Vì vậy tôi lựa chọn đề tài “Tăng cường giáo dục kĩ năng sống cho học sinh lớp 9 thông qua môn Địa lí tại trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở Bản Hon” với mong muốn vận dụng [r]
Trang 1PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TAM ĐƯỜNG TRƯỜNG PTDTBT TRUNG HỌC CƠ SỞ BẢN HON
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
TĂNG CƯỜNG GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH LỚP 9 THÔNG QUA MÔN ĐỊA LÍ 9 TẠI TRƯỜNG PHỔ THÔNG DÂN TỘC
BÁN TRÚ TRUNG HỌC CƠ SỞ BẢN HON
Họ và tên : Tống Văn Đức
Chức vụ: Giáo viên
Sinh hoạt chuyên môn: Tổ Xã Hội
Trang 2Tam Đường, tháng 3 năm 2012
PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Hiện nay, nội dung giáo dục kĩ năng sống đã được nhiều quốc gia trên thế giới đưa vào dạy học cho học sinh trong các trường phổ thông dưới nhiều hình thức khác nhau Để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện thế hệ trẻ, đáp ứng nguồn nhân lực phục vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đáp ứng nhu cầu hội nhập quốc tế và nhu cầu phát triển của người học, giáo dục phổ thông nước ta đã và đang được đổi mới mạnh mẽ theo bốn trụ cột của giáo dục
thế kỉ XXI, mà thực chất là cách tiếp cận kĩ năng sống, đó là: Học để biết, Học
để làm, Học để tự khẳng định mình và Học để cùng chung sống.
Như vậy, mục tiêu giáo dục phổ thông đã và đang chuyển hướng từ chủ yếu trang bị kiến thức sang trang bị những năng lực cần thiết cho các em học sinh
Vì vậy phương pháp giáo dục cũng đã và đang được đổi mới theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của người học, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, tăng cường khả năng làm việc theo nhóm, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho học sinh Nội dung giáo dục kĩ năng sống đã được tích hợp vào một số môn học và các hoạt động giáo dục Ngoài ra việc giáo dục kĩ năng sống còn được thực hiện qua nhiều chương trình, dự án như: Giáo dục bảo vệ môi trường, giáo dục phòng chống HIV/AIDS, giáo dục phòng chống ma túy, giáo dục phòng tránh tai nạn thương thương tích….Đặc biệt, rèn luyện kĩ năng sống cho học sinh được xác định là một trong những nội dung cơ bản của phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực” trong giai đoạn 2008-2013
Năm học 2011-2012 tiếp tục thực hiện cuộc vận động xây dựng “Trường học thân thiện, học sinh tích cực” để góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục kĩ năng sống cho học sinh nhằm phát huy nhiều hơn nữa tính tích cực chủ động sáng tạo của các em trong học tập, góp phần đào tạo ra những con người phát triển toàn diện, tạo cơ sở cho sự phát triển bền vững của đất nước trong tương
Trang 3lai Vì vậy tôi lựa chọn đề tài “Tăng cường giáo dục kĩ năng sống cho học sinh lớp 9 thông qua môn Địa lí tại trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở Bản Hon” với mong muốn vận dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực để giúp cho học sinh được thực hành, trải nghiệm một số kĩ năng sống cơ bản cần thiết cho các em trong quá trình học tập Hơn nữa là tìm ra cách tăng cường giáo dục kĩ năng sống cho học sinh mà không làm quá tải nội dung môn học mà còn giúp cho việc học tập bộ môn trở nên nhẹ nhàng, thiết thực và hiệu quả hơn
II PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
Phạm vi nghiên cứu: sách giáo khoa - sách giáo viên môn Địa lí 9, các tài liệu bồi dưỡng chuyên môn liên quan
Đối tượng nghiên cứu: Học sinh lớp 9 tại trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở Bản Hon với tổng số 58 học sinh
Thời gian nghiên cứu: Từ 9 / 2011 đến 4 / 2012 Trong đó:
Thời gian nghiên cứu tài liệu: 9 / 2011
Thời gian thực hành phần lí luận : 10 / 2011 đến 3 / 2012
Thời gian chỉnh sửa và hoàn thiện sáng kiến: 3 / 2012
Để thực hiện được mục đích nghiên cứu đó ,trong khi thực hiện đề tài tôi đã
áp dụng các nhóm phương pháp cơ bản như sau:
1.Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận: Nghiên cứu các văn bản, nghị quyết các tài liệu về đổi mới phương pháp học tập môn Địa lí, các tài liệu về bồi dưỡng thường xuyên cho giáo viên Địa lí chu kì III (2004-2007)
2.Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Dựa trên chất lượng dạy và học
bộ môn Địa lí 9, qua quan sát học sinh, qua trao đổi với học sinh, qua thực tế đứng lớp giảng dạy bộ môn, qua nghiên cứu hồ sơ học tập của học sinh trong một số năm gần đây
3.Nhóm phương pháp nghiên cứu bổ trợ: Phương pháp bảng biểu thống kê, phương pháp toán học, sơ đồ hoá…
III MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Trang 4Việc nghiên cứu của đề tài nhằm mục đích giải quyết các vấn đề cơ bản sau:
1 Xác định cơ sở khoa học của việc tăng cường giáo dục kĩ năng sống cho
học sinh
2 Phân tích thực trạng của việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh qua
môn Địa lí 9 tại trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở Bản Hon
3 Đề xuất một số biện pháp nhằm tăng cường giáo dục kĩ năng sống cho
học sinh thông qua dạy học Địa lí 9 tại trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở Bản Hon
IV ĐIỂM MỚI TRONG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
Việc đổi mới phương pháp dạy học đã được thực hiện trong nhiều năm gần đây nhưng đại đa số giáo viên mới chỉ tập trung vào việc trang bị kiến thức cho học sinh, việc rèn luyện các kĩ năng, đặc biệt là các kĩ năng sống cho các em là chưa được quan tâm đúng mức Vì vậy việc tăng cường giáo dục kĩ năng sống cho các em học sinh thông qua vận dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực là nội dung còn rất mới đối với nhiều giáo viên hiện nay Các biện pháp tăng cường giáo dục kĩ năng sống khi đã sử dụng thường xuyên và linh hoạt thì
sẽ mang lại hiệu quả rất cao và không làm quá tải nội dung dạy học của bộ môn
Trang 5PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VIỆC TĂNG CƯỜNG GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH
Theo quan niệm của tổ chức Y tế thế giới (WHO): kĩ năng sống là khả năng
để có hành vi thích ứng và tích cực giúp các cá nhân có thể ứng xử hiệu quả trước nhu cầu và thách thức của cuộc sống hàng ngày
Theo nghiên cứu của các nhà giáo dục có rất nhiều kĩ năng sống cần giáo dục cho học sinh như:Kĩ năng tự nhận thức, kĩ năng xác định giá trị, kĩ năng kiểm soát cảm xúc, kĩ năng ứng phó căng thẳng, kĩ năng tìm kiếm sự hỗ trợ, kĩ năng thể hiện sự tự tin, kĩ năng giao tiếp, kĩ năng lắng nghe tích cực…
Hiện nay việc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh được xác định dựa trên bốn cơ sở sau:
1 Giáo dục kĩ năng sống nhằm thực hiện yêu cầu đổi mới của giáo dục
Đảng ta đã xác định con người vừa là mục tiêu vừa là động lực của sự phát triển xã hội Để thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước thì cần phải có những con người lao động mới phát triển toàn diện Do vậy trong các nghị quyết của Đảng và Quốc hội, trong Luật Giáo dục năm 2005
đã thể hiện rõ nhiệm vụ đổi mới giáo dục hiện nay Cụ thể:
Nghị quyết 40/2000/QH10 về đổi mới chương trình giáo dục phổ thông đã khẳng định mục tiêu là xây dựng nội dung chương trình, phương pháp, sách giáo khoa mới nhằm nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện thế hệ trẻ đáp ứng nguồn nhân lực phục vụ công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước
Điều 2-Luật Giáo dục năm 2005 đã xác định: Mục tiêu của giáo dục phổ thông là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, có tri thức, có sức khỏe, thẩm mĩ và nghề nghiệp.Trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực công dân, đáp ứng sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc Như vậy, mục tiêu
Trang 6của giáo dục phổ thông đã chuyển từ chủ yếu trang bị kiến thức sang trang bị các năng lực cần thiết cho các em, đặc biệt là năng lực hành động, năng lực thực tiễn
Hiện nay giáo dục kĩ năng sống cho học sinh với bản chất là hình thành và phát triển cho các em khả năng làm chủ bản thân, khả năng ứng xử phù hợp với người khác và với xã hội, khả năng ứng phó tích cực trước các tình huống của cuộc sống là hoàn toàn phù hợp với mục tiêu giáo dục phổ thông, nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục phổ thông
2 Giáo dục kĩ năng sống là một yêu cầu cấp thiết đối với thế hệ trẻ hiện nay
Có thể nhận thấy ở độ tuổi học sinh Trung học cơ sở các em đang hình thành những giá trị nhân cách, ham hiểu biết, thích tìm tòi khám phá nhưng lại thiếu hiểu biết sâu sắc về xã hội và thiếu kinh nghiệm sống nên dẽ bị lôi kéo, kích động…
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và cơ chế thị trường hiện nay, các em học sinh thường xuyên chịu tác động đan xen giữa những yếu tố tích cực và yếu tố tiêu cực, luôn được đặt vào hoàn cảnh phải lựa chọn giá trị, phải đương đầu với những áp lực tiêu cực
Bởi vậy nếu không được giáo dục kĩ năng sống hoặc là thiếu kĩ năng sống thì các em dễ bị lôi kéo vào những hành vi tiêu cực, bạo lực, lối sống ích kỉ, lai căng, thực dụng, phát triển lệch về nhân cách Rất nhiều hiện tượng tiêu cực trong một bộ phận không nhỏ học sinh hiện nay như bạo lực học đường( thậm chí xảy ra với cả học cả học sinh nữ), nghiện hút, ăn chơi sa đọa…chính là do các em thiếu các kĩ năng sống như kĩ năng xác định giá trị, kĩ năng từ chối, kĩ năng kiên định, kĩ năng giải quyết mâu thuẫn, kĩ năng giao tiếp……
Trước thực tế đó việc giáo dục kĩ năng sống cho thế hệ trẻ là rất cần thiết để giúp các em rèn luyện hành vi có trách nhiệm với bản thân, gia đình và cộng đồng, giúp các em ứng phó tích cực trước các tình huống cuộc sống, xây dựng quan hệ tốt đẹp với gia đình, bạn bè, sống tích cực, chủ động và lành mạnh
3 Giáo dục kĩ năng sống thúc đẩy sự phát triển của cá nhân và xã hội
Trang 7Thực tế cho thấy còn có khoảng cách nhất định giữa nhận thức và hành vi của con người, có nhận thức đúng nhưng chưa chưa chắc đã có hành vi đúng vì thiếu kĩ năng sống.Ví dụ nhiều người biết hút thuốc lá có nhiều tác hại nhưng vẫn hút, nhiều người có hiểu biết về pháp luật nhưng vẫn vi phạm pháp luật…
Vì vậy, kĩ năng sống chính là cái cầu nối để giúp con người biến nhận thức thành thái độ, hành vi và thói quen tích cực.Khi đó con người sẽ vững vàng hơn trước khó khăn thử thách, làm chủ cuộc sống tránh được những thất bại, sai lầm Không chỉ thúc đẩy sự phát triển của cá nhân, kĩ năng sống còn thúc đẩy sự phát triển của xã hội, ngăn ngừa các vấn đề tiêu cực cho xã hội và bảo vệ quyền con người
4 Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh là một xu thế của nhiều nước trên thế giới hiện nay
Hiện nay trên thế giới có rất nhiều nước quan tâm đến việc đưa kĩ năng sống vào nhà trường trong đó đã đưa vào chương trình chính khóa ở Tiểu học và Trung học
Như vậy, giáo dục kĩ năng sống cho học sinh hiện nay là rất cần thiết và có tầm quan trọng đặc biệt Để làm được điều đó cần có sự tham gia của rất nhiều
bộ môn trong đó có môn Địa lí Đây là bộ môn cung cấp cho học sinh có những hiểu biết về cả tự nhiên và xã hội Khi đưa giáo dục kĩ năng sống vào môn Địa lí
sẽ giúp học sinh có kĩ năng hành động ứng xử phù hợp với môi trường tự nhiên
và xã hội, có khả năng ứng phó và giải quyết một số vấn đề thường gặp trong cuộc sống do tự nhiên và xã hội mang lại
II THỰC TRẠNG CỦA VIỆC GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH QUA MÔN ĐỊA LÍ 9 TẠI TRƯỜNG PHỔ THÔNG DÂN TỘC BÁN TRÚ TRUNG HỌC CƠ SỞ BẢN HON
Đối với giáo viên:
Như đã phân tích ở trên, nhiều môn học trong đó có môn Địa lí có nhiều thuận lợi để giáo dục kĩ năng sống cho học sinh Tuy nhiên trong khi giảng dạy với sức ép về nâng cao chất lượng nên một số giáo viên mới chỉ tập trung vào việc trang bị kiến thức, việc thực hiện tích hợp giáo dục kĩ năng sống vào tiết
Trang 8học còn ít, chưa liên tục và còn chưa linh hoạt phù hợp với đặc điểm cụ thể của học sinh và của địa phương nên hiệu quả chưa cao
Đối với học sinh:
Trường Phổ thông dân tộc bán trú Trung học cơ sở Bản Hon nằm ở vùng sâu vùng xa, trình độ dân trí và kinh tế chưa cao Đa số học sinh là người dân tộc Lự ngoài thời gian đi học các em còn phải tranh thủ lao động giúp đỡ gia đình, điều này có ảnh hưởng đến thời gian học tập của các em Các em ít có điều kiện tiếp cận với nhiều nguồn thông tin khác nhau nên sự cập nhật kiến thức là còn khiêm tốn Trong khi đó các hiện tượng tiêu cực tác động đến các em ngày càng nhiều như ăn chơi đua đòi, những lai căng trong văn hóa, tàn dư của những
hủ tục lạc hậu…Mặt khác với đặc điểm tâm lí của tuổi Trung học cơ sở, các em
có xu hướng thích được thể hiện, được khẳng định trong con mắt của bạn bè và mọi người Do đó rất dễ để xuất hiện những biểu hiện chưa đúng như đánh nhau,
ăn mặc- đầu tóc không phù hợp với bản sắc văn hóa dân tộc, ngại ngùng, rụt rè khi giao tiếp với người lạ…
Bên cạnh đó các em rất chăm ngoan, có tinh thần hiếu học, có ý chí phấn đấu học tập Đa số học sinh ở bán trú dân nuôi nên cũng có điều kiện và thời gian tập trung học tập nhiều hơn, rất thuận lợi cho việc rèn luyện, giáo dục các kĩ năng sống cho các em
III MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM TĂNG CƯỜNG GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG CHO HỌC SINH THÔNG QUA DẠY HỌC ĐỊA LÍ TẠI TRƯỜNG PHỔ THÔNG DÂN TỘC BÁN TRÚ TRUNG HỌC CƠ SỞ BẢN HON
Kĩ năng sống là rất đa dạng và mang đặc trưng vùng, miền.Việc sử dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học cũng rất đa dạng tùy thuộc vào hoàn cảnh
và những điều kiện dạy học cụ thể Vì vậy nó đòi hỏi người giáo viên phải biết vận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo cho phù hợp với nhu cầu, trình độ của học sinh cũng như hoàn cảnh cụ thể của nhà trường và địa phương
Theo tôi để việc tăng cường giáo dục kĩ năng sống vào môn Địa lí 9 ngày càng hoàn thiện, hiệu quả hơn, trước hết giáo viên cần nắm vững những nguyên tắc của việc giáo dục kĩ năng sống, vận dụng hiểu biết, kinh nghiệm của bản
Trang 9thân để lựa chọn nội dung và phương pháp tích hợp phù hợp nhằm giáo dục hình thành cho các em học sinh có những kĩ năng sống cơ bản theo yêu cầu cấp thiết hiện nay
Qua quá trình tìm hiểu và tích lũy từ thực tiễn giảng dạy, tôi xin mạnh dạn đưa ra một vài biện pháp về việc vận dụng các phương pháp dạy học để tăng cường giáo dục kĩ năng sống cho học sinh vào môn Địa lí lớp 9 cụ thể như sau:
1 Xác định nguyên tắc giáo dục kĩ năng sống cho học sinh.
Khi giáo dục kĩ năng sống cho học sinh chúng ta cần nắm vững và làm đúng các nguyên tắc sau:
Một là, kĩ năng sống không thể được hình thành chỉ qua việc nghe giảng và đọc tài liệu mà phải thông qua các hoạt động tương tác với người khác Khi được tham gia các hoạt động có tính tương tác ( thảo luận nhóm, trò chơi tiếp sức…) các em có dịp được thể hiện ý tưởng của mình, lắng nghe xem xét ý kiến của người khác, đánh giá xem xét lại những kinh nghiệm sống của bản thân
….Đây là cơ hội quan trọng để giáo dục kĩ năng sống cho học sinh
Hai là, kĩ năng sống chỉ được hình thành khi người học được trải nghiệm qua các tình huống, hoạt động thực tế
Ba là, kĩ năng sống không thể hình thành trong một ngày, hai ngày mà nó là
cả một quá trình từ nhận thức đến hình thành thái độ đến thay đổi hành vi Đây
là một quá trình mà mỗi yếu tố đều có thể trở thành khởi đầu của một chu trình mới Do đó chúng ta có thể tác động đến bất kì mắt xích nào trong chu trình đó
để hình thành kĩ năng sống cho các em
Bốn là, giáo dục kĩ năng sống cần thực hiện ở mọi nơi, mọi lúc và thực hiện càng sớm càng tốt
2.Xác định phương pháp tăng cường giáo dục kĩ năng sống cho học sinh.
Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh được thực hiện qua các giờ học bộ môn
và tổ chức các hoạt động giáo dục Việc trang bị những kĩ năng sống cho học sinh không phải là lồng ghép, tích hợp thêm kĩ năng sống vào nội dung môn học
mà là sử dụng các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực để tạo điều kiện, cơ
Trang 10hội cho học sinh được thực hành, trải nghiệm kĩ năng sống trong quá trình học tập
Về phương pháp dạy học tích cực có thể vận dụng các phương pháp như: phương pháp dạy học nhóm, phương pháp giải quyết vấn đề, phương pháp trò chơi…
Về kĩ thuật dạy học tích cực có thể vận dụng các kĩ thuật như: kĩ thuật chia nhóm, kĩ thuật khăn trải bàn, kĩ thuật phòng tranh, kĩ thuật mảnh ghép, kĩ thuật bản đồ tư duy…
Có thể nhận thấy các phương pháp và kĩ thuật dạy học đặc trưng của bộ môn Địa lí rất thuận lợi để hình thành những kĩ năng tư duy (phân tích, so sánh, phán đoán), kĩ năng giao tiếp làm chủ bản thân, kĩ năng giải quyết vấn đề
3 Xác định nội dung giáo dục kĩ năng sống qua môn Địa lí 9
Qua nghiên cứu tôi nhận thấy nội dung môn Địa lí 9 gồm có bốn phần: Phần1: Địa lí dân cư : tìm hiểu về dân tộc, dân số, gia tăng dân số, phân bố dân cư, lao động, việc làm của Việt Nam
Phần 2: Địa lí kinh tế : tìm hiểu về sự phát triển và phân bố của các ngành kinh tế nông-lâm-ngư nghiệp, công nghiệp, thương mại, dịch vụ của Việt Nam Phần 3: Sự phân hóa lãnh thổ :Tìm hiểu về những thuận lợi, khó khăn và sự phát triển các ngành kinh tế của 7 vùng kinh tế Việt Nam
Phần 4: Địa lí địa phương : tìm hiểu về các điều kiện tự nhiên, dân cư, kinh
tế và sự phát triển kinh tế của tỉnh (Lai Châu)
Những nội dung trên rất thuận lợi cho việc hình thành và phát triển ở học sinh những nhóm kĩ năng sau:
1 Kĩ năng tự nhận thức: thể hiện ở sự tự tin khi trình bày ý tưởng của cá nhân trước trước bạn bè, thầy cô, có nghị lực đề hoàn thành nhiệm vụ được giao, xác định được giá trị bản thân ở việc đồng tình hay phản đối những hành động, hành vi tiêu cực như phá hoại môi trường, nạn tảo hôn…
2 Kĩ năng giao tiếp: Học sinh được lắng nghe và phản hồi tích cực trong quá trình trao đổi nội dung bài học theo nhóm hoặc cả lớp Học sinh được trình bày suy nghĩ, ý tưởng của cá nhân, của nhóm để tìm hiểu về những vấn đề giáo