Nghiên cứu đã phát hiện ra rằng chi tiêu cho các vấn đề chăm sóc sức khỏe có liên quan đến HIV/AIDS là khoản chi lớn nhất làm gia tăng tổng chi tiêu của hộ gia đình, và chính những vấn đ
Trang 1cơ quan phát triển quốc tế
ốt-xtrây-lia
bộ y tế
nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa việt nam
chương trình phát triển
liên hợp quốc
tác động của HiV/aids
đến tình trạng dễ bị tổn thương và nghèo đói
của các hộ gia đình tại việt nam
Lời tựa
Mặc dù tỷ lệ nhiễm chung hiện nay còn tương đối
thấp, nhưng ở Việt Nam, nhiều người dân đã và đang
phải chịu đựng các tác động của HIV/AIDS Do có số
dân đông, nên dù tỉ lệ hiện nhiễm còn thấp, Việt Nam
đã có số người nhiễm HIV/AIDS tương đối cao Hay
nói cách khác, Việt Nam ngày hôm nay có số lượng
người sống chung với HIV/AIDS nhiều hơn Soa-di-len
(Swaziland), một quốc gia Châu Phi có tỉ lệ nhiễm ở
người lớn là hơn 30%, đây là một trong những tỉ lệ
nhiễm cao nhất thế giới Hơn nữa, điều quan trọng
cần lưu ý là bên cạnh con số những người đang mang
loại virút này, còn có những người phải chịu các tác
động do HIV/AIDS gây ra Họ là những người cha,
người mẹ, những đứa con, vợ chồng, anh chị em, họ
hàng thân thiết và bạn bè của những người đang sống
chung với HIV/AIDS Vì thế, việc đầu tư nhằm giảm
thiểu các tác động do HIV/AIDS gây ra và triển khai
các chương trình dự phòng can thiệp đang ngày càng
trở thành những biện pháp xử lý quan trọng ở cấp độ
chủ trương chính sách tại Việt Nam
Tại thời điểm này, còn có quá ít hiểu biết về tác động
do HIV/AIDS gây ra cho kinh tế của các quốc gia có tỉ
lệ nhiễm thấp, như trường hợp của Việt Nam Do có tỷ
lệ nhiễm thấp, tác động của HIV/AIDS đến tăng
trưởng kinh tế bình quân thu nhập đầu người dường
như vẫn còn rất nhỏ Tuy nhiên, trên thế giới ngày
càng có nhiều bằng chứng trên phương diện lý thuyết
cũng như thực tiễn về tác động tiêu cực trực tiếp hoặc
gián tiếp do HIV/AIDS gây ra cho các hộ gia đình
Để hiểu biết rõ hơn tác động về kinh tế - xã hội do
HIV/AIDS gây ra ở cấp hộ gia đình, với sự hỗ trợ của
AusAID, UNDP cùng phối hợp với Bộ Y tế tiến hành cuộc
nghiên cứu đánh giá về tác động của HIV/AIDS đến hộ
gia đình Nghiên cứu này đã thu thập thông tin, số liệu về
những tổn thất về thu nhập và chi tiêu do HIV/AIDS gây ra
cho 125 hộ gia đình với tổng số 129 người nhiễm
HIV/AIDS tại bốn tỉnh, thành phố của Việt Nam
Nghiên cứu đã phát hiện ra rằng chi tiêu cho các vấn
đề chăm sóc sức khỏe có liên quan đến HIV/AIDS là khoản chi lớn nhất làm gia tăng tổng chi tiêu của hộ gia đình, và chính những vấn đề sức khỏe này cũng
được xác định là những vấn đề khó khăn các hộ gia
đình có người sống chung với HIV/AIDS có nhu cầu
được giúp đỡ nhất
Hiểu biết rõ hơn về việc chi tiêu cho chăm sóc và
điều trị liên quan tới HIV/AIDS sẽ giúp cung cấp tư liệu cho việc ra các quyết sách nhằm tăng cường sự
hỗ trợ của Nhà nước cho những người sống chung với HIV/AIDS và gia đình họ Để đạt được mục đích này, một nghiên cứu điển hình thứ hai với tiêu đề “ Nghiên cứu tác động tại bệnh viện” được tiến hành nhằm xem xét các khoản chi của bệnh viện và của toàn ngành y tế cho HIV/AIDS
Tóm tắt các phát hiện chính - Hộ gia đình gánh chịu hậu quả
• Chi phí rất lớn cho chăm sóc sức khỏe:
Tổng chi cho việc chăm sóc sức khỏe của hộ gia
đình có một người chung sống với HIV/AIDS cao hơn gấp 13 lần so với mức chi tiêu trung bình cho mục đích này của một hộ gia đình tại Việt Nam
• Chi phí tang lễ làm tăng thêm gánh nặng:
Các gia đình thường có xu hướng nhanh chóng chôn cất bệnh nhân AIDS ngay sau khi họ qua
đời Tang lễ thường được tổ chức trong phạm vi nhỏ hơn so với những người qua đời vì những nguyên nhân khác Điều này cũng có nghĩa là các khoản đóng góp, hỗ trợ của họ hàng và xóm giềng cho các chi phí của đám tang cũng nhỏ hơn
Hộ gia đình trở thành tuyến phòng thủ đầu tiên chống trả lại HIV/AIDS và cũng là những người đầu tiên hứng chịu hậu quả của các tác động này.
Trang 2• Mất việc làm và mất thu nhập của cả người
chung sống với HIV/AIDS và người chăm sóc là
điều đáng quan tâm:
Hơn 1/3 số người chung sống với HIV/AIDS đang
có việc làm tại thời điểm trả lời phỏng vấn, hoặc có
công ăn việc làm ngay trước khi qua đời Tổn thất
về thu nhập hàng năm được báo cáo là 7.416.000
đồng (khoảng 480 USD), tương đương với khoản
chi cho tiêu dùng của nhóm 20% số hộ gia đình
nghèo nhất 3/4 số người chung sống với HIV/AIDS
được hỏi cho biết họ cần sự giúp đỡ của một người
chăm sóc Trung bình, một người chung sống với
HIV/AIDS cần một người chăm sóc khoảng 5 giờ
mỗi ngày 1/4 số người chăm sóc cho biết họ phải
bỏ việc để giành thời gian chăm sóc người thân bị
nhiễm; và hơn 1/3 số người chăm sóc bị giảm thu
nhập do giảm giờ làm
• Phần lớn công việc chăm sóc người thân bị
nhiễm dồn lên vai người phụ nữ:
Các bà mẹ chiếm một nửa trong số những người
chăm sóc, tiếp đến là những người vợ, rồi các ông
bố và chị em gái
• Đối phó luôn có nghĩa là vật lộn với những khó
khăn này:
Thông tin định tính cho thấy các chiến lược đối phó
đa phần là “các chiến lược vật lộn” với những khó
khăn đang gặp phải Trong nhiều trường hợp, người
cao tuổi đã đảm nhận các công việc phục vụ nhằm
bù đắp thêm vào phần thu nhập của gia đình để có
thể trang trải được các khoản chi phí gia tăng
Hình thức đối phó phổ biến nhất của hộ gia đình là chạy vạy để vay mượn tiền, thường với tỷ lệ lãi suất cao, tiếp đến là giảm mức ăn uống, sinh hoạt, giảm các chi tiêu cho chăm sóc sức khỏe và bán tài sản
• Mất đi các khoản đầu tư cho học hành:
Các ca nhiễm HIV mới ngày càng gia tăng trong nhóm vị thành niên Gia đình bị tác động rất lớn
do việc qua đời của đứa con chưa đến tuổi trưởng thành; điều này có nghĩa là sự hy sinh mất mát, là tổn thất các khoản đầu tư đã giành cho con ăn học, niềm mong mỏi mơ ước của gia đình đã không thành hiện thực, và còn kéo theo hàng loạt các vấn đề khác
Tỷ lệ chi phí của hộ gia đình cho chăm sóc sức khỏe
tại Việt Nam hiện ở mức cao nhất thế giới Do vậy,
tập trung tìm hiểu tác động của các khoản chi tiêu
ngày càng gia tăng của hộ gia đình cho các vấn đề
sức khỏe có liên quan đến HIV/AIDS đặc biệt phù
hợp khi đánh giá tác động về kinh tế - xã hội của
HIV/AIDS tại Việt Nam
Các hộ gia đình có người thân chung sống với HIV/AIDS thuộc tất cả các nhóm dân cư, trừ nhóm 20% giàu nhất, sẽ bị đẩy xuống dưới chuẩn nghèo Các gia đình thuộc nhóm 40% số hộ nghèo nhất thậm chí còn bị tụt xuống dưới chuẩn nghèo lương thực vì các tác động về chi tiêu và thu nhập do HIV/AIDS gây ra.
Nghiên cứu điển hình về tác động tại bệnh viện
đã thu thập dữ liệu về các chi phí có liên quan
đến HIV/AIDS của bệnh viện đối với cả bệnh nhân ngoại và nội trú Sau đây là các kết quả chính thu được từ nghiên cứu này:
Các dịch vụ chăm sóc và điều trị liên quan tới HIV/AIDS còn nghèo nàn và bị hạn chế nghiêm trọng bởi những khó khăn về nguồn lực hiện nay trong hệ thống y tế
Hầu hết các chi phí cho chăm sóc và điều trị liên quan tới HIV/AIDS do gia đình đảm nhận
Hành vi tìm sự giúp đỡ từ các dịch vụ chăm sóc sức khỏe của người chung sống với HIV/AIDS bị ảnh hưởng rất nhiều bởi tình trạng kỳ thị và phân biệt đối xử
Giảm nghèo trong hoàn cảnh có và không có
HIV/ AIDS (2003-2015)
Không có AIDS Có AIDS
Trang 3Những điều cần quan tâm đặc biệt: HIV/AIDS làm
giảm tốc độ của công cuộc giảm nghèo
HIV/AIDS làm suy giảm đáng kể các thành tựu đã đạt
được trong công cuộc xoá đói giảm nghèo vì nó đã
đẩy các hộ gia đình rơi vào danh sách các hộ nghèo
mới hoặc bị tụt xuống dưới chuẩn nghèo
Xét về tác động của HIV/AIDS đến tình trạng nghèo
đói, cần đặc biệt lưu ý rằng các hộ gia đình chịu ảnh
hưởng của HIV/AIDS cũng đồng thời chịu tác động
của năm trong số bảy nguyên nhân phổ biến nhất dẫn
đến đói nghèo, đã được xác định tại Việt Nam, đó là:
ốm đau bệnh tật, rủi ro trong cuộc đời (ví dụ: tang
tóc), nghiện ma túy, mất mát tài sản và không công
ăn việc làm Thực sự, các đánh giá về nghèo đói có
sự tham gia của người dân đã chỉ ra rằng ốm đau
bệnh tật là một trong những nguyên nhân phổ biến
nhất đẩy các hộ gia đình lâm vào tình trạng nghèo đói
trong những năm gần đây Mô phỏng căn cứ vào mức
độ gia tăng các chi phí cho chăm sóc sức khỏe và tổn
thất về thu nhập đã thu thập được từ nghiên cứu cùng
với các số liệu dự báo chính thức, ước tính trong năm
2004, có khoảng 126.000 người dân đã bị HIV/AIDS
đẩy vào con số những người nghèo mới, hoặc nhấn
sâu hơn trong cảnh nghèo đói Con số này có khả
năng tăng lên trong thập kỷ tới, và có thể lên đến
khoảng nửa triệu người vào năm 2015
Số người bị bần cùng hoá
do HIV/AIDS (2004-2015)
-50,000
150,000
250,000
350,000
450,000
Mới nghèo Nghèo hơn
Sự xuất hiện của HIV/AIDS như một sự rủi ro làm gia
tăng tính dễ bị tổn thương của hộ gia đình cần được ghi
nhận đầy đủ trong các đánh giá về đói nghèo, đồng
thời phải được xem xét như một nhân tố có thể sẽ làm
chậm tốc độ giảm nghèo trong tương lai Trong tình
hình như vậy, HIV/AIDS cần được chính thức lồng ghép
vào các nỗ lực xoá đói giảm nghèo của Chính phủ
Đối phó với các thách thức-Một số giải pháp
Đánh giá các cơ hội và hiểm họa của ngày hôm nay
HIV/AIDS đã gây ra rất nhiều tác động đến hộ gia
đình có người sống chung với HIV/AIDS - đó là những ảnh hưởng về chi tiêu, thu nhập, hoặc mất đi
số tiền đầu tư cho học hành - điều này chỉ ra rằng HIV/AIDS không chỉ tác động đến bản thân những người sống chung với HIV/AIDS, mà còn ảnh hưởng
đến cộng đồng và gia đình của họ
Một số đặc điểm của Việt Nam có thể góp phần làm chậm lại tốc độ lây lan nhanh chóng của HIV/AIDS
Ví dụ, phụ nữ Việt Nam có vị thế tương đối tốt hơn so với nhiều quốc gia Châu á khác Ngoài ra, Việt Nam
có các tổ chức quần chúng hùng hậu và có thể tổ chức giải quyết một cách hiệu quả các vấn đề khó khăn nghiêm trọng, như đã được minh chứng qua sự thành công của chương trình kế hoạch hóa gia đình Hơn nữa, Chính phủ đã có kinh nghiệm đối phó với các dịch bệnh một cách mau lẹ và hiệu quả (ví dụ: như trong trường hợp đại dịch SARS) Ngoài ra, xét mức độ phát triển hiện nay của Việt Nam, hệ thống y
tế hoạt động như hiện nay là tương đối tốt
Tuy nhiên, mức độ kỳ thị và phân biệt đối xử có liên quan đến HIV/AIDS vẫn còn tương đối rõ nét và sẽ quyết định liệu các yếu tố này có thể thực sự cản trở
được tốc độ lây lan và giảm nhẹ tác động của HIV/AIDS ở Việt Nam hay không Kỳ thị và phân biệt
đối xử làm cho các tác động về kinh tế - xã hội của HIV/AIDS trở nên nghiêm trọng hơn cũng như làm cho công cuộc phòng chống dịch thêm phần khó khăn Vì thế, nỗ lực nhằm giảm thiểu tình trạng kỳ thị
và phân biệt đối xử phải liên tục được tiến hành ở mọi nơi, mọi lúc
Sự hội tụ của các tác động về thu nhập và chi tiêu trong thời gian ngắn, cùng với các ảnh hưởng lâu dài hơn như việc đầu tư cho học hành không thực hiện
được đã chỉ ra rằng các hộ gia đình có người sống chung với HIV/AIDS sẽ tiếp tục chịu đựng hậu quả của bệnh dịch Đây chính là lý do tại sao mọi nỗ lực nhằm giảm thiểu các tác động của HIV/AIDS đến hộ gia đình là việc làm rất cần thiết
Giảm thiểu các hậu quả của nghèo đói
Do HIV/AIDS gây ra hậu quả nghèo đói, nên căn bệnh này phải được chính thức thừa nhận như một nguy cơ dẫn đến đói nghèo ở Việt Nam và phải được
đưa vào các đánh giá về nghèo đói cũng như các chiến lược xoá đói giảm nghèo
Thậm chí, dù có thực hiện các chiến lược đối phó
khác nhau để giảm một nửa tác động của việc tăng
chi cho các vấn đề sức khỏe và những tổn thất về
thu nhập, thì chi tiêu bình quân đầu người của hộ
gia đình có một người chung sống với HIV/AIDS có
thể giảm xuống tới 50%
Kỳ thị làm trầm trọng thêm các hậu quả vốn đã khốc liệt do HIV/AIDS gây ra cho con cái, anh chị
em, vợ chồng, cha mẹ, người thân trong gia đình và bạn bè của những người sống chung với HIV/AIDS Người dân phải chịu đựng kỳ thị và phân biệt đối xử
đúng lúc họ rất cần sự hỗ trợ của xã hội.
Trang 4Để bổ sung cho cơ chế hỗ trợ không chính thức như
sự giúp đỡ của cộng đồng và họ hàng, cần phải xây
dựng cơ chế hỗ trợ chính thức, ví dụ như Quỹ Hỗ trợ y
tế cho người nghèo Cần tìm cách giúp đỡ về các chi
tiêu thuốc men và viện phí cho các hộ gia đình có
người sống chung với HIV/AIDS chưa rơi vào nhóm
nghèo
Cần tạo điều kiện thuận lợi để thực hiện các cơ chế hỗ
trợ chính thức cho các hộ nghèo có người sống chung
với HIV/AIDS, bao gồm cả các hỗ trợ tài chính trực
tiếp và các cơ hội tạo thu nhập, nhằm giảm thiểu các
tác động đến thu nhập và chi tiêu của hộ gia đình
Dựa vào các hình thức hỗ trợ công hiện có cho các hộ
nghèo và hệ thống an sinh xã hội, sự hỗ trợ tài chính
của Nhà nước sẽ có điều kiện được cung cấp đầy đủ
và mang tính khả thi
Đáp ứng các yêu cầu về nguồn lực cho dịch vụ
chăm sóc sức khỏe:
Nghiên cứu điển hình về tác động của HIV/AIDS đến
hộ gia đình đã chỉ ra rằng nhu cầu khẩn thiết nhất của
các hộ gia đình là được hỗ trợ về chi phí cho các dịch
vụ y tế và cung cấp các dịch vụ chăm sóc sức khoẻ
cho những người sống chung với HIV/AIDS Cần cung
cấp sự hỗ trợ, đặc biệt là tạo điều kiện tiếp cận với
thuốc chữa bệnh và điều trị tại bệnh viện
Những hỗ trợ cần thiết trong tương lai
cho hộ gia đình
22
7 5 3 5
15
25
35
Điều trị
cho người
sống chung
với AIDS
Khoản trợ cấp Khoản vay Phí đi lại
đến cơ sở
y tế
Giúp việc nội trợ
%
Chăm sóc người sống chung với AIDS
Yêu cầu về nguồn lực cho hoạt động chăm sóc và điều
trị HIV/AIDS là gì? Nhóm nghiên cứu đã ước tính các
chi phí cho chăm sóc và điều trị ở ba bậc Thứ nhất, chi
phí cho chẩn đoán, điều trị giảm đau và điều trị nhiễm
trùng cơ hội Thứ hai, chi phí như ở bậc 1 cộng thêm
điều trị dự phòng các bệnh nhiễm trùng cơ hội Thứ ba,
các chi phí ở bậc 2 cộng thêm điều trị kháng virút
(ARV) Ước tính trong năm 2004, chi phí về chăm sóc
và điều trị cơ bản là 26,2 tỷ đồng Việt Nam (1,7 triệu
USD), dự báo sẽ tăng khoảng 45% lên tới 37,9 tỷ đồng
(2,5 triệu USD) vào năm 2007 Nếu cộng thêm các khoản chi cho việc dự phòng các bệnh nhiễm trùng cơ hội sẽ làm gia tăng chi phí cho chăm sóc sức khỏe lên 17% Nếu tính cả liệu pháp kháng vi rút, thì chi phí cho các dịch vụ chăm sóc y tế nói chung sẽ cao gấp 20 lần mức chi phí ở mức 1, khoảng 495 tỷ đồng (33 triệu USD) Dự tính này căn cứ vào mức giá hiện tại đối với liệu pháp kháng virut, và hy vọng trong những năm tới giá của các loại thuốc này sẽ hạ xuống
Cùng với sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế và các
đối tác đa phương, Nhà nước có thể giúp đỡ các hộ gia đình bằng cách đàm phán với các công ty dược
để giảm giá thuốc Về vấn đề này, Việt Nam đã thực hiện một số bước đi cơ bản
Tại thời điểm khởi đầu, một nhu cầu cấp bách đặt ra
là Nhà nước cấp ngân sách cho quy trình chăm sóc và
điều trị cơ bản, và như vậy sẽ giải quyết về căn bản tình trạng điều trị không đầy đủ hiện nay của hệ thống
y tế, đồng thời làm giảm bớt gánh nặng về chi phí cho việc chăm sóc và điều trị của các hộ gia đình
Không có sự hỗ trợ của Nhà nước trong việc cung cấp rộng rãi liệu pháp kháng virút với giá cả phải chăng thì các hộ gia đình sẽ tiếp tục phải chi một khoản tài chính đáng kể cho việc điều trị này Bằng chứng từ hai nghiên cứu điển hình cho thấy việc sử dụng bừa bãi các thuốc kháng virút diễn ra tràn lan
sẽ góp phần dẫn đến tình trạng kháng thuốc, và như vậy sẽ làm cho cuộc chiến chống lại HIV/AIDS trở nên phức tạp hơn về lâu dài
Chi phí hàng năm cho điều trị kháng virút tính theo
đầu người theo thời giá hiện nay là 60 triệu đồng (4.000 USD) Việc chi tiêu một khoản tiền lớn cho
điều trị kháng virút lại chất thêm một gánh nặng vào các hộ gia đình, vì thế một số người sống chung với HIV/AIDS không thể thu được nhiều lợi ích gì từ việc
điều trị kháng virút do tình trạng kháng thuốc xuất phát từ việc sử dụng thuốc bừa bãi
Kết luận
Do đang còn ở giai đoạn tương đối sớm của dịch, Việt Nam có cơ hội đặc biệt để ứng phó và kiềm chế
được sự lây lan của HIV/AIDS và giảm nhẹ các tác
động của căn bệnh này Tuy nhiên, cánh cửa cơ hội
sẽ khép lại nếu không khẩn trương tiến hành các biện pháp kiên quyết
HIV/AIDS, nếu không được giải quyết, có thể làm
chậm lại các nỗ lực xoá đói giảm nghèo hàng năm
khoảng 1/10 vào các năm từ 2004 đến 2015
Mức chi cho các dịch vụ chăm sóc và điều trị giảm
đau cơ bản đối với các bệnh nhiễm trùng cơ hội của những người sống chung với HIV/AIDS chưa đến một điểm phần trăm trong tổng chi của Chính phủ cho các dịch vụ y tế và có tính khả thi ở Việt Nam
Trang 5Hai cuộc nghiên cứu đã đóng góp vào số lượng ngày
càng gia tăng các thông tin và bằng chứng về hậu quả
do HIV/AIDS gây ra đối kinh tế- xã hội tại Việt Nam,
ngoài phạm vi y tế Trên thực tế, các tác động và hậu
quả do HIV/AIDS gây ra vừa đa dạng lại vừa có quan
hệ tương tác lẫn nhau, nên không có một phân tích
đơn lẻ nào về các tác động kinh tế - xã hội của dịch
được coi là toàn diện UNDP hy vọng và mong rằng
các phát hiện này sẽ mở đường cho nhiều phân tích
kế tiếp về tác động kinh tế - xã hội của HIV/AIDS tại
Việt Nam
Bằng việc tập trung phân tích các hậu quả về kinh tế
vi mô của HIV/AIDS; chú trọng vào tác động của HIV/AIDS đến tính rủi ro và tình trạng nghèo đói của
hộ gia đình, đồng thời phác họa ra mối liên kết giữa các tác động này với Mục tiêu Phát triểnThiên niên
kỷ thứ nhất - xóa bỏ tình trạng nghèo cùng cực và thiếu đói, các nghiên cứu cố gắng đặt HIV/AIDS trực diện với vấn đề phát triển Mong rằng các phát hiện của những nghiên cứu này sẽ giúp ích về mặt thông tin cho công tác lập kế hoạch và, khi cần thiết, khuyến khích việc đổi mới chủ trương, chính sách phục vụ cho việc thực hiện các hoạt động can thiệp nhằm giảm thiểu các tác động do HIV/AIDS gây ra tại Việt Nam
Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc
25-29 Phan Bội Châu
Hà Nội - Việt Nam
Tel: (84 4) 942 1495
Fax: (84 4) 942 2667
registry.vn@undp.org
www.undp.org.vn
