m«n TiÕng viÖt cã nhiÖm vô h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cho häc sinh c¸c kÜ n¨ng sö dông tiÕng viÖt ®Ó häc tËp vµ giao tiÕp trong c¸c m«i trêng cña løa tuæi.Th«ng qua viÖc d¹y häc TiÕng viÖt[r]
Cơ sở lí luận
Giáo dục bậc tiểu học đóng vai trò quan trọng trong hệ thống giáo dục và đào tạo, là nơi học sinh được tổ chức học tập một cách chính quy và có hệ thống Tại trường tiểu học, học sinh có cơ hội tiếp thu kiến thức, nhận thức về nghĩa vụ và trách nhiệm trong học tập Trong chương trình tiểu học, môn Tiếng Việt và môn Toán chiếm nhiều thời gian, trong đó Tiếng Việt giúp học sinh phát triển kỹ năng sử dụng ngôn ngữ để học tập và giao tiếp Việc dạy học Tiếng Việt không chỉ rèn luyện tư duy mà còn cung cấp kiến thức cơ bản về xã hội, tự nhiên, văn hóa và văn học Việt Nam cũng như quốc tế Qua đó, môn học này còn bồi dưỡng tình yêu với Tiếng Việt và hình thành thói quen gìn giữ sự trong sáng, giàu đẹp của ngôn ngữ, góp phần xây dựng con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa.
Môn Tiếng Việt bao gồm nhiều phân môn như tập đọc, luyện từ và câu, kể chuyện, tập viết, chính tả và tập làm văn Trong số đó, phân môn Tập làm văn là phần khó nhất đối với cả người dạy và người học.
Tập làm văn là một phân môn quan trọng trong chương trình tiểu học, giúp học sinh phát triển các kỹ năng nghe, nói, đọc, viết và rèn luyện khả năng giao tiếp, quan sát, phân tích Nó còn hình thành những phẩm chất tốt đẹp cho học sinh trong môi trường hiện đại Qua việc dạy tập làm văn, học sinh học cách nhìn nhận cuộc sống xung quanh với cảm xúc chân thực và ghi lại những nhận định đó qua các văn bản, đảm bảo tính chính xác về đối tượng và ngữ pháp tiếng Việt.
Tập làm văn lớp 5 bao gồm nhiều nội dung, trong đó văn miêu tả là một phần quan trọng Việc tả cảnh thường gặp khó khăn do học sinh chưa có khả năng quan sát tinh tế và cảm nhận vẻ đẹp của thiên nhiên Để học sinh có thể viết văn hay và hiệu quả, cần có sự nghiên cứu và tìm hiểu sâu sắc từ những người làm công tác giáo dục.
Cơ sở thực tiễn
Trong quá trình giảng dạy phần tập làm văn tả cảnh, giáo viên thường gặp khó khăn trong việc hướng dẫn học sinh viết những bài văn hay, giàu hình ảnh và cảm xúc Nhiều tài liệu như sách giáo khoa hay sách thiết kế chỉ đưa ra những hướng dẫn chung chung, trong khi các sách văn mẫu thường chỉ cung cấp các bài văn đã hoàn thiện mà thiếu sự chỉ dẫn cụ thể cho cả giáo viên và học sinh.
Là một giáo viên tiểu học, tôi luôn trăn trở làm thế nào để học sinh yêu thích viết văn, tạo ra những tác phẩm chân thật, giàu cảm xúc và sinh động.
Năm học 2009-2010, tôi đã viết sáng kiến nhằm giúp học sinh lớp 4-5 cải thiện kỹ năng viết bài văn miêu tả loài vật và cây cối, và kinh nghiệm này đã mang lại hiệu quả nhất định trong việc dạy Tập làm văn Đến năm học 2010-2011, tôi tiếp tục mạnh dạn đề xuất một số biện pháp nhỏ để "Giúp học sinh lớp 5 làm tốt bài văn tả cảnh", nhằm chia sẻ với bạn bè đồng nghiệp để cùng tham khảo và suy nghĩ.
Mục đích nghiên cứu
Dựa trên thực tế giảng dạy của giáo viên và quá trình học tập của học sinh, bài viết này đề xuất một số biện pháp nhằm hỗ trợ học sinh lớp 5 cải thiện kỹ năng viết bài văn tả cảnh Mục đích là giúp các em phát triển khả năng quan sát, diễn đạt và sáng tạo trong việc miêu tả không gian xung quanh.
- Tìm hiểu những u điểm và hạn chế trong quá trình dạy và học của giáo viên và học sinh.
Để phát huy những ưu điểm trong việc dạy và học văn miêu tả, cần áp dụng một số biện pháp hiệu quả Đặc biệt, việc đề ra các giải pháp khắc phục những hạn chế hiện tại là rất quan trọng Các phương pháp này sẽ giúp cải thiện chất lượng giảng dạy và nâng cao khả năng tiếp thu của học sinh, từ đó tạo ra một môi trường học tập tích cực và sáng tạo hơn.
- Giúp học sinh có hứng thú với phân môn Tập làm văn và văn tả cảnh nói riêng.
Đối tợng và phạm vi nghiên cứu
- Học sinh lớp 5A – năm học 2009-2010
- Học sinh lớp 5A – năm học 2010-2011
- Học sinh lớp 5B – năm học 2010-2011
- Trờng tiểu học Mễ Sở
Kế hoạch nghiên cứu
- Năm học 2009- 2010,đầu năm học 2010-2011 khảo sát, điều tra thực trạng giảng dạy và học tập.
- Từ cuối năm học 2009-2010 đến năm học 2010-2011 tìm hiểu và đề ra những biện pháp khắc phục và áp dụng vào thực tế giảng dạy.
- Cuối học kì I năm học 2010-2011, tổng kết đánh giá và rút kinh nghiệm.
Phơng pháp nghiên cứu
1 Phơng pháp nghiên cứu lí luận
- Đọc các tài liệu giáo dục có liên quan đến tâm lí học sinh, tài liệu, sách giáo khoa liên quan đến nội dung nghiên cứu.
- Đọc và tìm hiêu về một số phơng pháp dạy Tiếng việt, các tài liệu Bồi dỡng học sinh giỏi môn tiếng việt.
2 Phơng pháp điều tra, quan sát
- Phỏng vấn học sinh các vấn đề có liên quan.
- Đọc và phân tích các bài văn của học sinh.
- Trao đổi về phơng pháp dạy với các giáo viên trong khối
3 Phơng pháp tổng kết kinh nghiệm
4 Phơng pháp thực nghiệm s phạm.
Thời gian hoàn thành
Việc nghiên cứu tìm ra một số biện pháp giúp học sinh lớp 5 làm tốt bài văn tả cảnh đợc hoàn thành vào cuối học kì I năm học 2010-2011.
Néi dung I Cơ sở lí luận
Tình hình thực tế dạy và học
Hiện nay, chương trình sách giáo khoa bao gồm 19 tiết dạy về tả cảnh, trong đó có 13 tiết lý thuyết kết hợp thực hành, và phần còn lại dành cho kiểm tra và trả bài.
Nội dung miêu tả cảnh tập trung vào các khía cạnh như một buổi trong ngày, hiện tượng thiên nhiên, trường học và cảnh sông nước Với những đề tài này, học sinh thường chỉ viết được những đoạn văn ngắn thay vì hoàn thành một bài văn đầy đủ ngay trong lớp Điều này giúp các em có cơ hội nhận được góp ý từ thầy cô và bạn bè, từ đó cải thiện kỹ năng viết của mình.
2 Ngời học (về phía học sinh)
- Học sinh cha có hứng thú viết văn đặc biệt là văn miêu tả
- Khi làm văn, học sinh miêu tả hời hợt, chung chung không là nổi bật đợc cảnh đang tả
Học sinh thường vay mượn ý tưởng từ người khác, dẫn đến việc sao chép các bài văn mẫu mà không quan tâm đến yêu cầu của đề bài Cách làm này khiến các em thiếu hiểu biết về đối tượng cần miêu tả, không chú ý đến những đặc điểm nổi bật tạo nên sự độc đáo của cảnh vật, và cũng không thể hiện được cảm xúc cá nhân về nó.
- Học sinh cha có ý thức quan sát đối tợng miêu tả và ghi chép những điều quan sát đợc một cách cụ thể và chi tiết.
Học sinh tiểu học thường có vốn sống và kiến thức hạn chế, do đó, việc cha mẹ truyền cảm hứng và cảm xúc trước cái đẹp là rất quan trọng Điều này giúp các em cảm nhận và miêu tả cảnh vật một cách sinh động và ấn tượng hơn.
- Học sinh cha có phơng pháp làm văn cụ thể, việc tiếp thu kiến thức làm văn đến vận dụng kiến thức đó cha chủ động và linh hoạt.
- Kĩ năng vận dụng các từ ngữ gợi hình, gợi tả và các biện pháp nghệ thuật tu từ còn lúng túng. b Ngời dạy
Giáo viên cần tập trung vào việc hình thành kiến thức lý thuyết, thể loại văn và kỹ năng viết thông qua việc phân tích các bài văn mẫu Phương pháp này giúp học sinh tiếp cận lý thuyết một cách dễ hiểu và thực tiễn hơn, thay vì chỉ học thuộc lòng những kiến thức khô khan.
- Giáo viên cha chủ động, sáng tạo trong dạy học, cha gây hứng thú cho học sinh khi học văn.
Một số giáo viên mắc bệnh thành tích trong dạy học, dẫn đến việc họ yêu cầu học sinh học thuộc các bài văn mẫu để đối phó với tình trạng học sinh làm kém Điều này khiến học sinh lệ thuộc vào bài mẫu, thiếu tính sáng tạo và không phát triển khả năng tư duy trong việc viết bài.
- Ra đề bài cha thích hợp với học sinh theo từng vùng miền, địa phơng Khiến học sinh vô cùng lúng túng khi miêu tả.
Ví dụ: Đề bài yêu cầu tả cánh đồng lúa chín, thực tế học sinh cha đợc nhìn thấy hay đợc quan sát cánh đồng lúa bao giờ.
Giáo viên cần thực hiện đúng các yêu cầu khi trả bài viết của học sinh, giúp các em nhận ra những lỗi sai để có thể chỉnh sửa và rút kinh nghiệm cho những bài làm sau.
Những vấn đề cần giải quyết
Trước thực trạng dạy và học hiện nay, việc đổi mới phương pháp dạy học là cần thiết để học sinh có thể tiếp cận môn Tập làm văn, đặc biệt là thể loại miêu tả cảnh một cách hứng thú và say mê Để đạt được mục tiêu này, cần giải quyết những vấn đề chính liên quan đến phương pháp giảng dạy và tạo động lực cho học sinh trong việc viết văn.
Cung cấp cho học sinh phơng pháp làm văn miêu tả nói chung và tả cảnh nói riêng.
Hớng dẫn học sinh một số thủ pháp làm văn tả cảnh.
Xây dựng một số bài tập bổ trợ rèn kĩ năng sử dụng từ ngữ và các biện pháp nghệ thuật tu từ.
Khuyến khích học sinh tích lũy từ vựng qua việc học, đọc và viết các bài văn, thơ về tả cảnh Điều này không chỉ giúp nâng cao khả năng ngôn ngữ mà còn cung cấp vốn sống và hiểu biết về cảnh vật, từ đó phát triển tư duy sáng tạo và cảm nhận nghệ thuật của các em.
Để đạt được hiệu quả cao hơn, các vấn đề nêu trên cần được giải quyết đồng thời và phối hợp một cách nhịp nhàng, linh hoạt Phương pháp tiến hành là yếu tố quan trọng trong quá trình này.
Dựa trên kinh nghiệm giảng dạy, tôi xin đề xuất một số biện pháp giúp học sinh cải thiện kỹ năng viết bài văn tả cảnh, từ đó giải quyết hiệu quả các vấn đề đã nêu.
1 Cung cấp cho học sinh phơng pháp làm văn miêu tả nói chung và tả cảnh nói riêng
Cung cấp cho học sinh phương pháp viết văn miêu tả, đặc biệt là tả cảnh, giúp định hướng cho các em trong việc xây dựng bài viết đúng nội dung và hình thức.
- Học sinh cần nắm đợc 4 yêu cầu khi làm văn miêu tả:
+ Cụ thể hóa sự vật (tả cái gì?)
Khi mô tả một dòng sông, cần tập trung vào các đặc điểm của chính dòng sông đó, tránh lan man sang việc miêu tả cánh đồng bên cạnh hay bầu trời, mặc dù những yếu tố này có liên quan.
+ Cá thể hóa sự vật (tả nh thế nào?) : Tả cảnh nào thì ngời đọc hình dung cảnh đó chứ không bị lẫn lộn với cảnh khác.
Ví dụ : Tả cảnh dòng sông thì phải tả chủ yếu những yêu tố liên quan không thể tách rời nh: Nớc, sóng, thuyền bè, bờ sông
+ Mục đích hóa sự vật (tả với mục đích gì)
Ví dụ : Tả dòng sông với mục đích đó là tả lại một cảnh đẹp rất đáng tự hào của ng- ời dân quê hơng.
+ Cảm xúc hóa sự vật (tả với t tởng, tình cảm, thái độ ra sao?)
Ví dụ : Tả dòng sông với niềm tự hào, với sự ngỡng mộ về một vẻ đẹp nên thơ
- Cung cấp cho học sinh các bớc làm văn miêu tả.
+ Bớc 3: Sắp xếp ý (lập dàn ý)
+ Bớc 4: Viết bài hoàn chỉnh
+ Bớc 5: Kiểm tra lại bài.
Mặc dù hiện nay sách giáo khoa không còn các tiết riêng cho Tìm hiểu đề và quan sát tìm ý, giáo viên vẫn cần hướng dẫn học sinh thực hiện các bước này trong mỗi đề văn Để rèn luyện thói quen làm bài theo trình tự, giáo viên cần hướng dẫn học sinh một cách tỉ mỉ về phương pháp, cách suy nghĩ và cách thực hiện bài làm.
Tác dụng của việc xác định yêu cầu đề bài là giúp học sinh tránh lạc đề và hiểu rõ hơn về nội dung cần viết Điều này giúp học sinh nhận diện thể loại bài văn, đối tượng miêu tả, cũng như các yêu cầu và giới hạn liên quan đến đề bài.
Hớng dẫn học sinh làm những công việc sau:
Phân tích đề bằng cách:
- Gạch 1 gạch dới các từ xác định thể loại bài văn.
- Gạch 2 gạch dới từ xác định đối tợng miêu tả.
- Gạch một nét đứt dới các từ xác định giới hạn miêu tả.
VÝ dô: Đề bài: Hãy miêu tả một cảnh đẹp nơi em ở vào một mùa trong năm.
Học sinh tìm hiểu và phân tích đề bài qua việc trả lời các câu hỏi:
?/ Hãy xác định thể loại làm văn?
?/ Đối tợng miêu tả là gì?
?/ Mấy cảnh? Cảnh đó đợc miêu tả vào thời gian nào ?
Thể loại Đối tợng miêu tả Giới hạn miêu tả
Không gian Thời gian Đặc điểm
Nơi em ở Một mùa trong năm Một cảnh
Sau khi hoàn thành các câu hỏi, học sinh sẽ thực hành gạch chân trực tiếp trên đề bài Đề bài yêu cầu miêu tả một cảnh đẹp tại nơi em sinh sống trong một mùa trong năm.
* B ớc 2: B ớc quan sát và tìm ý
Tầm quan trọng của việc quan sát trực tiếp đối tượng miêu tả trong bài văn là rất lớn, vì đây là bước quyết định thành công của bài viết Để tạo ra một bài văn hay và sống động, học sinh cần ghi chép tỉ mỉ và chi tiết những đặc điểm của đối tượng mà mình miêu tả.
Giáo viên nên hướng dẫn học sinh quan sát đối tượng miêu tả qua nhiều giác quan như thị giác, thính giác, vị giác, khứu giác và xúc giác Điều này giúp các em nhận thức cảnh vật một cách đầy đủ và chính xác hơn.
* Luyện kĩ năng quan sát:
Để quan sát hiệu quả, người quan sát cần có mục đích rõ ràng và cách cảm nhận riêng Quan sát trong văn học không chỉ phản ánh một đối tượng cụ thể mà còn phải chi tiết và có tính khái quát, giúp người đọc nhận diện bản chất sự việc Điều này đòi hỏi sự chọn lọc trong việc đưa ra các chi tiết, không chỉ là những thông tin rời rạc mà phải tinh tế, lột tả được thần thái của cảnh vật Việc sử dụng đồng thời nhiều giác quan và quan sát bằng tấm lòng cũng rất quan trọng Mục đích quan sát sẽ quyết định đối tượng và phương pháp, bao gồm việc xác định vị trí, thời điểm, trình tự và nội dung quan sát Cuối cùng, quan sát cần gắn liền với việc tìm ý tưởng và từ ngữ để diễn tả, do đó cần có hệ thống câu hỏi gợi ý cho mỗi đề bài nhằm hỗ trợ quá trình quan sát và phát triển nội dung.
Nếu học sinh không thực hiện tốt việc quan sát và tìm ý, họ sẽ thiếu chất liệu để viết văn, dẫn đến việc thiếu hứng thú hoặc sao chép từ bài mẫu Do đó, giáo viên cần hướng dẫn học sinh ghi chép tỉ mỉ những gì quan sát được, tạo thành cuốn cẩm nang, giúp học sinh có sẵn chất liệu khi miêu tả.
Với bất kì một đề bài nào tôi cũng lập bảng quan sát và yêu cầu các en ghi kết quả quan sát vào bảng đó.
* Quan sát theo không gian ( Vị trí)
Bên phải Đắng sau Đằng trớc
Quan sát theo thời gian ( Thời điểm )
Ví dụ: Khi tả dòng sông quê hơng
Học sinh quan sát và hoàn thành bảng quan sát nh sau:
- Sông rộng mênh mông, trải dài…
- Thuyền bè đi lại trên sông tấp nập…
- Bờ bên phải: bãi ngô xanh biêng biếc…
- Bờ bên trái: Bãi cát trải dài, trắng xoá…
- Mặt trời, mặt trăng soi báng xuống mặt nớc…
- Mặt sông loang loáng lấp lánh…
- Lũ trẻ bơi lội tung tăng…
- ánh đèn hai bên bờ tạo thành vết sáng loang loáng.
- Sóng vỗ rì rào, soàn soạt…
- Bãi ngô bên bờ rì rầm, xào xạc…
- Tiếng gõ lanh canh của thuyền đãnh cá …
- Tiếng hát của ng dân trong đêm trên sông…
- Mùi tanh tanh của thuyền no bụng cá…
Dựa trên những ghi chép quan sát, học sinh có khả năng viết những bài văn sinh động và hấp dẫn Tuy nhiên, giáo viên cần hướng dẫn các em quan sát một cách có hệ thống theo trình tự không gian và thời gian để đạt hiệu quả tốt nhất.
Ví dụ : Dòng sông đợc quan sát theo trình tự thời gian.
- Sông hiền hoà chảy, uốn lợn nh dảI lụa.
- Sóng rì rào ca hát
- Trên mặt sông, thuyền chở ngời, chở hàng đi lại nh mắc cửi.
- Bến sông nhộn nhịp tiếng cời nói.
- Mặt trời chiếu tia nắng chói chang làm sông đỏ ngầu giận dữ, cuồn cuộn chảy về xuôi.
- Mặt nớc gợn sóng, những con sóng nhẹ nhàng xô vào hai bên bờ.
- Lũ trẻ tắm sông tha hồ lặn ngụp.
- Làn nớc mát rợi ôm ấp lũ trẻ.
- Đoàn thuyền no bụng cá nối đuôi nhau cập bến.
- Trăng lên, ánh trăng toả xuống mặt sông.
- Mặt sông nh trải rộng mênh mông, bàng bạc một
- ánh đèn hai bên bờ tạo thành vệt sáng ung linh.
- Tiếng gõ lanh canh của thuyền đánh cá đêm, tiếng hát của ng dân là dòng sông thêm đẹp, thêm sinh động.
- Sông cạn nớc làm hai bên bờ lộ trơ những tảng đá kè bờ nằm ngổn ngang.
- Nớc sông dâng cao, mấp mé bờ.
- Sóng cuồn cuộn xô vào bờ soàn soạt. Đông
Ma nắng - Trời nắng, mặt sông lấp lánh nh đợc dát vàng.
Nói tóm lại, giáo viên lu ý cho học sinh khi quan sát một số điểm sau:
+ Khi quan sát học sinh phải nhìn ngắm cảnh trớc mặt.
+ Học sinh phải quan sát nhiều lần, quan sát tỉ mỉ ở nhiều góc độ , nhiều khía cạnh ở thời gian, địa điểm khác nhau.
Khi quan sát học sinh, cần xác định những điểm chính và trọng tâm của cảnh, đồng thời sẵn sàng loại bỏ những chi tiết không cần thiết Do đó, học sinh không nhất thiết phải điền đầy đủ tất cả các ô gợi ý.
+ Học sinh cần phải tìm đợc nét tiêu biểu, đặc sắc của cảnh Phải bộc lộ cảm xúc hứng thú say mê của mình trớc đối tợng quan sát.
+ Học sinh phải tìm đợc những từ ngữ chính xác, những câu văn ngắn ngọn để ghi lại những gì quan sát đợc
* B ớc 3 Sắp xếp ý và lập dàn ý