là người dân tộc thiểu số…cho nên đã có phần ảnh hưởng không nhỏ đến việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay.Các nguồn thông tin bên ngoài các em không được tiếp cận nhiều nên cũng [r]
Trang 1MỤC LỤC
I.ĐẶT VẤN ĐỀ
1.Lí do chọn đề tài ……….……….2 2.Phạm vi nghiên cứu……….….…… …….….4 II.GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1.Cơ sở lí luận……… ………5 2.Thực trạng của việc hình thành một số phương pháp sử dụng bản đồ,lược
đồ tại trường THCS Bản Hon 7 3.Các biện pháp tổ chức nhằm hình thành một số phương pháp sử dụng bản đồ,lược đồ cho học sinh lớp 9 của trường THCS Bản Hon….…….……8 a.Hình thành và rèn luyện kĩ năng đọc bản đồ lược đồ cho học sinh……… ……….8 b.Hình thành và rèn luyện kĩ năng xác lập mối quan hệ giữa các đối tượng địa lí trên bản đồ,lược đồ ……….……….……… 12 c.Hình thành phương pháp so sánh các đối tượng địa lí trên bản đồ,lược đồ……… … 13 4.Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm………13 III.KẾT LUẬN….……….……….15 Tài liệu tham khảo
Trang 2I.ĐẶT VẤN ĐỀ
1.Lí do chọn đề tài
Bản đồ là hình vẽ thu nhỏ bề mặt Trái Đất hoặc một bộ phận bề mặt Trái Đất trên mặt phẳng của giấy dựa vào các phương pháp vẽ bản đồ khác nhau.Bản
đồ có khả năng phản ánh sự phân bố và những mối quan hệ của các đối tượng Địa lí trên bề mặt Trái Đất một cách cụ thể với nhiều ưu điểm riêng mà không một phương tiện nào có thể thay thế được.Do đó trong dạy học Địa lí bản đồ được coi vừa là một phương tiện trực quan vừa là nguồn tri thức quan trọng ,bản
đồ được ví như một cuốn sách thứ hai của bộ môn.vì vậy việc sử dụng bản đồ là một phương pháp đặc trưng của môn Địa lí
Trong thực tế hệ thống bản đồ môn Địa lí rất đa dạng,phong phú.Dựa theo nội dung có bản đồ tự nhiên,bản đồ địa lí kinh tế xã hội,dựa theo tỉ lệ có bản đồ
tỉ lệ lớn,bản đồ tỉ lệ nhỏ….Mỗi loại bản đồ có chức năng riêng,vì vậy trong khi dạy học Địa lí đòi hỏi người giáo viên biết sử dụng phối hợp các loại bản đồ để tận dụng tối đa chức năng ưu thế của từng loại bản đồ đồng thời cũng tạo điều kiện để học sinh thường xuyên được tiếp xúc với bản đồ ,biết cách tìm thông tin
từ các bản đồ riêng lẻ hoặc đối chiếu so sánh ,phối hợp các bản đồ với nhau trên
cơ sở đó mà nắm vững tri thức,phát triển được kĩ năng tư duy và kĩ năng sử dụng bản đồ
Trong những năm học vừa qua với việc thực hiện đổi mới chương trình sách giáo khoa Địa lí,phương pháp dạy học môn Địa lí đã có nhiều thay đổi theo hướng tích cực,đã bước đầu phát huy được sự tích cực chủ động của học sinh trong học tập.các em đã có sự chủ động hơn trong việc tiếp thu và lĩnh hội kiến thức môn học.Tuy vậy do có nhiều yếu tố khách quan và chủ quan như trình độ dân trí,đều kiện kinh tế của địa phương khó khăn,khả năng tiếp cận thông tin đa chiều còn hạn chế…tất cả các yếu tố đó đã có phần tác động không nhỏ gây khó khăn cho việc đổi mới phương pháp dạy học ở xã Bản Hon nói chung và dạy học môn Địa lí nói riêng.Các em học sinh nhiều khi còn bỡ ngỡ khi làm việc với bản đồ Địa lí hoặc là làm việc không hiệu quả không khai thác
Trang 3được hết những kiến thức Địa lí được tiềm ẩn trong bản đồ nên đã có phần ảnh hưởng đến chất lượng học tập của bộ môn
Trước thực trạng đó qua nhiều năm giảng dạy môn Địa lí 9 bản thân tôi
đã rút ra được những bài học kinh nghiệm thiết thực áp dụng vào việc dạy học địa lí 9 để năng cao hơn nữa kết quả học tập bộ môn.Một trong những bài học quan trọng đó là phải rèn luyện cho các em phương pháp làm việc với bản đồ,để rồi từ bản đồ kết hợp với các phương tiện và tài liệu khác các em có thể chủ động tìm hiểu tiếp thu những kiến thức mới
Từ lí luận và thực tiễn như trên tôi đã lựa chọn đề tài “Một số phương pháp sử dụng bản đồ ,lược đồ các vùng kinh tế trong dạy học Địa lí 9” để nghiên cứu và thực hiện trong năm học 2009-2010 tại đơn vị trường THCS Bản Hon
Với việc vận dụng những kiến thức về đổi mới phương pháp dạy học nói chung và đổi mới phương pháp dạy học Địa lí nói riêng,kết hợp với những hiểu biết thực tế qua giảng dạy bộ môn Địa lí 9 nhằm đưa ra một số phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác sử dụng hiệu quả bản đồ các vùng kinh tế trong khi dạy phần Địa lí các vùng kinh tế của môn Địa lí 9.Bản thân các phương pháp không phải bây giờ mới được đề cập đến nhưng điều quan trọng là việc nghiên cứu vận dụng các phương pháp đó sao cho hiệu quả,phù hợp với đặc điểm đối tượng học sinh và mang lại hiệu quả thiết thực cho dạy học bộ môn Địa lí 9 của trường THCS Bản Hon
Việc nghiên cứu của đề tài nhằm mục đích giải quyết các vấn đề cơ bản như sau:
1.Xác định cơ sở khoa học của việc hình thành một số phương sử dụng bản
đồ trong khi dạy học Địa lí các vùng kinh tế của Việt Nam
2.Phân tích thực trạng của việc sử dụng bản đồ Địa lí nói chung và bản đồ Địa lí các vùng kinh tế nói riêng tại trường THCS Bản Hon
3.Đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao hơn nữa việc sử dụng bản đồ trong dạy học Địa lí của trường THCS Bản Hon
Trang 4Để thực hiện được mục đích nghiên cứu dó ,trong khi thực hiện đề tài tôi
đã áp dụng các nhóm phương pháp cơ bản như sau:
1.Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận:Nghiên cứu các văn bản,nghị quyết các tài liệu về đổi mới phương pháp học tập môn Địa lí,các tài liệu về bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên Địa lí chu kì III(2004-2007)
2.Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:Dựa trên chất lượng dạy và học
bộ môn Địa lí 9,qua quan sát học sinh,qua trao đổi với học sinh,qua thực tế đứng lớp giảng dạy bộ môn,qua nghiên cứu hồ sơ học tập của học sinh trong một số năm gần đây
3.Nhóm phương pháp nghiên cứu bổ trợ:Phương pháp bảng biểu thống kê,phương pháp toán học,sơ đồ hoá…
2.Phạm vi nghiên cứu
Dựa vào thực tế dạy học môn Địa lí 9 tại trường THCS Bản Hon năm học 2009-2010 có 2 lớp 9 với tổng số 37 học sinh cũng như qua việc tổ chức các hoạt động học tập cho học sinh,qua việc đối chiếu so sánh kết quả học tập bộ môn qua một số năm học gần đây để nghiên cứu vận dụng một số phương pháp
sử dụng bản đồ các vùng kinh tế sao cho hiệu quả nhất phù hợp với đối tượng học sinh ở trường THCS Bản Hon cũng như những đối tượng học sinh ở nhiều vùng kinh tế xã hội còn khó khăn của Lai Châu
Trang 5II.GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
1.CƠ SỞ LÍ LUẬN
Nghị quyết TW 4 khoá VII đã chỉ rõ “phải đổi mới phương pháp dạy học
ở tất cả các cấp học,bậc học.kết hợp học với hành,học tập với lao động sản xuất,thực nghiệm và nghiên cứu khoa học,gắn nhà trường với xã hội.Áp dụng những phương pháp giáo dục hiện đại để bồi dưỡng cho học sinh năng lực tư duy sáng tạo,năng lực giải quyết vấn đề”
Nghị quyết TW2 khoá VIII tiếp tục khẳng định “Đổi mới phương pháp giáo dục đào tạo,khắc phục lối truyền thụ kiến thức một chiều,rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo cho người học”
Và trong luật giáo dục cũng đã khẳng định rõ định hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay đó là phải phát huy tính tích cực tự giác chủ động sáng tạo của học sinh,chú trọng bồi dưỡng phương pháp tự học,rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn.Như vậy trong khi dạy học Địa lí giáo viên cần tạo điều kiện để học sinh trở thành chủ thể nhận thức,tích cực tự giác sáng tạo trong hoạt động kiến tạo kiến thức mới,học sinh cần thực sự hoạt động để đạt được tri thức,kĩ năng bộ môn,đồng thời rèn luyện được phương pháp tự học,bởi vậy người giáo viên cần là người hướng dẫn học sinh khai thác những kiến thức từ các phương tiện dạy học Địa lí khác nhau trong đó có bản đồ,lược đồ
Trong năm học 2009-2010 chúng ta vẫn đang tiếp tục thực hiện phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện học sinh tích cực” do Bộ Giáo Dục
và Đào Tạo phát động.Nội dung của cuộc vận động cũng đã chỉ rõ rằng việc dạy học phải chú ý phát huy tính tích cực chủ động của học sinh trong quá trình học tập,chúng ta không chỉ đổi mới phương pháp dạy mà còn đổi mới phương pháp học của học sinh,chú trong rèn luyện kĩ năng làm việc sáng tạo chủ động của các em,đáp ứng nhu cầu học liên tục học suốt đời của người học
Đối với môn Địa lí bản đồ ,lược đồ có vai trò ,ý nghĩa quan trọng.Nó được coi là cuốn sách thứ hai,là phương tiện dạy học không thể thiếu ở nhiều bài Địa lí.Vì vậy mà từ bản đồ ,lược đồ chúng ta có thể bồi dưỡng thế giới quan
Trang 6duy vật biện chứng,bồi dưỡng năng lực tự học,tự nghiên cứu cho học sinh.Vai trò của bản đồ có thể khái quát như sơ đồ sau:
GV hướng dẫn Học sinh vận dụng kĩ năng khai thác Bản đồ kết hợp
với kiến thức địa lí đã có
Do đặc điểm của các đối tượng ,sự vật Địa lí được trải rộng trong không gian nên giáo viên và học sinh không thể dẫn đến tận nơi được.Vì vậy dạy học Địa lí không thể không có bản đồ,lược đồ.Bản thân trong mỗi bản đồ ,lược đồ đều chứa đựng những kiến thức ở các kí hiệu,ước hiệu và những kiến thức thông qua những mối quan hệ Địa lí -kiến thức ẩn.Bởi vậy dựa vào bản đồ lược đồ Địa
lí giáo viên có thể nêu ra những vấn đề cho học sinh suy nghĩ,nhận thức phát triển tư duy Địa lí và khai thác đặc trưng quan trọng của Địa lí là gắn tư duy với lãnh thổ,xét đoán dựa trên cơ sở bản đồ
Chính vì những định hướng về đổi mới phương pháp dạy học hiện nay
và vai trò quan trọng của bản đồ lược đồ trong dạy học Địa lí đã chỉ cho chúng
ta thấy muốn dạy học Địa lí hiệu quả thì phải hình thành và phát triển ở các em học sinh một số phương pháp làm việc với bản đồ,lược đồ Địa lí nói chung và trong chương trình của môn Địa lí 9 mà tôi đang thực hiện giảng dạy thì cần tập trung cụ thể vào dạng bản đồ ,lược đồ các vùng kinh tế của Việt Nam.Chỉ có làm được như vậy thì các em mới thực sự tích cực chủ động khi khám phá lĩnh hội kiến thức mới qua bản đồ lược đồ Địa lí dưới sự hướng dẫn của người giáo viên
Hiện nay tại địa bàn xã Bản Hon có những đặc điểm giống như nhiều xã vùng sâu vùng xa khác đó là đời sống kinh tế xã hội của nhân dân còn nhiều khó khăn,nhận thức của một bộ phận nhân dân về học tập còn hạn chế,100%học sinh
Bản đồ
Nguồn kiến
thức
Học sinh
Kiến thức địa lí mới
Trang 7là người dân tộc thiểu số…cho nên đã có phần ảnh hưởng không nhỏ đến việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay.Các nguồn thông tin bên ngoài các em không được tiếp cận nhiều nên cũng đã tác động đến kết quả của đổi mới phương pháp.Khó khăn này đòi hỏi người giáo viên phải biết vận dụng hướng dẫn học sinh khai thác triệt để kiến thức từ những phương tiện dạy học hiện đã được trang bị,và đối với bộ môn Địa lí thì một phương tiện rất quan trọng đó là bản đồ ,lược đồ.Tuy vậy cũng do khó khăn như trình bày ở trên nên các kĩ năng bản đồ của các em học sinh là còn nhiều yếu kém,chưa đáp ứng được yêu cầu học tập của bộ môn.Điều đó đòi hỏi sự hướng dẫn của người giáo viên phải linh hoạt phù hợp với đặc điểm vùng miền và đối tượng học sinh.Do đó trong năm học 2009-2010 khi được nhà trường phân công dạy học môn Địa lí 9 tôi đã vận dụng những kiến thức lí luận cũng như thực tiễn của đơn vị để hình thành cho các em học sinh một số phương pháp khai thác kiến thức từ bản đồ ,lược đồ các vùng kinh tế của Việt Nam,coi đó là một cơ sở để phát huy sự tích cực và hứng thú học tập bộ môn của các em
2.Thực trạng của việc hình thành một số phương pháp sử dụng bản đồ lược
đồ các vùng kinh tế trong dạy học Địa lí 9 tại trường THCS Bàn Hon
Trường THCS Bản Hon nằm ở vùng sâu vùng xa,trình độ dân trí và kinh tế chưa cao.Đa số học sinh là người dân tộc Lự.Trong nhiều năm học gần đây được
sự quan tâm của Đảng và Nhà nước hàng năm có nhiều em học sinh được chọn
đi học ở trường vùng cao Việt Bắc.Đối tượng tuyển chọn đa số là các em học hết lớp 8 có học lực khá trở lên,bởi vậy khi lên lớp 9 đa số các em học sinh còn lại chỉ có học lực vào loại trung bình và yếu,đây là khó khăn lớn trong việc tổ chức các hoạt động học tập cho các em.Nó đòi hỏi người giáo viên phải có những vận dụng linh hoạt phương pháp giảng dạy để vừa phù hợp với đặc điểm của đối tượng vừa khơi dậy sự hứng thú tích cực học tập của các em
Ngoài ra do đặc điểm độ tuổi nên các em học sinh lớp 9 ngoài đi học còn phải tranh thủ lao động giúp đỡ gia đình,điều này ảnh hưởng đến thời gian học tập của các em.các em ít có điều kiện tiếp cận với nhiều nguồn thông tin khác nhau nên sự cập nhật kiến thức là còn hạn chế.Điều này gây ảnh hưởng tới việc
Trang 8tổng hợp,so sánh của các em về các vấn đề Địa lí dân cư ,kinh tế trong khi học tập về các vùng kinh tế
Tuy có nhiều khó khăn nhưng bù lại các em rất chăm ngoan,có tinh thần hiếu học,có ý chí phấn đấu học tập.Một bộ phận học sinh thực hiện bán trú dân nuôi nên cũng có điều kiện và thời gian tập trung học tập nhiều hơn.Bởi vậy nếu được giáo viên hướng dẫn thì các em chắc chắn sẽ tiếp thu được bài học.Đây là một thuận lợi cơ bản.Theo tôi để các phương pháp đọc bản đồ lược đồ các vùng kinh tế của học sinh được tốt hơn cần tập trung vào một số kĩ năng cơ bản sau: +Kĩ năng xác định các đối tượng địa lí trên bản đồ
+Kĩ năng xác định phương hướng trên bản đồ
+Kĩ năng xác định toạ độ địa lí
+Kĩ năng đo tính khoảng cách trên bản đồ
+Kĩ năng mô tả các đối tượng địa lí trên bản đồ
+Kĩ năng phát hiện mối quan hệ địa lí
Để thực hiện tốt các kĩ năng cơ bản trên cần thực hiện một số giải pháp cụ thể.Các giải pháp đó sẽ được trình bày ở phần 3
3.Các biện pháp tổ chức nhằm hình thành một số phương pháp đọc bản đồ,lược đồ các vùng kinh tế cho học sinh lớp 9 tại trường THCS Bản Hon
Từ sự nhận thức về tầm quan trọng của việc hình thành vững chắc phương pháp làm việc với bản đồ ,lược đồ Địa lí có ảnh hưởng trực tiếp,quyết định tới chất lượng học tập của bộ môn và đảm bảo đúng định hướng đổi mới phương pháp dạy học hiện nay.Bằng những kinh nghiệm đúc rút từ thực tế giảng dạy và những kiến thức lí luận có được tôi xin mạnh dạn đưa ra một số giải pháp hình thành phương pháp làm việc với bản đồ ,lược đồ các vùng kinh tế của học sinh lớp 9 tại đơn vị nhà trường THCS Bản Hon như sau
a.Hình thành và rèn luyện kĩ năng đọc bản đồ lược đồ cho học sinh
Đọc bản đồ là kĩ năng tương đối khó và phức tạp đối với học sinh.Trong kĩ năng này học sinh phải vận dụng đồng thời kiến thức về bản đồ cũng như những kiến thức lí thuyết về Địa lí đã biết.Trên cơ sở hiểu biết tính quy ước và tính khái quát của bản đồ,học sinh có thể tìm ra những tri thức địa lí có trong bản đồ
Trang 9Để học sinh đọc được bản đồ trước tiên giáo viên cần cho học sinh nắm được các bước cơ bản như sau:
+Bước 1:học sinh nhận biết được các kí hiệu và có biểu tượng rõ ràng về các
sự vật hiện tượng Địa lí được thể hiện trên bản đồ thông qua bảng chú giải của bản đồ
+Bước 2:Tìm cách làm sáng tỏ tính chất của các đối tượng và hiện tượng riêng được miêu tả và biểu hiện trên bản đồ,lược đồ.Nói một cách dễ hiểu hơn
là tìm hiểu bản chất của những sự vật hiện tượng Địa lí được thể hiện trên bản đồ,lược đồ như số lượng,chất lượng,nơi phân bố,động lực phát triển của sự vật hiện tượng địa lí…
+Bước 3:Hình thành biểu tượng không gian cần thiết về sự phân bố và sắp xếp tương hỗ giữa các sự vật và hiện tượng Địa lí
+Bước 4:So sánh,phân tích đặc điểm các đối tượng địa lí thể hiện trên bản đồ nhằm mục đích có một biểu tượng tổng quát về các sự vật hiện tượng địa lí trong lãnh thổ nói chung để tìm ra mối quan hệ giữa chúng,tìm ra những đặc điểm và tính chất địa lí của lãnh thổ mà bản đồ không biểu hiện trực tiếp(tức là những kiến thức tiềm ẩn trong bản đồ cần rút ra)
Các bước làm việc với bản đồ trên là những bước làm việc cơ bản với bản đồ nhưng trong thực tế do đặc điểm đối tượng học sinh như tôi đã trình bày ở phần trên nên tôi đã có sự phân hoá học sinh theo trình độ nhận thức ngay ở trong một lớp để có những bước,những câu hỏi hướng dẫn và yêu cầu cho phù hợp với từng giai đoạn nhận thức cụ thể như sau:
Với những học sinh yếu hoặc ở những thời gian đầu tiên tôi chỉ yêu cầu ở mức độ đơn giản nhất.những yêu cầu đối với các em về làm việc với bản đồ chỉ
ở mức độ sơ đẳng.cụ thể các em chỉ cần đọc được vị trí các đối tượng địa lí,có biểu tượng về các đối tượng địa lí đó thông qua hệ thống các ước hiệu ghi trong bảng chú giải.Tuy đơn giản nhưng muốn rèn luyện được kĩ năng làm việc với bản đồ cho học sinh thì giáo viên cũng cần chú ý tới việc cho các em nắm được quy trình làm việc với bản đồ như sau:
Trang 10+Đầu tiên phải nắm được mục đích của hoạt động.Ví dụ như dựa vào lược đồ
tự nhiên của vùng đồng bằng sông Hồng để tìm vị trí sông Hồng …
+Đọc bảng chú giải để biết được các kí hiệu quy ước chỉ các đối tượng cần tìm trên bản đồ,lược đồ.ví dụ sông thể hiện bằng nét liền màu xanh,đường ô tô thể hiện bằng nét liền màu đỏ,đường sắt thể hiện bằng nét liền màu đen… +Căn cứ vào kí hiệu để tìm vị trí của đối tượng trên bản đồ,lược đồ
Đối với những học sinh khá hơn hoặc sau khi học sinh đã thành thạo các bước làm việc đơn giản như trên tôi bắt đầu có những yêu cầu ở mức độ cao hơn.Khi ở mức độ này tôi không chỉ yêu cầu các em tìm vị trí của đối tượng địa
lí mà các em còn phải biết dựa vào những hiểu biết về bản đồ,lược đồ cũng như kết hợp với các kiến thức địa lí đã có để tìm ra đặc điểm rõ ràng về đối tượng địa
lí đó.Ví dụ yêu cầu học sinh dựa vào lược đồ tự nhiên vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ không chỉ là xác định vị trí của dãy núi Hoàng Liên Sơn ở đâu mà các em cần phải xác định thêm chiều dài,độ cao,hướng núi…Nói chung là khi đạt đến mức độ này các em đã có thể mô tả được các đặc điểm chung của các đối tượng địa lí thể hiện trên bản đồ.Ở giai đoạn này tuy các bước làm việc đã bước đầu hình thành từ giai đoạn trước nhưng khi hướng dẫn học sinh vẫn cần đảm bảo quy trình các bước như sau:
+Nắm được mục đích của hoạt động( Ví dụ dựa vào lược đồ tự nhiên vùng đồng bằng sông Hồng nhận xét hướng chảy ,đặc điểm tính chất của sông Hồng) +Đọc bảng chú giải để nắm được kí hiệu quy ước về dòng sông
+Tìm vị trí của đối tượng trên bản đồ,lược đồ
+Quan sát đối tượng trên bản đồ,lược đồ để nhận xét đặc điểm tính chất của đối tượng đó.Ví dụ như yêu cầu trên các em sẽ xác định được sông Hồng chảy theo hường Tây Bắc-Đông Nam,bắt nguồn từ Vân Nam -Trung Quốcchảy vào nước ta ở Lào Cai ,chảy qua vùng núi Tây Bắc,vùng trung du,qua đồng bằng sông Hồng rồi đổ ra biển Đông.sông Hồng có hàm lượng phù sa lớn……
Như vậy đến giai đoạn nhận thức này đã có những yêu cầu cao hơn ở giai đoạn đầu tiên.cụ thể là các em đã cần nhận xét đặc điểm tính chất của đối tượng