũng sẽ biết cách điều chỉnh phong cách hát phù hợp với từng thể loại bài hát, từ đó tự tin xử lý các kỹ thuật khó trong những bài hát mới.
2.2.2 Phát triển tai nghe Để có được kỹ năng ca hát tốt thì cần chú trọng đến việc phát triển khả năng nghe Tai nghe nhạc là bộ phận rất quan trọng đối với quá trình tiếp thu của học sinh trong hoạt động âm nhạc trên lớp cũng như các hoạt động ngoại khóa Các em nghe có tốt thì mới có thể học hỏi được những kỹ năng ca hát từ giáo viên hướng dẫn qua đó mới có thể thể hiện thành công mỗi tiết mục
Khi tiếp thu âm nhạc, học sinh cần nghe cả nhạc có lời và không có lời để trải nghiệm nhiều trạng thái cảm xúc khác nhau Việc lắng nghe giáo viên hát, đọc nhạc, và tự hát giúp các em phát triển khả năng nghe Để nâng cao kỹ năng này, các em cần kiên trì nghe đi nghe lại để nhận ra chi tiết về giai điệu và cách luyến láy Ngoài ra, việc trang bị thiết bị phát nhạc là rất cần thiết, tuy nhiên, ở nhiều vùng nông thôn, như Trường THCS Đoàn Đào, vẫn còn nhiều hạn chế trong việc này.
2.2.3 Phát triển khả năng nhảy múa
Vũ đạo là hình thức thể hiện cảm xúc độc đáo, kết hợp hài hòa giữa các bộ phận cơ thể để tạo nên những màn trình diễn ấn tượng Mỗi bài hát yêu cầu những phong cách nhảy múa khác nhau, tùy thuộc vào nội dung và giai điệu, cũng như sự cảm thụ của người biểu diễn Để có một tiết mục nghệ thuật chuyên nghiệp, người biểu diễn cần nắm vững kỹ năng múa cơ bản Đặc biệt, đối với học sinh THCS, mặc dù rất hiếu động, các em thường e ngại khi thực hiện các động tác nhảy múa, vì vậy giáo viên cần khuyến khích và tạo động lực để các em biểu diễn một cách tự nhiên nhất.
Người múa cần nắm vững nhiều kỹ năng quan trọng, bao gồm kỹ năng mô phỏng, sự mềm dẻo, nhảy và xoay Kỹ năng mô phỏng, đặc biệt, là yếu tố then chốt mà giáo viên nên áp dụng khi hướng dẫn từng động tác múa cho học sinh Kỹ năng này yêu cầu học sinh quan sát người múa mẫu một cách tỉ mỉ và thực hiện theo các động tác đó, đòi hỏi sự chú ý cao độ và khả năng tiếp thu nhanh chóng.
Kỹ năng mềm dẻo là một yếu tố quan trọng, trong đó không chỉ phụ thuộc vào khả năng bẩm sinh của mỗi người mà còn được hình thành qua quá trình luyện tập kiên trì và bền bỉ.
Kỹ năng mở là khả năng linh hoạt của các khớp, và giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách đưa tay, vươn người, và xoạc chân một cách phù hợp Động tác cần phải phóng khoáng, đẹp mắt và quan trọng nhất là đảm bảo an toàn cho các em.
Kỹ năng khống chế là khả năng điều khiển cơ thể, bao gồm chân tay và biểu cảm khuôn mặt, để phù hợp với nội dung âm nhạc Việc thể hiện các động tác hấp dẫn sẽ giúp tăng sức hút cho màn trình diễn.
Kỹ năng nhảy là một nghệ thuật đòi hỏi sự khéo léo và kiểm soát tốt từ đôi chân Giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách giữ thăng bằng và điều khiển mũi bàn chân, đảm bảo an toàn trong khi thể hiện những động tác uyển chuyển và điêu luyện.
Kỹ năng xoay là một yếu tố quan trọng trong các tiết mục nhảy múa, yêu cầu người múa phải xác định đúng hướng và độ quay Để thực hiện động tác quay một cách đẹp mắt, cần có sự phối hợp nhịp nhàng giữa các bộ phận cơ thể, đặc biệt là chân, tay, vai và đầu.
Để có một tiết mục vũ đạo ấn tượng, người biểu diễn cần thành thạo việc điều khiển các bộ phận cơ thể và khéo léo kết hợp những kỹ năng vũ đạo.
Việc phát triển kỹ năng âm nhạc cho học sinh THCS là rất cần thiết, đặc biệt đối với các em tại THCS Đoàn Đào Thầy cô và gia đình cần tạo điều kiện để các em phát hiện và rèn luyện khả năng âm nhạc của mình Ở miền quê, do điều kiện phát triển chưa cao, cha mẹ thường ít chú ý đến khả năng ca hát và nhảy múa của trẻ Nhiều em chỉ tìm thấy đam mê khi lớn lên và tham gia các hoạt động văn nghệ Bên cạnh đó, kỹ năng nghe cũng cần được phát triển một cách bài bản hơn Các thầy cô và gia đình cần tạo nhiều cơ hội giúp các em phát triển kỹ năng, đồng thời khuyến khích tinh thần tự giác, đam mê nghệ thuật và sự tự tin của học sinh để họ có thể phát triển bản thân tốt hơn.
Cách dàn dựng chương trình nghệ thuật
2 3.1 Xây dựng thiết kế chương trình
Xây dựng và thiết kế chương trình là bước quan trọng trong dàn dựng nghệ thuật, yêu cầu có bản thiết kế chi tiết để đảm bảo thành công Đặc biệt đối với chương trình cho học sinh THCS, người dàn dựng cần xem xét yêu cầu của ban tổ chức và nhà trường để lập kế hoạch phù hợp với mục đích và nội dung chương trình Tại trường THCS Đoàn Đào, với điều kiện vật chất hạn chế, người dàn dựng cần đưa ra kế hoạch khả thi, tránh yêu cầu quá cao với học sinh không chuyên Ngoài việc tổ chức các chương trình giao lưu văn nghệ, các cuộc thi văn nghệ cũng nên được triển khai để giúp học sinh phát triển khả năng của mình.
Trong quá trình lên kế hoạch dàn dựng chương trình, cần chú ý đến bố cục hợp lý và sự hài hòa giữa các tiết mục Nội dung phải phù hợp với chủ đề và gần gũi với đối tượng học sinh, tránh sự đối lập giữa nội dung và hình thức, cũng như giữa tiết mục mở đầu và kết thúc Việc sắp xếp các tiết mục cần thu hút và giữ chân người xem đến hết chương trình Học sinh ở lứa tuổi này thường ưa thích sự sôi động, do đó cần hạn chế số lượng tiết mục trầm lắng liên tiếp và lựa chọn tiết mục một cách sáng tạo.
2.3.2 Chọn chủ đề nội dung ý tưởng Để có một chương trình thu hút được sự hưởng ứng của mọi người, người dàn dựng phải lựa chọn được chủ đề nội dung phù hợp với bối cảnh và đối tượng nghe Khi dàn dựng chương trình cho học sinh THCS, người giáo viên phải chọn chủ đề phù hợp với chương trình cần hướng tới, bám sát kế hoạch tổ chức của ban tổ chức đưa ra Đối với học sinh cần lựa chọn những ý tưởng phù hợp với độ tuổi cũng như khả năng tiếp thu của các em, các tiết mục phải sôi động vui tươi, có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa âm nhạc với vũ đạo và trang phục biểu diễn Để có được chủ đề nội dung hay và phù hợp, người dàn dựng cần có kiến thức chuyên môn và có sự sáng tạo trong nghệ thuật dàn dựng Một chương trình đặc sắc thu hút mọi người thì cần có sự xen kẽ giữa hát, múa, kể chuyện,… Mở đầu chương trình thường là tiết mục dàn đồng ca, múa hát tập thể với những giai điệu vui tươi Kết thúc chương trình cũng vây, cần có tiết mục tập thể để buổi biểu diễn kết thúc trong sự hào hứng, thoải mái Các tiết mục trong chương trình cần được sắp xếp với nội dung hợp lý, những ca khúc đơn giản nhẹ nhàng và sôi động lên để xen kẽ nhau không lên diễn một loạt những tiết mục đơn giản vì nó sẽ làm người nghe, người xem dễ bị nhàm chán Đối với Trường THCS Đoàn Đào, hoạt động nghệ thuật diễn ra chủ yếu vào các dịp khai giảng, tổng kết năm học, các ngày kỷ niệm như 26/3, 20/11,… vì vậy vào mỗi dịp khác nhau người dàn dựng phải lựa chọn chủ đề khác nhau Các tiết mục phải mang nhiều sắc màu nhưng phải đảm bảo sự hợp lý với chủ đề cũng như sự đón nhận của các em ở trường Bên cạnh việc múa hát, người dàn dựng có thể đưa các loại hình nghệ thuật khác nhau vào như kể chuyện, diễn kịch,…
Nội dung chương trình cần được lựa chọn kỹ lưỡng và nghiên cứu cẩn thận để phù hợp với chủ đề đã đề ra Việc chọn lựa các tiết mục, thể loại và hình thức thể hiện cần phải thông minh Đề tài nên được mở rộng và bao gồm các ca khúc mới phù hợp với xu hướng hiện tại và độ tuổi của học sinh.
2.3.3 Chọn tác phẩm và thể loại trình diễn
Việc lựa chọn tác phẩm và thể loại trình diễn là rất quan trọng để tạo ra một chương trình hấp dẫn Người dàn dựng cần chọn ca khúc phù hợp với chủ đề và nắm bắt tâm lý khán giả Đối với học sinh THCS, giáo viên nên lựa chọn những ca khúc vui tươi, trong sáng nhưng không quá trẻ con, vì lứa tuổi này các em đã bắt đầu cảm thấy mình là người lớn và có sự tò mò cao Nhiều em thích những ca khúc dành cho người lớn với vũ đạo sôi động và trang phục hở hang, điều này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của các em.
Việc lựa chọn tiết mục cho chương trình phụ thuộc vào chủ đề cụ thể Ví dụ, trong chương trình chào mừng ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, cần chọn các tác phẩm thể hiện lòng biết ơn của học sinh đối với thầy cô Trong khi đó, vào ngày khai giảng, các tiết mục nên mang tính vui tươi, thể hiện khát khao và hy vọng của tuổi học trò, cùng với những bài hát gắn kết tình bạn và tình thầy trò.
Việc lựa chọn tác phẩm âm nhạc cho học sinh cần phù hợp với trình độ và giọng hát của các em, đồng thời đảm bảo bài hát có bố cục nhẹ nhàng, không quá phức tạp nhưng vẫn mang giá trị nghệ thuật và thẩm mỹ Quá trình này liên quan chặt chẽ đến hình thức biểu diễn, đòi hỏi giáo viên phải có chuyên môn cao, cùng với sự chuẩn bị công phu và sự sáng tạo từ cả giáo viên lẫn học sinh.
2.3.4 Chọn diễn viên và lên kế hoạch luyện tập
Con người là yếu tố trung tâm trong mọi hoạt động nghệ thuật, với người biểu diễn đóng vai trò quan trọng Người dàn dựng chương trình cần chú ý đến việc lựa chọn và tập hợp đội ngũ biểu diễn, đồng thời bố trí thời gian hợp lý cho các buổi tập Người biểu diễn phải có khả năng ca hát hoặc nhảy múa, và sau khi lựa chọn xong, cần tổ chức các buổi gặp mặt để trao đổi kế hoạch và phân công công việc cụ thể Để đạt hiệu quả cao nhất, người dàn dựng cần hiểu rõ khả năng của từng diễn viên, nhận diện điểm mạnh và yếu để tổ chức buổi biểu diễn một cách hợp lý Đối với học sinh THCS, cần hướng dẫn các em trình diễn một cách tự nhiên, giữ gìn sự trong sáng của lứa tuổi học sinh.
Việc chọn diễn viên cho các tiết mục văn nghệ cần đảm bảo cả về số lượng lẫn chất lượng, với sự phân bổ hợp lý giữa các nhóm để hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình luyện tập Đối với các trường THCS, người dàn dựng cần khuyến khích tinh thần tự nguyện tham gia của học sinh, vì các em chưa được đào tạo bài bản Lựa chọn diễn viên dựa trên năng khiếu và đam mê của các em là điều quan trọng Tại các trường, đội văn nghệ thường đóng vai trò nòng cốt trong các hoạt động, và đội hình tham gia sẽ thay đổi tùy theo chủ đề chương trình, như trong các cuộc thi văn nghệ có sự góp mặt của học sinh từ nhiều lớp khác nhau.
Trong quá trình luyện tập, học sinh THCS Đoàn Đào gặp nhiều khó khăn trong việc sắp xếp thời gian giữa học tập và công việc cá nhân Đặc biệt, học sinh ở nông thôn không chỉ phải học mà còn phải giúp gia đình với các công việc nhà, dẫn đến việc luyện tập trở nên khó khăn hơn Hơn nữa, địa điểm luyện tập và các chi phí như nước uống và đạo cụ vẫn còn hạn chế, ảnh hưởng đến chất lượng buổi luyện tập.
2.3.5 Biên tập nhạc và dàn dựng
Biên tập nhạc là một nhiệm vụ đòi hỏi chuyên môn cao từ giáo viên Trước khi thực hiện mỗi tiết mục, giáo viên cần tiến hành biên tập nhạc dựa trên ý tưởng đã được phát triển.
Biên tập nhạc là quá trình hòa âm và lựa chọn nhạc cụ phù hợp với nội dung và tiết tấu của bài hát Giáo viên cần chú ý lựa chọn beat sao cho phù hợp với giọng hát và khả năng trình diễn của học sinh Việc phối bè cho học sinh có thể sử dụng âm hưởng và mô típ đa dạng, không nhất thiết phải theo bè quãng ba, mà nên tập trung vào giai điệu và tính nghệ thuật của các phần bè.
Sau khi hoàn thiện phần nhạc, giáo viên tiến hành dàn dựng các tiết mục theo cấu trúc bài hát và nội dung chương trình Các trường THCS hiện nay thường áp dụng nhiều hình thức biểu diễn như hát đơn ca, song ca, tốp ca, cùng với múa phụ họa và múa độc lập Tại Trường THCS Đoàn Đào, những hình thức này rất phù hợp và đã được sử dụng hiệu quả trong các chương trình văn nghệ của trường.
Trong việc dàn dựng tiết mục trình diễn từ 2 người trở lên, giáo viên cần đầu tư công sức để tìm ra ý tưởng và phương pháp tối ưu Lựa chọn bài hát phù hợp với khả năng của người hát và nội dung chương trình là rất quan trọng Động tác vũ đạo cần hài hòa với bài hát, đồng thời giáo viên nên hướng dẫn các em cách trình diễn sáng tạo, kết hợp nhịp nhàng với đội múa nếu có Sự di chuyển cần linh hoạt và chuyên nghiệp, tránh phức tạp để không làm rối đội hình Việc chọn bài hát mà các em đã quen thuộc sẽ giúp quá trình luyện tập và biểu diễn trở nên dễ dàng hơn.
Có thể lấy một số ví dụ dàn dựng tiết mục âm nhạc trong chương trình THCS như sau:
Bài hát “Nổi trống lên các bạn ơi” do Phạm Tuyên sáng tác, được thể hiện bởi 29 nghệ sĩ, trong đó có 4 nữ và 12 nam cầm cờ, 5 nam và 5 nữ hát, cùng 3 nam chơi trống Trang phục của các nghệ sĩ rất đặc sắc: nam hát mặc trang phục Văn Lang cổ xưa với áo ba lỗ và quần lỡ, có khố phía trước và đội mũ long chim; nam múa mặc trang phục lính phong kiến cách điệu màu vàng, viền và khăn thắt đỏ; nữ nghệ sĩ thì diện váy xòe vàng, dải thắt eo màu đỏ, áo yếm đỏ, tóc búi cao và tay cầm trống.
Thực nghiệm dàn dựng chương trình nghệ thuật theo chủ đề
Việc dàn dựng chương trình không chỉ dựa vào lý luận và kiến thức chuyên môn, mà còn phụ thuộc vào khả năng thực nghiệm của người dàn dựng Để thực hiện hoạt động này, người dàn dựng cần làm việc chặt chẽ với nhà trường, giáo viên tổng phụ trách và giáo viên âm nhạc nhằm thống nhất kịch bản phù hợp với thực tiễn Từ đó, họ sẽ xây dựng kế hoạch chi tiết cho chương trình, đảm bảo mang lại hiệu quả tốt nhất Trong bài viết này, tôi sẽ trình bày ý tưởng dàn dựng chương trình văn nghệ với hai chủ đề: chào mừng ngày nhà giáo Việt Nam 20/11 và ngày thành lập đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh 26/3.
2.4.1 Xây dựng kịch bản dàn dựng Chương trình văn nghệ chào mừng ngày nhà giáo Việt Nam 20/11
Nhà giáo được tôn vinh là "kỹ sư tâm hồn" và nghề dạy học được coi là "nghề cao quý nhất" Hiện nay, có nhiều nhà giáo nhân dân, nhà giáo ưu tú cùng hàng triệu giáo viên tâm huyết, sẵn sàng cống hiến trí tuệ và cuộc đời mình cho sự nghiệp giáo dục, bất chấp mọi khó khăn và gian khổ.
Ngày 20/11/1982 đánh dấu lễ kỷ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam đầu tiên, trở thành ngày truyền thống tôn vinh những người làm công tác giáo dục Đây là dịp để học trò bày tỏ lòng biết ơn đối với thầy cô, đồng thời để toàn xã hội tri ân những người đã cống hiến cho sự nghiệp "trồng người" Các trường tổ chức nhiều hoạt động như văn nghệ, hội trại và thể thao, tạo cơ hội cho học trò cũ gặp gỡ thầy cô và ôn lại kỷ niệm Ngày 20/11 không chỉ mang ý nghĩa lớn lao với ngành giáo dục mà còn thể hiện truyền thống "tôn sư trọng đạo" của dân tộc.
Vào ngày 20/11 hàng năm, trường THCS Đoàn Đào tổ chức lễ mít tinh kỷ niệm và chương trình văn nghệ, một hoạt động không thể thiếu trong dịp này Chủ đề "Nhớ ơn thầy cô" thể hiện lòng biết ơn của học sinh đối với các thầy cô giáo, không chỉ tại trường mà còn là sự tri ân đối với toàn thể đội ngũ giáo viên trên cả nước.
2.4.1.1 Định hướng tổng quan chương trình
- Chọn theo chủ đề chương trình ‘‘Nhớ ơn thầy cô”
- Hình thức: Lễ mít tinh kỷ niệm ngày 20/11 và văn nghệ chào mừng
- Đối tượng biểu diễn : các em học sinh trong đội văn nghệ của trường
- Đối tượng xem : các vị khách mời, thầy cô giáo và các em học sinh của trường
- Thời gian, địa điểm : 7h sáng ngày 20/11/2016 tại trường THCS Đoàn Đào
- Thời lượng chương trình : 60 phút
- Chọn đội hình văn nghệ khoảng 35 người
Chương trình sẽ bao gồm 6 tiết mục đa dạng, bắt đầu với một bài hợp ca mở màn, tiếp theo là một bài đơn ca, sau đó là phần biểu diễn của tốp ca nữ và tốp ca nam Cuối cùng, chương trình sẽ có một bài múa và một bài nhảy Flashmod để khép lại sự kiện một cách ấn tượng.
- Ban chỉ đạo và phụ trách:
+ Chỉ đạo nội dung: ban giám hiệu nhà trường
+ Chỉ đạo nghệ thuật: giáo viên tổng phụ trách
+ Kịch bản và dàn dựng: giáo viên âm nhạc
+ Hòa âm phối khí: giáo viên âm nhạc
+ Biên đạo múa: giáo viên
+ Trang phục, đạo cụ: giáo viên và trưởng đội văn nghệ
Để chuẩn bị cho chương trình, cần lựa chọn bài hát phù hợp với ý tưởng, diễn viên, trang phục, đạo cụ và âm nhạc cho từng tiết mục Lịch trình luyện tập được thiết lập với thời gian 3 tuần trước khi biểu diễn, bao gồm 5 buổi tập mỗi tuần và 1 buổi tổng duyệt chương trình.
2.4.1.2 Văn bản biên tập chương trình
Tên chương trình ‘‘Nhớ ơn thầy cô”
Tóm tắt nội dung phản ánh của từng tiết mục
Tiết mục Nội dung Bài hát đề xuất
Hợp ca mở màn Mở ra không khí hân hoan, náo Nổi trống lên các bạn nhiệt ơi
Song ca nam nữ Nói lên cảm xúc vui tươi, nhớ lại Ngày đầu tiên đi học ngày đầu cắp sách đến trường
Múa tập thể thể hiện khát vọng và ước mơ của các em học sinh, trong khi đơn ca và múa ca ngợi sự hy sinh của người thầy trong sự nghiệp trồng người Tốp ca bày tỏ lòng biết ơn của các em học sinh đối với thầy cô giáo, nhắc nhở về công lao to lớn của họ trong hành trình giáo dục.
Nhảy Flashmod Thể hiện tình yêu quê hương đất Tôi yêu Việt Nam nước, tạo không khí vui tươi
Tổng thể các tiết mục trong chương trình văn nghệ
Chương trình văn nghệ diễn ra với 6 tiết mục văn nghệ được trình bày bởi đội văn nghệ của trường THCS Đoàn Đào
Bao gồm các tiết mục sau :
- Hợp ca nam nữ : Nổi trống lên các bạn ơi ; Nhạc và lời : Phạm Tuyên
; Biểu diễn: tốp nam nữ [Phụ lục 2.1 trang 85]
- Song ca: Ngày đầu tiên đi học ; Nhạc và lời : Nguyễn Ngọc Thiện ; Biểu diễn: Minh Anh + Hoàng Thiên [Phụ lục 2.2 trang 86]
- Múa : Chắp cánh ước mơ ; Nhạc và lời : Nguyễn Thị Hải; Biểu diễn : tốp nữ [Phụ lục 2.3 trang 87]
- Đơn ca nam: Người thầy ; Nhạc và lời : Nguyễn Nhất Huy ; Biểu diễn: Tuấn Anh [Phụ lục 2.4 trang 88]
- Tốp ca nam nữ: Nhớ ơn thầy cô ; Nhạc và lời : Vũ Hoàng ; Biển diễn: Tốp ca nam nữ [Phụ lục 2.5 trang 89]
- Nhảy Flashmod: Việt Nam ơi; Nhạc và lời : Vy Nhật Tảo, Biểu diễn : tốp nam nữ [Phụ lục 2.6 trang 90]
2.4.1.3 Trình bày ý tưởng dàn dựng chương trình
1 Mở màn Hợp ca nam nữ
Bài hát Nổi trống lên các bạn ơi Nhạc và lời : Phạm Tuyên Trình bày - Tốp hát : 10 người (5 nữ, 5 nam)
- Tốp múa : 12 người( 8 nữ, 4 nam)
Trang phục - Tốp hát : 10 người (5 nữ, 5 nam) Nam mặc bộ đồ của Lạc Long Quân, nữ mặc đồ của Âu Cơ đầu đội mũ, đi chân đất
Bốn nhân vật trong trang phục lính thời phong kiến nổi bật với quần dài và áo dài màu vàng, được viền đỏ tinh tế Họ thắt đai ở eo màu xanh và buộc khăn đỏ trên trán, tạo nên vẻ ngoài mạnh mẽ và truyền thống Đặc biệt, họ đi chân đất, thể hiện sự gần gũi với văn hóa và phong cách sống của thời kỳ đó.
+ 8 nữ mặc váy quần màu vàng thắt dây đai xanh, đầu đội mũ vàng (mũ của Âu Cơ), đi giày múa màu trắng
- Đạo cụ : 4 cờ hội Đội hình biểu diễn
- Chuần bị đội hình: đội hát: chia làm 2 nhóm mỗi nhóm 5 người (nhóm
Nhóm 1 gồm 3 nữ và 2 nam, trong khi nhóm 2 có 3 nam và 2 nữ, với nam nữ đứng xen kẽ, tạo thành hình chữ V ở hai bên sân khấu Đội múa bao gồm 4 nam cầm cờ đứng ở 4 góc, tạo thành hình vuông ở giữa sân khấu, trong khi 8 nữ được chia thành 2 bên, mỗi bên có 4 người đứng ở góc phải và góc trái của sân khấu.
Mở đầu tiết mục là màn múa cờ ấn tượng do 4 nam thực hiện ở giữa sân khấu, với nhạc trống dạo nổi lên, họ cầm cờ múa tay trái sau thắt lưng và tay phải phất cờ từ trái qua phải Khi nhạc trống kết thúc, đội hình chuyển sang nhạc dạo, tạo thành 2 nhóm mỗi nhóm 2 người, giương cờ lên cao đối nhau theo hình chữ V Đồng thời, đội nữ di chuyển lên trước đội cờ, tạo thành 2 hàng dọc với tay trên tay dưới, trong khi đội hát di chuyển tạo 2 hàng ngang ở hai bên sân khấu.
Đội hình biểu diễn bắt đầu với lời hát "xưa mẹ Âu Cơ sinh được… làm con một nhà", trong khi đội múa nam giữ nguyên đội hình và giương cờ, còn nữ quỳ thực hiện động tác múa Đoạn hát "nổi trống lên… cùng vỗ tay theo điệu múa đong đưa" được thực hiện theo hình thức hát đuổi, với nhóm sau hát muộn một nhịp và bước lên một bước, tay đưa từ dưới lên Đội múa nữ bắt đầu di chuyển từ câu "nổi trống lên…" để tạo thành hai hình thoi quay mặt ra phía ngoài Khi đến câu cuối "trong tình thương bao la của mẹ Việt Nam", mọi người hòa giọng và hát bè, trong khi đội cờ múa từ trái qua phải cho đến hết đoạn "tung tung tung cắc tùng tung tung tung" Đội nữ di chuyển thành hai hàng ngang, trong khi đội hát chuyển chỗ giữa hai nhóm tạo thành hàng dọc hơi chếch ở hai bên.
Lần thứ hai, đội hình được giữ nguyên và thực hiện các động tác múa Khi đến đoạn hát "tung tung tung cắc tùng tung tung tung," đội múa nữ di chuyển thành hai hàng dọc chếch tạo thành chữ V, trong khi đội hát di chuyển xuống đứng ngang với đội cờ thành hàng ngang.
Trong tiết mục, đội nữ đã di chuyển thành một hàng dọc giữa sân khấu và thực hiện các động tác múa theo đoạn hát "nay triệu cháu con…một nhà".
Khi đến đoạn hát "trong điệu múa đong đưa," hai hàng bắt đầu di chuyển ra hai bên, tạo thành hình vuông ở giữa sân khấu Khi âm điệu "hòa tiếng ca của mẹ Việt Nam" vang lên, đội cờ bắt đầu múa, trong khi đội hát di chuyển thành một hàng ngang ở phía cuối sân khấu.
Cuối bài hát, đội hình múa nữ sắp xếp thành hai hàng dọc, với chiều cao tăng dần từ trước ra sau Đội hát cũng di chuyển thành hai hàng ngang để biểu diễn.
2 Song ca nam nữ Bài hát Ngày đầu tiên đi học Nhạc và lời : Nguyễn Ngọc Thiện
+ Nữ : Minh Anh + Nam : Hoàng Thiên