Mục đích nghiên cứu của đè tài
Bài viết này sẽ phân tích những điểm mạnh và thách thức của làng nghề Vạn Phúc trong bối cảnh đô thị hóa, đồng thời đề xuất các giải pháp tích cực nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững cho làng nghề trong quá trình này.
Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu
Làng nghề Vạn Phúc hình thành và phát triển dưới sự tác động của nhiều yếu tố khác nhau, bao gồm kinh tế, xã hội, lối sống và phong tục tập quán Trong đó, quá trình đô thị hóa là một yếu tố quan trọng có ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự phát triển của làng Mặc dù đô thị hóa là một quy luật phát triển tự nhiên, nhưng nó cũng gây ra những tác động tiêu cực đến không gian và môi trường, làm thay đổi diện mạo của các làng nghề truyền thống.
Trong quá trình phát triển của làng Vạn Phúc, vai trò của các yếu tố khác nhau sẽ thay đổi theo từng thời điểm, phản ánh sự biến đổi và phát triển của địa phương Thời gian luôn là yếu tố quan trọng, tương tác với các yếu tố khác trong việc hình thành cảnh quan không gian Để phân tích sâu sắc quá trình biến đổi mạnh mẽ của làng nghề Vạn Phúc, tôi đã xác định một phạm vi nghiên cứu cụ thể về thời gian và không gian, mặc dù vẫn liên kết với các yếu tố xung quanh và lịch sử chung của làng.
Chọn trục không gian công cộng dọc theo trục đường giao thông chính kéo dài từ đường 72 đến không gian đình, tạo sự kết nối hài hòa và thuận lợi cho việc di chuyển.
Trục không gian của 7 làng bao gồm tuyến đường giao thông chính cùng với các không gian phụ trợ và các công trình nằm dọc hai bên tuyến đường này.
Phương pháp nghiên cứu
Quá trình nghiên cứu và phân tích cần sự bao quát, bao gồm 4 giai đoạn sau:
- Nghiên cứu các bản vẽ và tài liệu có liên quan
- Điều tra thực tế, nhất là việc xây dựng cải tạo thông qua các hình ảnh, các đối tượng nghiên cứu trong trí nhớ của người dân địa phương
Các giai đoạn nghiên cứu thường tương đối độc lập nhưng thường đan xen để làm rõ các vấn đề Quan sát đóng vai trò quan trọng trong việc phản ánh thực tế tại thời điểm quan sát, giúp nêu ra các mâu thuẫn và phản ánh các mối quan hệ trong hoạt động sống hàng ngày Tuy nhiên, phương pháp quan sát không thể khám phá các yếu tố trong quá khứ.
Nghiên cứu các bản vẽ và tài liệu song song với quan sát giúp thu thập dữ liệu lịch sử, làm rõ quá trình phát triển của làng nghề Vạn Phúc và không gian công cộng Thực hiện điều tra thực tế qua phỏng vấn người dân, đặc biệt là các cụ già, để hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và biến đổi của làng Từ các câu chuyện và trí nhớ của họ, tài liệu được xây dựng từ những tư liệu đã thu thập Giai đoạn tổng hợp là bước quan trọng trong việc phân tích và đánh giá xu hướng phát triển, nhằm tìm ra giải pháp bền vững cho sự phát triển của làng nghề này.
THỰC TRẠNG HÌNH THÀNH, XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ VẠN PHÚC
Lịch sử hình thành làng nghề Vạn Phúc
Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc có nguồn gốc từ thế kỷ 7-8, trong thời kỳ nước ta bị nhà Đường đô hộ Theo truyền thuyết từ thời nhà Lê, bà Lã Thị Nga, người được tôn vinh là tổ nghề, đã đến Vạn Phúc và dạy dân cấy cày, xe tơ dệt lụa Dù trải qua nhiều thăng trầm, làng Vạn Phúc vẫn tồn tại và phát triển cho đến nay Nghề dệt lụa không chỉ là nguồn sống mà còn là niềm tự hào, kết tinh văn hóa và truyền thống của người dân nơi đây.
Đặc điểm tự nhiên
Làng Vạn Phúc, thuộc phường Vạn Phúc, nằm ở phía Tây Bắc thị xã Hà Đông, cách trung tâm thị xã 1km và trung tâm Hà Nội 10km Đây là một dải đất hình thoi độc đáo.
Phía Tây giáp với xã Văn Khê
Phía Đông giáp với sông Nhuệ và xã Văn Yên
Phía Nam giáp với hai phường Quang Trung và Yết Kiêu
Phía Bắc giáp với làng Ngọc Trụ và Đại Mỗ huyện Từ Liêm – Hà Nội
Xã Vạn Phúc nằm trê trục đường 430 nối thị xã Hà Đông với tuyến đường Láng Hòa Lạc (đoạn đầu quốc lộ Bắc Nam 1B) và đường 32
Với những thuận lợi về địa lý và giao thông đó, Vạn Phúc sẽ có điều kiện phát triển kinh tế thực sự mạnh mẽ trong thời gian tới
Xã Vạn Phúc có lợi thế giao thông đường thủy nhờ mối liên hệ với sông Nhuệ, cùng với việc gần đường 430, con đường lớn kết nối với đường Nguyễn Trãi, tạo điều kiện thuận lợi cho giao thương và các hoạt động dịch vụ Địa hình xã Vạn Phúc đồng nhất, được phân chia bởi sông Nhuệ và tuyến đường 430.
Vạn Phúc có địa hình tương đối bằng phẳng với độ cao từ 5,0 đến 6,0m, thấp hơn các vùng lân cận từ 1-1,5m và có độ dốc nhẹ từ Tây sang Đông, Bắc xuống Nam với tỷ lệ 0,2-0,3% Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển các công trình nhà ở và xây dựng khác.
Hà Nội có khí hậu nhiệt đới gió mùa, với nhiệt độ trung bình hàng năm khoảng 23,6°C, độ ẩm cao từ 82% đến 88%, và lượng mưa trung bình hàng năm đạt 1707mm.
Khu vực ven sông Nhuệ có độ ẩm cao do ảnh hưởng của hơi nước, điều này khiến việc bảo quản vải trở nên khó khăn hơn Nếu không được bảo quản cẩn thận, vải dễ bị ẩm mốc, dẫn đến giảm chất lượng.
Vạn Phúc được thiên nhiên ưu ái với dòng sông Nhuệ hiền hòa và những công trình cổ kính như đình, chùa, cổng làng, mang giá trị văn hóa và lịch sử cao Điều này không chỉ tạo điều kiện cho sự phát triển văn hóa rực rỡ mà còn gia tăng giá trị thương mại dịch vụ, đặc biệt trong việc thu hút khách du lịch.
Đặc điểm sử dụng đất
Đường 430 đi qua trung tâm xã và chia xã làm hai phần:
+ Phần phía Đông Nam chủ yếu là làng Vạn Phúc cũ và một phần là ruộng canh tác ở phía Bắc Làng
Khu vực phía Tây Bắc của xã bao gồm ruộng canh tác, nơi có một số công ty và xí nghiệp hoạt động, cùng với ba khu nghĩa trang, trong đó có nghĩa trang thị xã.
Hà Đông, nghĩa trang Vạn Phúc và nghĩa trang liệt sĩ Xã
Vạn Phúc trước đây gồm 5 xóm nhỏ: xóm Ngoài, xóm Trong, xóm Giữa, xóm Lẻ, và xóm Quán Hiện nay, những xóm này đã được đổi tên thành Đoàn Kết, Quết Tiến, Bạch Đằng, Hồng Phong, Hạnh Phúc, Chiến Thắng và Độc Lập.
Toàn xã có tổng diện tích tự nhiên là 143,9744 ha, bao gồm 62,1259 ha đất nông nghiệp (chiếm 43,1%), 46,3029 ha đất chuyên dụng (chiếm 32,2%), 30,8835 ha đất ở (chiếm 21,5%) và 4,6620 ha đất chưa sử dụng (chiếm 3,2%).
Với cơ cấu sử dụng đất trên ta thấy:
+ Diện tích đất nông nghiệp quá lớn (chiếm 43,1 %)
+ Diện tích đất ở chỉ chiếm 21,5 % đây là một tỷ lệ rất nhỏ nếu đem ra so sánh với tiêu chuẩn (vào khoảng 35–45 %)
+ Mật độ dân số vào khoảng 6700 người/km 2 nó là một tỷ lệ hợp lí nếu đem so với các đô thị ở Việt Nam.
Đặc điểm dân cư và lao động
Trước cách mạng tháng 8 năm 1945 Vạn Phúc đã có 670 hộ gia đình với
3000 nhân khẩu Hiện nay đã tăng lên gần gấp 3 với 2760 hộ gia đình, dân số lên tới 9754 người, số lao động vào khoảng 3500 người
Thành phần dân số Số lượng
Dân số trong độ tuổi lao động (15-60 tuổi)
Trong những năm đổi mới, người dân Vạn Phúc đã nâng cao ý thức về kế hoạch hóa gia đình, dẫn đến tỷ lệ trẻ em tương đối thấp Tỷ lệ người trong độ tuổi lao động cao sẽ cung cấp một nguồn lao động dồi dào cho sự phát triển kinh tế trong tương lai, tạo ra lợi thế cho khu vực này.
Bảng cơ cấu xã Vạn Phúc :
Ngành nghề Số hộ Tỷ lệ (%)
Kết hợp dệt và nông nghiệp 300 10.9
Dịch vụ và nghề khác 1395 50.5
Vạn Phúc là một làng nghề dệt lụa truyền thống, nổi bật với khoảng 650 hộ gia đình tham gia, chiếm 23,6% tổng số hộ Ngành dệt lụa đã thu hút phần lớn lao động trong độ tuổi, trong khi số người làm nông nghiệp chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ Đặc biệt, hơn 50% lao động trong khu vực làm việc trong các dịch vụ liên quan đến ngành dệt Ngoài ra, Vạn Phúc còn thu hút lao động từ các vùng lân cận đến học nghề và làm việc.
Không gian cảnh quan
Vạn Phúc, một làng nghề truyền thống ở đồng bằng Bắc Bộ, nổi bật với hệ thống cảnh quan độc đáo bao gồm cổng làng, đường làng, đình, chùa, đền, miếu, quán lá, cây đa, giếng nước, ao chuôm và cánh đồng Những yếu tố này không chỉ tạo nên sự khác biệt giữa các làng mà còn phản ánh nét văn hóa đặc trưng của từng địa phương.
Làng Vạn Phúc đang trải qua sự chuyển đổi mạnh mẽ về cơ cấu, chức năng và không gian cảnh quan do tác động của xu hướng đô thị hóa, dẫn đến những hệ quả tích cực và tiêu cực Sự chuyển đổi này diễn ra tự phát trong bối cảnh kinh tế thị trường và tốc độ đô thị hóa nhanh chóng, thiếu kiểm soát về không gian cư trú, mật độ xây dựng, ngành nghề và lối sống Cảnh quan và môi trường sống của làng Vạn Phúc đang bị xâm hại nghiêm trọng, không chỉ bởi các yếu tố bên ngoài mà còn do chính những điều chỉnh nội tại của cộng đồng nơi đây.
Trong những năm gần đây, diện tích mặt nước đang bị thu hẹp nhanh chóng do nhiều ao, hồ và sông ngòi bị lấp và lấn chiếm Hệ quả là hiện tượng úng ngập và lụt vào mùa mưa xảy ra thường xuyên, gây mất đi vẻ đẹp cảnh quan và làm gia tăng ô nhiễm môi trường.
Mật độ xây dựng cao và không có quy hoạch hợp lý đã dẫn đến sự chật hẹp trong không gian cảnh quan, tạo ra sự lộn xộn Hiện tượng lấn chiếm và lấp đầy các khu vực xanh cùng không gian trống đang diễn ra phổ biến, ảnh hưởng đến chất lượng môi trường sống.
Cảnh quan xung quanh đã lấn át, khiến cho các công trình không còn giữ được sự cách ly cần thiết Điều này dẫn đến việc mất đi chất ảo và sự thoáng đãng của không gian mặt nước, đồng thời làm giảm thiểu những không gian lớn và thiếu điểm nhìn.
Phân tích sự phát triển và biến đổi không gian làng nghề Vạn Phúc
* Không gian truyền thống làng nghề Vạn Phúc:
Làng nghề Vạn Phúc, một trong số ít làng còn giữ được không gian truyền thống, mang đến cho du khách cảm nhận về vẻ đẹp của một làng quê Bắc Bộ xưa với cây đa, đường gạch quanh co và mái đình cổ kính Những công trình kiến trúc văn hóa và tôn giáo như cổng, đình chùa, miếu thờ và chợ làng vẫn được bảo tồn nguyên vẹn, tạo nên di sản văn hóa quý giá Không gian truyền thống của làng Vạn Phúc được hình thành từ nhiều loại không gian khác nhau, đáp ứng nhu cầu của cộng đồng, nhưng lại không thể tách rời, tạo nên sự hòa quyện độc đáo giữa chức năng và không gian, góp phần làm nổi bật nét đặc trưng của cảnh quan nơi đây.
Về mặt chức năng, không gian công cộng làng nghề Vạn Phúc bao gồm một số không gian chính như:
- Không gian hoạt động văn hóa công cộng
- Không gian sản xuất và phục vụ sản xuất
- Không gian hoạt động thương mại
- Một vài không gian đặc biệt khác
Quá trình phát triển kinh tế và đô thị hóa trong những năm gần đây đã làm biến đổi mạnh mẽ các không gian truyền thống Kiến trúc nhà vườn Bắc Bộ xưa đang dần bị thay thế bởi các trào lưu kiến trúc mới, ảnh hưởng đáng kể đến cảnh quan của các làng quê.
2.1.2.Không gian hoạt động văn hóa công cộng:
Không gian công cộng ở các làng nghề truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ là nơi diễn ra nhiều hoạt động văn hóa như lễ hội, đình đám và sinh hoạt tập thể Đây là những hoạt động thể hiện bản sắc văn hóa độc đáo và cái hồn đầy tính biểu cảm của cộng đồng Hệ thống các yếu tố quen thuộc trong không gian này gắn liền với đời sống hàng ngày, tạo nên sự gần gũi và thân thiện cho người dân.
Tuổi thơ của mỗi người thường gắn liền với những hình ảnh quen thuộc như cây đa, quán nghỉ, đường làng, ngõ xóm, đình, chùa, đền miếu, cổng làng, giếng khoan, cầu ao và hàng dậu Những ký ức này không chỉ là những địa điểm mà còn là phần hồn của mỗi làng quê, tạo nên bản sắc văn hóa đặc trưng và gợi nhớ về những ngày tháng êm đềm.
Không gian hoạt động tín ngưỡng bao gồm các hoạt động văn hóa như lễ hội và lễ rước, thường diễn ra tại đình, chùa và các khu vực xung quanh như sân chùa, ao đình, hay sân kho HTX Những không gian này không chỉ phục vụ cho giao thông mà còn là nơi thu hút đông đảo người tham gia vào các hoạt động văn hóa tín ngưỡng trong các dịp lễ hội.
Không gian hoạt động giải trí tại làng Vạn Phúc rất linh hoạt và phong phú, khác biệt hoàn toàn so với đô thị Các hoạt động vui chơi có thể diễn ra ở nhiều địa điểm như gốc đa, giếng nước, sân đình, hay những khoảng trống trong ngõ nhỏ và bãi đất ven làng Tại đây, trẻ em có thể tìm thấy không gian vui chơi, trong khi người lớn tham gia các câu lạc bộ ngoài trời Hàng ngày, người dân còn tổ chức các hoạt động văn hóa như tập thể dục buổi sáng và các buổi sinh hoạt văn nghệ tại sân kho hoặc các khoảng đất trống lớn trên các trục đường chính và thửa ruộng công.
Đình làng Vạn Phúc là biểu tượng văn hóa của làng, thờ Đức thành hoàng A Lã Nương Thị Công trình kiến trúc truyền thống này được gìn giữ nguyên vẹn, bố cục theo hình chữ “Quốc” với Hậu Cung, Trung đình, Phương đình, nhà Quan cư và hai dãy tả vu, hữu vu Sân Đình rộng rãi, nổi bật với bức bình phong được đắp công phu và bốn cột trụ rồng phượng cách điệu Phía trước Đình có hồ nước hình vuông, bờ hồ xây cao, kết hợp với bể núi non bộ và vườn tạo nên không gian hài hòa.
Đình làng Vạn Phúc, với kiến trúc bề thế và uy nghi, không chỉ là nơi thờ tự mà còn là trung tâm văn hóa và lễ hội của cộng đồng Hai con đường rộng dẫn đến đình, được che bóng bởi hàng bang xanh, tạo không gian gần gũi và thân thiện Ý nghĩa của đình trong các hoạt động sinh hoạt công cộng là vô cùng quan trọng, đóng vai trò không thể thay thế trong đời sống của người dân làng Vạn Phúc.
Không gian cảnh quan của đình làng Vạn Phúc từng được hình thành bởi tỷ lệ cao của cây xanh và mặt nước, tạo nên sự thoáng đãng và tôn nghiêm Tuy nhiên, hiện nay diện tích mặt nước đã bị thu hẹp, kè đá bao quanh và mực nước không ổn định, dẫn đến tình trạng ô nhiễm do thiếu hệ thống đối lưu Diện tích cây xanh cũng giảm sút, chỉ còn lại trong khuôn viên đình và khu vực trường học, trong khi cây xanh xung quanh đình đã nhường chỗ cho xây dựng và mở rộng đường giao thông.
Ngôi chùa Vạn Phúc, tọa lạc bên trái lối vào chính của làng, được bao quanh bởi một ao rộng và có cảnh quan đẹp, vừa được sửa chữa Đây là địa điểm mà vào các dịp lễ Tết, rằm và mồng một, người dân trong làng thường đến thắp hương và cầu nguyện Trong khuôn viên chùa còn có một ngôi đền, được biết đến là nơi thờ vị phúc cho làng, mang tên đền Phường Cửi.
Chùa Vạn Phúc vừa được trùng tu, nhưng việc cải tạo không đồng bộ và thiếu khoa học đã ảnh hưởng đến cảnh quan hiện tại.
Diện tích mặt hồ phía trước chùa đã bị thu hẹp, không còn giữ được vẻ thoáng đãng như trước, do bị gò bó bởi hệ thống kè đá và hàng rào sắt.
Miếu thờ của làng tọa lạc bên dòng sông Nhuệ, được cho là nơi hóa của bà A Lã Khu vực này từng là một quần thể kiến trúc cảnh quan đẹp mắt, bao gồm miếu thờ, khu cây xanh và bến thuyền, tạo nên một không gian hài hòa và yên bình.
Trong thời kỳ bao cấp, do nhu cầu mở rộng giáo dục, xã đã xây dựng một trường cấp một tại khu vực Vạn Phúc, khiến miếu thờ nằm trong khuôn viên trường và làm cho khu vực đền làng trở nên tách biệt với không gian xung quanh Sự liên kết giữa Đình – Chùa – Đền – Miếu trong các hoạt động lễ hội và cuộc sống hàng ngày bị hạn chế Hiện tại, xã đang có kế hoạch tôn tạo khu vực này Hàng năm, vào ngày giỗ bà (25 tháng Chạp), dân làng tổ chức lễ dân hương để bày tỏ lòng thành kính với bà tổ nghề.
Hệ thống cổng và đường làng Vạn Phúc mang giá trị văn hóa cộng đồng và có ý nghĩa đặc biệt về lịch sử Cổng làng không chỉ là một mốc quy ước không gian mà còn là biểu tượng của làng Cổng làng Vạn Phúc được xây dựng theo phong cách kiến trúc điển hình của cổng làng quê Việt Nam và vẫn giữ được hình dáng ban đầu qua nhiều lần trùng tu.
❖ Các di tích lịch sử cách mạng:
Văn hóa phi vật thể
Làng Việt Nam được coi là cái nôi của nền văn hóa dân tộc, nơi bảo tồn những bản sắc văn hóa truyền thống như lễ hội, đình đám và phong tục tập quán Lối sống nông thôn tại đây thể hiện tính cộng đồng cao, với những quan hệ gia đình, hàng xóm và xã hội mang đặc trưng riêng, khác biệt so với các làng nghề khác và lối sống đô thị hiện đại.
Lễ hội làng Vạn Phúc mang đậm bản sắc văn hóa của Bắc Bộ, đồng thời thể hiện sự tự hào của người dân đối với quê hương Những nét đặc trưng của lễ hội giúp phân biệt Vạn Phúc với các làng quê khác Qua ba ngày hội, ảnh hưởng sâu sắc của hoàng làng A Lã Nương Thị đến đời sống văn hóa của làng được thể hiện rõ nét.
Các phong tục, lệ làng: làng Vạn Phúc còn giữ lại được nhiều phong tục truyền thống:
- Tăng lụa cho các cụ già trong làng trong các buổi lễ mừng thọ
- Trong ngày hội, làng quy định các cụ trên 60 tuổi, mỗi cụ đóng góp 1 yến gạo và một con lợn để khao cả làng
- Trai gái trong làng khi dựng vợ gả chồng phải đóng góp cho làng 1000 gạch để xây đường làng ngõ xóm
Nghề dệt lụa ở làng Vạn Phúc là một phần văn hóa đặc trưng, đã phát triển mạnh mẽ từ thế kỷ XVIII và trở nên nổi tiếng cả trong và ngoài nước Đặc biệt vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, nghề dệt lụa đã có những cải tiến đáng kể, tạo ra nhiều sản phẩm đa dạng như lụa, the, gấn, vóc và các mẫu hàng cao cấp khác Sản phẩm lụa Vạn Phúc đã tham gia triển lãm và giành nhiều giải thưởng tại các hội chợ quốc tế, đặc biệt trong thập niên 40 Trong giai đoạn 1940-1950, lụa Vạn Phúc đã trở thành thương hiệu nổi tiếng trên thị trường Đông Dương, với phiên chợ Hà Đông diễn ra mỗi 6 ngày, thu hút đông đảo khách hàng trong và ngoài tỉnh, và từ đó, lụa Vạn Phúc được biết đến với tên gọi lụa Hà Đông.
Từ năm 1990, nhằm thực hiện chủ trương đổi mới, HTX đã tiến hành chuyển giao công cụ sản xuất và giao quyền kinh doanh cho từng hộ gia đình, dẫn đến sự thay đổi trong mô hình kinh tế tập thể.
Nghề dệt lụa truyền thống ở Vạn Phúc đã được duy trì và phát triển mạnh mẽ nhờ sự hỗ trợ phát triển, với 998 máy dệt hiện có trong khu vực, nhiều hộ gia đình sở hữu từ 5-7 máy Sản lượng dệt trung bình hàng năm đạt tới 2.400.000m, gấp 10 lần so với thời kỳ bao cấp.
❖ Giá trị sản xuất lụa:
Lụa Vạn Phúc, từ sản phẩm thủ công, đã trở thành biểu tượng văn hóa của cái đẹp, nổi bật với yếu tố thẩm mỹ hàng đầu Làng Vạn Phúc nổi tiếng với gần 70 loại sản phẩm tơ lụa phong phú như lụa gấm, lĩnh, và nhiều mẫu mã đa dạng đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng, bao gồm Băng hoa, Long phượng, Mây bay, Tứ quế, Sa trơn, The trơn, Đũi hoa, Vân thọ đỉnh Ngoài các loại lụa trơn, nơi đây còn dệt các sản phẩm lụa hoa với họa tiết tinh xảo như hoa ngũ phúc, hoa lộc thọ, và đỉnh, khẳng định sự tinh tế trong nghệ thuật dệt lụa của làng Vạn Phúc.
Nghiên cứu sản xuất lụa giảm nhàu, không phai đã tạo bước tiến quan trọng, thúc đẩy sự phát triển làng nghề Vạn Phúc Làng nghề này hiện sống chủ yếu nhờ vào các sản phẩm thủ công truyền thống, với lụa Vạn Phúc được ưa chuộng tại các thị trường Đông Âu như Nga, Mông Cổ, Séc, cũng như được khách hàng Pháp và Nhật Bản yêu thích.
Văn hóa làng xã là kết tinh kinh nghiệm sống lâu đời của người dân, thể hiện qua đời sống hàng ngày và mối quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng Làng nghề Vạn Phúc, với sự phát triển mạnh mẽ, đã trải qua quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa, dẫn đến việc cải tiến nghề dệt Sản phẩm hiện nay không chỉ mang tính chất thủ công truyền thống mà còn có yếu tố sản xuất công nghiệp, phản ánh sự phát triển kinh tế của địa phương.
21 sự đô thị hóa, Vạn Phúc đang có những nguy cơ bị mất dần đi bản sắc văn hóa của mình.
Phân tích sự phát triển và biến đổi hình thái không gian công cộng làng nghề Vạn Phúc
3.1.1.1.Các giai đoạn phát triển:
Quá trình phát triển và biến đổi hình thái không gian công cộng tại làng thủ công Vạn Phúc đã diễn ra từ lâu, nhưng một bước ngoặt quan trọng xảy ra sau cải cách kinh tế Từ sau đổi mới, sự phát triển không gian công cộng ở đây mạnh mẽ hơn, mặc dù không đồng đều, chủ yếu tập trung vào những năm gần đây Trước "Đổi mới", sự phát triển của không gian công cộng tại làng nghề Vạn Phúc diễn ra chậm chạp trong thời kỳ bao cấp, với mục đích giữ gìn nghề dệt truyền thống và tạo việc làm cho xã viên thông qua Hợp tác xã lụa Vạn Phúc Tuy nhiên, do tình hình kinh tế khó khăn, chính sách bao cấp và nhu cầu tiêu thụ sản phẩm thấp, làng nghề không phát triển tự nhiên Dọc theo trục đường, không có cửa hàng bán lụa, chủ yếu là diện tích cây xanh và đất vườn của các hộ gia đình, sản phẩm chủ yếu được tiêu thụ qua chợ hoặc sự thu mua của nhà nước, và không gian công cộng gần như giữ nguyên vẹn với nhiều không gian trống và cây xanh, phản ánh đặc trưng của làng nghề Bắc Bộ.
Trước khi có chính sách đổi mới, Vạn Phúc vẫn duy trì được bản sắc làng nghề truyền thống với không gian cảnh quan quê hương còn nguyên vẹn Những giá trị di sản của làng chưa bị xâm hại, giữ gìn được những đặc trưng văn hóa độc đáo.
Trong giai đoạn “đổi mới” đến năm 2000, kinh tế Vạn Phúc đã có sự biến đổi đáng kể khi chuyển sang nền kinh tế thị trường Tuy nhiên, chỉ đến những năm cuối của giai đoạn này, Vạn Phúc mới ghi nhận những thay đổi rõ rệt về kinh tế và xã hội Nghề dệt lụa được chú trọng phát triển, nhưng vẫn chỉ dừng lại ở quy mô hợp tác xã và một số hộ gia đình, thu hút một lượng không nhỏ người tham gia sản xuất Các không gian trống, cây xanh và mặt nước vẫn chưa bị xâm chiếm hay thay đổi.
Sự phát triển kinh tế đã dẫn đến biến đổi không gian công cộng, nhưng mức độ thay đổi vẫn chưa đáng kể và chỉ tập trung ở lối vào chính của làng Người dân chủ yếu tập trung vào sản xuất mà chưa chú trọng đến việc giới thiệu và bán sản phẩm, dẫn đến sự xuất hiện chỉ một số ít cửa hàng nhỏ, chủ yếu là của hợp tác xã và một số hộ gia đình ven đường Mặc dù quá trình đô thị hóa đã bắt đầu ảnh hưởng đến các khu vực xung quanh, nhưng tại Vạn Phúc, tác động này vẫn chưa mạnh mẽ Diện tích trống và cây xanh vẫn còn nhiều, giúp không gian truyền thống giữ được những nét đặc trưng cơ bản.
Trong giai đoạn này, di sản văn hóa và không gian truyền thống vẫn chưa bị ảnh hưởng sâu sắc bởi sự biến đổi kinh tế Các di sản văn hóa vật thể như Đình, Chùa, Đền, Miếu vẫn được bảo tồn nguyên vẹn, trong khi sự thay đổi chủ yếu diễn ra ở chức năng của một số nhà dân và hợp tác xã dọc theo đường Mặc dù có sự xuất hiện của các cửa hàng kinh doanh nhỏ lẻ, nhưng chúng vẫn rất hiếm Thời kỳ này đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong phát triển kinh tế và nghề dệt lụa truyền thống Vạn Phúc, từ năm 2002 đến cuối năm 2003.
Trong giai đoạn hiện tại, kinh tế Vạn Phúc đang trên đà phát triển mạnh mẽ Nghề dệt cũng đã có những bước tiến đáng kể, trở thành một trong những ngành nghề chủ chốt, đóng góp vào thu nhập chính của người dân nơi đây.
Sự gia tăng nhu cầu tiêu thụ sản phẩm lụa tại làng nghề Vạn Phúc được thúc đẩy bởi các chính sách 'kích cầu' của nhà nước và quá trình đô thị hóa ngày càng mạnh mẽ Điều này đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nghề truyền thống, thu hút sự quan tâm của người dân.
Sự phát triển kinh tế và đô thị hóa ở làng nghề Vạn Phúc đã làm thay đổi không gian công cộng, đặc biệt trên trục đường chính vào làng Không gian này đang biến đổi nhanh chóng, với việc chú trọng đến trưng bày và giới thiệu sản phẩm Nhu cầu mở rộng không chỉ không gian sản xuất mà còn diện tích cho hoạt động kinh doanh ngày càng tăng cao Các hộ gia đình đang tận dụng mảnh vườn, ao hồ để mở rộng sản xuất, trong khi không gian cây xanh và khoảng trống ven đường được sử dụng để mở cửa hàng Tuyến phố này đã trở thành khu vực trưng bày và buôn bán tơ lụa, cũng như cung cấp dịch vụ may mặc và phục vụ khách du lịch Hơn nữa, việc xây dựng nhà ở tự phát với kiến trúc và chiều cao tùy tiện đang làm biến đổi mạnh mẽ không gian truyền thống.
Giai đoạn phát triển mạnh mẽ của kinh tế Vạn Phúc đã chứng kiến sự gia tăng khả năng sản xuất của nghề dệt truyền thống và sự chú trọng vào giao lưu buôn bán Khu vực này đã có điều kiện thuận lợi để trở thành một tuyến phố thương mại, kết hợp các dịch vụ sản phẩm nhằm thu hút khách du lịch Tuy nhiên, quá trình phát triển kinh tế cũng đã ảnh hưởng đến di sản văn hóa, dẫn đến tình trạng cơi nới, lấn chiếm diện tích và sự áp đảo về không gian bởi các công trình nhà ở cao, không phù hợp với cảnh quan và không gian truyền thống.
Làng Vạn Phúc đang trải qua giai đoạn phát triển mạnh mẽ với tốc độ đô thị hóa cao Hiện nay, từ cổng làng đến khu vực trung tâm, hai bên đường đã có sự thay đổi hoàn toàn Quá trình phát triển sản xuất và giao thương đã góp phần làm thay đổi diện mạo của làng.
Khu phố thương mại sầm uất đã thay đổi mạnh mẽ từ một làng nghề dệt lụa truyền thống, với sự lấn át của các cửa hàng đầy màu sắc tạo nên không khí sôi động và hào nhoáng Dọc theo trục đường này, không gian xanh gần như không tồn tại, và khoảng trống giữa các công trình bị tận dụng triệt để để mở cửa hàng kinh doanh tơ lụa cùng các dịch vụ phục vụ khách du lịch tham quan và mua sắm.
Diện tích mặt đường của HTX hiện nay được phát triển thành các cửa hàng cho thuê với bề rộng từ 3.5 đến 4m và chiều cao từ 4 đến 5m Các cửa hàng này được xây dựng hàng loạt, tạo nên sự đồng bộ và đảm bảo thông thoáng theo quy định.
Diện tích mặt đường thuộc quyền sở hữu tư nhân đang gây ra nhiều vấn đề trong quản lý xây dựng và cải tạo Trước đây, mặt tiền của các gia đình rất rộng, nhưng hiện nay, nhiều hộ đã chia nhỏ thành các lô đất khác nhau để bán hoặc cho thuê làm cửa hàng Việc quản lý lỏng lẻo và thiếu định hướng từ chính quyền dẫn đến các công trình xây dựng tự phát, phụ thuộc vào ý thức của chủ sở hữu Hệ quả là nhiều hình thức kiến trúc tùy tiện xuất hiện, làm mất đi vẻ đẹp của không gian truyền thống.
Tốc độ đô thị hóa và sự biến đổi hình thái không gian công cộng ngày càng nhanh chóng và khó kiểm soát, đặc biệt từ đầu năm 2004 đến nay, khi tuyến không gian này đã trải qua những thay đổi hoàn toàn so với trước đây.
Chùa đã được xây dựng lại toàn bộ hệ thống bờ hồ và cải tạo mặt đứng, đồng thời hệ thống rào sắt được sử dụng để tạo ra sự tách biệt giữa không gian chùa và môi trường xung quanh.
- Đình: việc xây dựng nhà ở xung quanh có chiều cao lớn làm cho không gian đình bị lấn át, bó hẹp lại
- Không gian cây xanh trung tâm bị lấn chiếm làm nơi chứa phế thải xây dựng rất mất mỹ quan của không gian trung tâm
Giải pháp tổng thể
Giải pháp tổng thể cho việc phát triển và bảo tồn làng nghề Vạn Phúc dựa trên nguyên tắc “phát triển bền vững” Quan điểm này đã được xác định trong đường lối phát triển kinh tế của Việt Nam, nhấn mạnh rằng tăng trưởng kinh tế cần gắn liền với tiến bộ và công bằng xã hội, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, và bảo vệ môi trường sinh thái Do đó, việc phát triển làng nghề Vạn Phúc cũng phải tuân thủ theo định hướng này.
2.1.2.Các nguyên tắc của giải pháp tổng thể:
Dựa trên cơ sở trên ta đề ra các nguyên tắc của giải pháp tổng thể trong việc phát triển và bảo tồn làng nghề này:
Ngành sản xuất lụa đang tiến bước vào công nghiệp hóa và hiện đại hóa, đồng thời cần phát triển các ngành nghề mới Việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế của xã sẽ tập trung vào các lĩnh vực công nghiệp, thủ công nghiệp, dịch vụ và du lịch.
- Bảo vệ và gìn giữ bản sắc của một làng nghề truyền thống
- Cải thiện hướng tới bảo đảm môi trường trong sạch cho cuộc sống làm việc của người dân
- Góp phần xây dựng làng nghề văn minh giàu đẹp
2.1.3.Nội dung của giải pháp tổng thể:
Giải pháp tổng thể cho vấn đề tại Vạn Phúc bao gồm việc xây dựng một chiến lược chung và xác định các nội dung cần thực hiện, với các nội dung này được coi là những phương án cụ thể để giải quyết hiệu quả.
Giải pháp tổng thể cần bao gồm nhiều lĩnh vực khác nhau, với mỗi lĩnh vực đại diện cho một phương án cụ thể Để cải thiện thực trạng của làng nghề và tình hình xung quanh, cũng như trong toàn quốc, chúng ta cần thực hiện những phương án cụ thể sau đây.
- Quy hoạch và tổ chức lại sản xuất
- Quy hoạch lại khu dân cư
- Cải tạo hạ tầng kĩ thuật: cải tạo giao thông, cây xanh, mạng lưới nước, xử lý rác
- Xây dựng hệ thống dịch vụ và du lịch
- Tìm đầu ra cho ngành dệt lụa trong thị trường trong nước (và nếu được thì xuất khẩu ra nước ngoài)
Đề xuất phương án cụ thể
2.2.1.Các mục tiêu kinh tế kĩ thuật cần đạt được:
- Dân số hiện nay: 9754 người
- Chọn tỷ lệ tăng dân số: 2.5% (1.5% cho tăng tự nhiên và 1% cho tăng cơ học)
2.2.1.2.Các mục tiêu về sản xuất:
Hiện tại, ngành sản xuất gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là do phụ thuộc vào thời vụ, chủ yếu vào mùa hè Sản lượng sản phẩm chưa đạt yêu cầu so với công suất máy móc hiện có Do đó, cần có sự thay đổi trong sản xuất để tận dụng thời gian rỗi của máy móc và lao động của người dân, từ đó thúc đẩy sự phát triển cho ngành dệt lụa ở Vạn Phúc.
Hiện nay, sản xuất chủ yếu diễn ra rời rạc tại từng hộ gia đình, trong khi hợp tác xã (HTX) thực hiện sản xuất tập trung nhưng quy mô lại rất nhỏ Điều này dẫn đến việc định hướng sản xuất chưa được đồng nhất.
33 vì thế trog thời gian tới cần lien kết sản xuất giữa các hộ lại với nhau bằng hiệp hội làng nghề
Để bảo vệ môi trường và giảm thiểu ô nhiễm tiếng ồn từ các máy dệt, cần thiết phải quy hoạch lại khu sản xuất Việc này không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe cộng đồng mà còn đảm bảo sự bền vững cho ngành dệt trong tương lai.
- Tăng khối lượng sản xuất, máy móc theo nhu cầu của thị trường
- Tìm thêm các nguồn nguyên liệu phục vụ cho sản xuất một cách ổn định
2.2.1.3.Các mục tiêu về thương mại và du lịch:
Hiệp hội làng nghề đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển ngành lụa ở Vạn Phúc, góp phần định hướng sản xuất, thu mua và phân phối sản phẩm.
- Xây dựng thương hiệu ngành lụa trở thành một thương hiệu vải truyền thống có mặt tại nhiều nơi trong cả nước
- Ngành lụa trở thành ngành đem lại thu nhập chính cho làng lụa
Xây dựng các tour du lịch cho khách trong nước và quốc tế không chỉ giúp quảng bá sản phẩm du lịch mà còn tạo ra nguồn thu nhập lớn từ việc bán sản phẩm cho du khách.
- Từng bước nâng cao thu nhập của người dân (hiện nay là 700.000 đồng/người/tháng)
2.2.1.4.Các mục tiêu xử lý môi trường:
- Xử lý các chất độc hại xuất phát từ thuốc nhuộm
- Xử lý tiếng ồn từ máy dệt
- Cải tạo lại chất lượng từ một số hồ ao, con sông Nhuệ
- Xử lý rác thải thải ra cho việc sinh hoạt hàng ngày cũng như tạo một môi trường sống sạch đẹp
2.2.1.5.Các chỉ tiêu cần đạt được của việc quy hoạch sử dụng đất:
Diện tích đất nghiên cứu: 143.9 ha
Dân số hiện nay là 9754 người
Qui hoạch đến năm 2020 là 14127 người (do tăng dân số tự nhiên và cơ học, chọn tỷ lệ 2.5%)
Các loại nhà sử dụng là nhà cao không quá 3 tầng, gồm các loại nhà mới (chia lô, của hàng,…) và các nhà cũ
Diện tích các công trình văn hóa: Đình: 0.15 ha
Nhà lưu niệm Bác Hồ: 0.0315 ha
Để vượt qua những khó khăn và đạt được mục tiêu trong thời gian tới, chúng ta cần xây dựng công tác sản xuất theo một phương án cụ thể.
+ Giữu lại việc sản xuất riêng của từng hộ tại gia đình theo phương thức truyền thống từ xưa tới nay:
- Không thay đổi việc dệt lụa của từng hộ đơn lẻ
- Duy trì và phát huy những bí quyết cũng như những phương pháp sản xuất riêng của từng hộ cũng như của từng dòng họ
- Việc sản xuất riêng lẻ chủ yếu sản xuất những mặt hàng cao cấp có chất lượng cao
+ Tổ chức sản xuất tập trung song hành với việc sản xuất đơn lẻ:
Xây dựng một khu vực mới độc lập với các cửa hàng cho phép các hộ dân thuê hoặc bán để sản xuất, tất cả dưới sự quản lý của hiệp hội làng nghề.
- Tại khu sản xuất tập trung chủ yếu sản xuất các mặt hàng đơn lẻ
+ Quy hoạch việc nhuộm lại một khu tập trung
+ Xây dựng hiệp hội làng nghề có vai trò định hướng trong sản xuất và quản lý thành phần sản xuất:
- Thành phần hiệp hội làng nghề phải có người có tay nghề, có uy tín với người dân và có cổ phần trong đó
- Định hướng sản xuất cho người dân (những hộ sản xuất riêng lẻ) và quy định việc sản xuất tập trung
- Hỗ trợ việc sản xuất cả về kĩ thuật lẫn tài chính
B.thương mại dịch vụ du lịch:
+Xây dụnghiệp hội làng nghề ;
Hiệp hội đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển ngành lúa, hoạt động như một cầu nối quản lý kinh tế giữa các hộ buôn bán và thị trường, từ đó đưa ra những định hướng sản xuất hiệu quả.
- Hiệp hội làng nghề phải có một tiềm năng kinh té lớn từ đó phát triển việc mua bán thông qua các đại lý trêm toàn quốc
Hiệp hội cần tập trung tiếp thị mặt hàng lụa xuống các tỉnh phía Nam, nơi có khí hậu thoáng mát quanh năm, tạo điều kiện thuận lợi cho tiêu thụ So với miền Bắc chỉ có mùa hè để tiêu thụ lụa, thị trường phía Nam hứa hẹn sẽ mang lại cơ hội tốt hơn Ngoài việc phát triển thị trường trong nước, chúng ta cũng cần hướng tới việc mở rộng ra thị trường nước ngoài trong tương lai gần.
Hiệp hội là tổ chức kinh tế, trong đó những người lãnh đạo cần có khả năng điều hành các hoạt động kinh tế, chẳng hạn như tổ chức kinh tế marketing.
+ Xây dựng khu buôn bán tập trung có thuận tiện về giao thông buôn bán tại khu đường quốc lộ 403:
- Đây là khu có thể bán hoặc cho thuê đối với các hộ trong làng để họ có thể trục tiêp đưa hàng của mình ra bán
- khu này có sự quản lý của hiệp hội
*Tổ chưc về du lịch: a.”Giới thiệu về Hà Tây:
Hà Tây nổi bật với nhiều danh lam thắng cảnh nổi tiếng, thu hút du khách trong và ngoài nước Nơi đây không chỉ có các làng nghề truyền thống mà còn sở hữu những địa điểm văn hóa lịch sử như Đền Và, Đền Trúc, Đình Hoàng Xá, Đình Tây Bằng và Chùa Đậu - một ngôi chùa cổ kính ở miền Bắc.
Chùa Tự Nghiêm, một ngôi chùa trăm gian, cùng với Chùa Bối Khuê và Chùa Hương - ngôi chùa nổi tiếng nhất, tạo nên bức tranh văn hóa phong phú của vùng đất này Ngoài ra, các lễ hội đặc sắc như lễ hội thổi cơm thi làng Chuông, lễ hội chùa Thày, lễ hội đền Và và lễ hội chạy Lợn cũng góp phần thu hút du khách và gìn giữ truyền thống văn hóa địa phương.
Vạn Phúc, với vị trí trung tâm và giao thông thuận lợi, mang lại lợi thế lớn cho việc tổ chức các tour du lịch.
Hiệp hội làng nghề sẽ hợp tác với các công ty du lịch để tổ chức các tour tham quan làng nghề Dưới đây là danh sách một số công ty du lịch mà chúng ta cần liên hệ để triển khai các chương trình này.
+ Hiệp hội phải có những người dẫn khách Du lịch đi thăm quan làng và các khu vực sản xuất
Để tổ chức liên kết với các công ty du lịch, cần áp dụng phí du lịch dựa trên số lượng khách Để khuyến khích các công ty du lịch hợp tác, chúng ta cần trích một phần trăm từ doanh thu sản phẩm bán được thông qua hóa đơn cho khách du lịch.
+ Dùng quà lưu niệm tặng cho khách Du lịch để quản bá sản phẩm
+ Tiếp tục phát huy các tục lệ và mở rộng các lễ hội truyền thống nhằm thu hút khách Du lịch tới thăm quan
Xây dựng tour Để phát triển được các tour Du lịch ở Vạn Phúc chúng ta cần làm những điều sau:
Chính quyền cần phải có chương trình tạo điều kiện cho việc phát triển du lịch bằng cách:
+ Tạo điều kiện cho các công ty vào đây hoạt động
+ Mở các chương trình giáo dục về cách thức tiếp đãi khacgs Du lịch cho người dân
+ Trùng tu các di tích lịch sử