Tiểu luận THỰC TRẠNG HÌNH THÀNH, XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ VẠN PHÚC

MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU 3 1. Lý do chọn đề tài: 3 2. Mục đích nghiên cứu của đè tài: 6 3. Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu: 6 4. Phương pháp nghiên cứu: 7 Chương 1. THỰC TRẠNG HÌNH THÀNH, XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ VẠN PHÚC 8 1.1.Lịch sử hình thành làng nghề Vạn Phúc: 8 1.2.Đặc điểm tự nhiên: 8 1.3.Đặc điểm sử dụng đất: 9 1.4. Đặc điểm dân cư và lao động: 10 1.4.1Dân số: 10 1.4.2. Cơ cấu lao động: 11 1.5. Không gian cảnh quan: 12 2.1.Phân tích sự phát triển và biến đổi không gian làng nghề Vạn Phúc: 12 2.1.1.Văn hóa vật thể: 12 2.1.2.Không gian hoạt động văn hóa công cộng: 13 2.1.2.Không gian sản xuất và phục vụ sản xuất: 17 2.1.3.Không gian hoạt động thương mại: 17 2.1.4. không gian khác: 18 2.2.Văn hóa phi vật thể: 18 3.1.Phân tích sự phát triển và biến đổi hình thái không gian công cộng làng nghề Vạn Phúc: 21 3.1.1.Quá trình phát triển: 21 Chương 2. ĐỀ XUẤT PHƯƠNG ÁN PHÁT TRIỂN VÀ BẢO TỒN LÀNG NGHỀ VẠN PHÚC 31 2.1.Giải pháp tổng thể: 31 2.1.1.Cơ sở khoa học: 31 2.1.2.Các nguyên tắc của giải pháp tổng thể: 31 2.1.3.Nội dung của giải pháp tổng thể: 31 2.2.Đề xuất phương án cụ thể: 32 2.2.1.Các mục tiêu kinh tế kĩ thuật cần đạt được: 32 2.2.2.Đề xuất phương án: 34 Kiến nghị 39 Đánh giá Error Bookmark not defined.

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài: 3

2 Mục đích nghiên cứu của đè tài: 6

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu: 6

4 Phương pháp nghiên cứu: 7

Chương 1 THỰC TRẠNG HÌNH THÀNH, XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ VẠN PHÚC 8

1.1.Lịch sử hình thành làng nghề Vạn Phúc: 8

1.2.Đặc điểm tự nhiên: 8

1.3.Đặc điểm sử dụng đất: 9

1.4 Đặc điểm dân cư và lao động: 10

1.4.1Dân số: 10

1.4.2 Cơ cấu lao động: 11

1.5 Không gian cảnh quan: 12

2.1.Phân tích sự phát triển và biến đổi không gian làng nghề Vạn Phúc: 12

2.1.1.Văn hóa vật thể: 12

2.1.2.Không gian hoạt động văn hóa công cộng: 13

2.1.2.Không gian sản xuất và phục vụ sản xuất: 17

2.1.3.Không gian hoạt động thương mại: 17

2.1.4 không gian khác: 18

2.2.Văn hóa phi vật thể: 18

3.1.Phân tích sự phát triển và biến đổi hình thái không gian công cộng làng nghề Vạn Phúc: 21

3.1.1.Quá trình phát triển: 21

Chương 2 ĐỀ XUẤT PHƯƠNG ÁN PHÁT TRIỂN VÀ BẢO TỒN LÀNG NGHỀ VẠN PHÚC 31

2.1.Giải pháp tổng thể: 31

2.1.1.Cơ sở khoa học: 31

2.1.2.Các nguyên tắc của giải pháp tổng thể: 31

2.1.3.Nội dung của giải pháp tổng thể: 31

2.2.Đề xuất phương án cụ thể: 32

2.2.1.Các mục tiêu kinh tế kĩ thuật cần đạt được: 32

2.2.2.Đề xuất phương án: 34

Kiến nghị 39 Đánh giá Error! Bookmark not defined.

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài:

Qua quá trình học tập và nghiên cứu thực tế, tôi đã được làm việc và tiếpthu di sản và các khía cạnh khác nhau của khái niệm phát triển bền vững: quátrình phân tích, đánh giá thực trạng, áp dụng các khái niệm mới, đến việc đềxuất định hướng giải pháp… điều này thực sự mang tính thực tiễn rất cao, nhất

là đối với một nước đang trên đà phát triển như Việt Nam, một quá trình pháttriển với nhiều sự tác động có thể làm mất đi những nét đặt trưng của dân tộc.Hơn nữa qua việc tìm hiểu về sự phát triển và biến đổi tại làng nghề Vạn Phúc,thị xã Hà Đông, tỉnh Hà Tây, tôi nhận thấy đây thực sự là một làng nghề với rấtnhiều bất cập trong quá trình phát triển dặc biệt trong những năm gần đây Mộtlàng nghề truyền thống đang có dấu hiệu mất dần bản sắc riêng của mình

Vạn Phúc là một làng nghề truyền thống nổi tiếng đã được biết đến từ rấtsớm, và trở thành một trong những biểu trưng về kỹ nghệ và văn hóa dân gianViệt Nam Nó đã trở thành một mặt hang truyền thống được nhiều người ưachuộng không những trong nước mà còn cả ở nước ngoài Tuy nhiên trongnhững năm gần đây, Vạn Phúc đang đứng trước nguy cơ phát triển không bềnvững, đó là do quá trình phát triển không có định hướng.Việc phát triển tùy tiệnmang tính tự phát triển của các thành phần và kinh tế

Góp phần vào việc phá vỡ cảnh quan kiến trúc, gây ô nhiễm môi trường,mất đi bản sắc dân tộc Hơn nữa đối với bất kỳ làng nghề truyền thống ViệtNam, không gian cộng đồng lun mang những nét đặc trưng của từng làng, có thểcoi bộ mặt của mỗi làng đều thông qua không gian công cộng của từng làng.Ngay cả những làng cùng một nghề nhưng ở những nơi khác nhau, điều kiệnkhác nhau cũng tạo nên những đặc thù khác nhau.Vì vậy có thể nói, khi mộtlàng nghề phát triển và biến đổi thì không gian công cộng là một thành phần

chịu tác động rất lớn từ các yếu tố chủ quan lẫn khách quan, tích cực lẫn tiêucực.Và làng nghề Vạn Phúc cũng không phải là một ngoại lệ.

Trích dẫn bài báo trên báo điện tử “ trang du lịch ”

Mong manh lụa Hà Đông

Làng nghề Vạn Phúc đang đứng trước nguy cơ mai một

Xã Vạn Phúc ( Hà Đông – Hà Tây ) mảnh đất một thời hưng thịnh vớinhững vạt lụa gấm, vân, đũa… giờ đây đang đứng trước nhiều khó khăn: lụa rẻ,người làm không có công, nợ ngân hàng không trả được Nghệ nhân NguyễnHữu Chính, Chủ tịch Hiệp hội làng nghề cho biết, xã Vạn Phúc có 650 hộ dệtlụa với 1.030 máy, nhưng trong năm 2002 này, 40% số máy đành bỏ không.Theo ông Chính cuối năm 2001,một tư thương ở Hà Nội ký được hợp đồngxuất khẩu lụa tiếu ngạch, nên đã đến Vạn Phúc đặt tiền trước với từng nhà caohơn thị trường vài giá Lụa bỗng dưng khan hiếm, Vạn Phúc dệt lụa thâu đêmsuốt sang Thế rồi không ai bảo ai, người làng vay tiền đổ xô vào miền Namlung mua máy dệt, thuê người làm, mở rộng quy mô sản xuất Thường ngày máydệt chỉ khoảng 6 – 7 triệu đồng một chiếc, lúc ấy vọt lên 18 triệu đồng, nhưngmáy vẫn ùn ùn kéo về Vạn Phúc, tăng gần gấp đôi, số hộ cũng tăng từ 400 đến

650 Nhưng, ngày vui ngắn chẳng tày gang.Năm 2001 qua đi, thị trường chùngxuống.Người Vạn Phúc dệt xong đóng kiện chở tới tận đại lý bán rẻ để gở vốnnhưng người ta vẫn lắc đầu Tư thương ra sức ép giá và dụng vốn, bán hàngxong 5 – 6 tháng cũng chẳng chịu trả tiền, Vạn Phúc thành con nợ của ngânhàng, với số tiền 9 tỷ đồng Do tiền công không đủ trả lãi ngân hang, nên nhànào vốn ngắn không nổi không có tiền mua nguyên liệu đành để không máy, sốcòn lại hoạt động cầm chừng

Giữa lúc người Vạn Phúc lung túng không biết xoay sở ra sao thì hangTrung Quốc lại tràn vào Lụa tơ tằm của Trung Quốc chất lượng kém, nhưng dolụa Hà Đông không có thương hiệu, không dán nhãn mác, nên người bán lập “ lờđánh lận con đen “ khiến người mua nhầm lẫn “ con sâu bỏ rầu nồi canh “, lụa

Hà Đông bị lây tiếng xấu Trong khi đó, người Vạn Phúc quanh năm chỉ quanhquẩn bên khung cửi máy dệt, chưa bao giờ biết maketting hay tiếp cận thị trường

là gì Từ xưa đến nay, Vạn Phúc chỉ biết giao hàng cho 20 cửa hàng ở hàng Gai– Hà Nội và khoảng chừng chục đại lý khác trên toàn quốc Hàng giao như kýgửi, đại lý bán xong mới trả tiền, nhưng họ lại có quyền tự quyết định giá bán.Theo ông Chính, trong lần đi hội chợ festival Huế, ông ghé thăm đại lý lụa HàĐông bên khách sạn Hương Giang thì được biết, giá 1 mét lụa hoa ở đây là30.000 đồng, gấp 3 lần giá mà Vạn Phúc cung cấp tận nơi cho đại lý Giá lụavân, lụa đũa, gấm… cũng tương tự

Mặc dù Hiệp hội làng nghề đã được thành lập vào cuối năm 2001, nhưng vìmới ra đời nên cũng chưa giúp gì được cho Vạn Phúc Lụa Vạn Phúc đã vài lầntham gia hội chợ, nhưng chỉ bán được một ít, giải thưởng hay huy chương thìkhông đến lượt, có lẽ vì kinh phí eo hẹp không quảng cáo khuếch trương tốt.HTX Vạn Phúc chỉ đơn thuần giúp thợ dệt khâu sấy nhuộm, mà không làm gìđược hơn

Cũng là làng nghề truyền thống, nhưng Vạn Phúc chưa nhận được bất cứchính sách ưu đãi nào, quy hoạch phát triển làng nghề cũng không có.Ngườilàng cũng nghe nói về chính sách hỗ trợ làng nghề với việc cho vay vốn dài hạnlãi xuất thấp, nhưng cho đến nay tất cả cũng chỉ trên giấy tờ, người dân chưanhận được gì

Lụa Hà Đông kiêu sa là thế mà nay rẻ rúng và không đến được với đời tất

cả đành chịu để tư thương mối lái xoay vần, thao túng Chủ trương khôi phục vàphát triển làng nghề của Nhà nước đã rõ rang Thế nhưng, bao giờ cho đến ngàyxưa, cái thời mà gấm lụa Hà Đông được chọn cung tiến cho các bậc vuachúa.Nghề lụa Vạn Phúc liệu có đứng trước nguy cơ bị thất truyền?

Với những lý do đó thì việc bảo tồn và phát triển làng nghề này là rất cầnthiết

2 Mục đích nghiên cứu của đè tài:

Qua đề tài này tôi muốn chỉ ra được nhũng điểm mạnh cũng như tháchthức của làng nghề Vạn Phúc trong quá trình đổi mới đi lên đô thị hóa và qua đóđưa ra được giải pháp mang tính tích cực giúp cho quá trình phát triển của làngnghề này luôn ổn định trong quá trính đô thị hóa

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu:

Trên thực tế, làng nghề Vạn Phúc được hình thành và chịu tác động bởi rấtnhiều yếu tố khác nhau Vì vậy trong quá trình phân tích, đề tài chủ yếu tậptrung nghiên cứu những yếu tố chính liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp, tích cựclẫn tiêu cực đến quá trình phát triển của làng như: yếu tố kinh tế, xã hội, lốisống, phong tục tập quán… Và một trong những yếu tố tác đọng rất mạnh mẽ tớiquá trình phát triển đó là quá trình đô thị hóa.Mặc dù nó là một quy luật pháttriển nhưng nó lại có tác động tiêu cực tới không gian và môi trường rất nhanh,làm cho thay đổi diện mạo của các làng nghề truyền thống

Trong mỗi thời điểm khác nhau, vai trò của các yếu tố khác nhau.Việc phân

ra các giai đoạn phát triển nhằm phản ánh rõ quá trình biến đổi và phát triểncũng rất cần thiết thể hiện nhịp độ phát triển giữa các giai đoạn khác nhau.Cóthể nói yếu tố thời gian lun là một yếu tố đan xen cùng với các yếu tố khác thamgia vào quá trình biến đổi và phát triển của cảnh quan không gian làng VạnPhúc

Để tập trung đi sâu phân tích quá trình biến đổi mạnh mẽ của làng nghềVạn Phúc, tôi đã chọn một giới hạn cụ thể làm phạm vi nghiên cứu cho đồ án.Phạm vi này được xác định một cách tương đối về thời gian và không giannhưng không có ý tách biệt độc lập nó với các yếu tố xung quanh hoặc với lịch

sử chung của làng:

- Về mặt không gian: chọn trục không gian công cộng dọc theo trục đườnggiao thông chính nối dài từ đường 72 theo lối vào chính đến hết không gian đình

làng Trục không gian này bao gồm cả tuyến đường giao thông chính, các khônggian phụ trợ khác và các công trình dọc theo hai bên tuyến đường này.

4 Phương pháp nghiên cứu:

Quá trình nghiên cứu và phân tích cần sự bao quát, bao gồm 4 giai đoạnsau:

- Quan sát

- Nghiên cứu các bản vẽ và tài liệu có liên quan

- Điều tra thực tế, nhất là việc xây dựng cải tạo thông qua các hình ảnh,các đối tượng nghiên cứu trong trí nhớ của người dân địa phương

Việc nghiên cứu các bản vẽ và tài liệu cũng được thực hiện song song vớikhâu quan sát để thu thập các số liệu, thông tin lịch sử nhằm mục đích làm rõquá trình biến đổi và phát triển của làng nghề Vạn Phúc nói chung và trục khônggian công cộng nói riêng

Điều tra thực tế bằng cách tiếp cận, tìm hiểu phỏng vấn người dân nhất làcác cụ già địa phương Từ các câu chuyện của hộ bằng trí nhớ có thể hình dungđược quá trình hình thành, phát triển và biến đổi của làng trong các giai đoạntrước Qua đó xây dựng tài liệu từ các tư liệu đã thu thập và quá trình điều tra.Giai đoạn tổng hợp là quá trình quan trọng nhằm phân tích đánh giá quátrình phát triển, xu hướng phát triển và biến đổi dựa trên những lý thuyết vànhững quan điểm khoa học.Qua đó tìm ra được một giải pháp hợp lý để giúp cholàng nghề này được phát triển một cách bền vững

Chương 1 THỰC TRẠNG HÌNH THÀNH, XÂY DỰNG

VÀ PHÁT TRIỂN LÀNG NGHỀ VẠN PHÚC

1.1.Lịch sử hình thành làng nghề Vạn Phúc:

Theo lịch sử, làng nghề dệt lụa Vạn Phúc được phát triển từ rất sớm vàogiữa hai thế kỉ 7-8 trong thời kỳ nước ta bị nhà Đường đô hộ.Theo thần tích từthời nhà Lê, Phường cửi Vạn Phúc thờ bà tổ nghề tên là Lã Thị Nga (hiệu ả Lã)được phong làm Dường cảnh thành hoàng.Bà là người địa phương thuộc tỉnhTuyên Quang Vào năm 865, bà cùng chồng là tiết độ sứ đi kinh lí, thấy địa danhVạn Bảo là đất lành bà xin ở lại lập ấp và dạy người dân cấy cày, xe tơ dệt lụa.Làng Vạn Phúc từ đó trải qua thăng trầm lịch sử, làng vẫn tồn tại và pháttriển đến ngày nay Đối với người dân Vạn Phúc, nghề dệt và những sản phẩmlàm từ Lụa là một niềm tự hào của người dân trong vùng, nó là kết tinh của nềnvăn hóa, xương máu, là tâm hồn, là lối sống và truyền thống của người dân

1.2.Đặc điểm tự nhiên:

Làng Vạn Phúc nằm ở phía Tây Bắc thị xã Hà Đông (nay là phường VạnPhúc), cách trung tâm thị xã Hà Đông 1km và cách trung tâm Hà Nội 10km, làmột dải đất hình thoi:

Phía Tây giáp với xã Văn Khê

Phía Đông giáp với sông Nhuệ và xã Văn Yên

Phía Nam giáp với hai phường Quang Trung và Yết Kiêu

Phía Bắc giáp với làng Ngọc Trụ và Đại Mỗ huyện Từ Liêm – Hà Nội

Xã Vạn Phúc nằm trê trục đường 430 nối thị xã Hà Đông với tuyến đường Láng Hòa Lạc (đoạn đầu quốc lộ Bắc Nam 1B) và đường 32

Với những thuận lợi về địa lý và giao thông đó, Vạn Phúc sẽ có điều kiệnphát triển kinh tế thực sự mạnh mẽ trong thời gian tới.

Xã Vạn Phục có mối liên hệ với con sông Nhuệ cho nên có thuận lợi vềgiao thông đường thủy

Đặc biệt nơi đây gần đường 430 là con đường lớn thông với đường NguyễnTrãi đi qua trung tâm thành phố Hà Nội cho nên rất thuận tiện cho giao thôngbuôn bán và các hoạt động dịch vụ khác

Khí hậu:

Nằm trong vùng khí hậu Hà Nội, chịu ảnh hưởng của khí hậu nhiệt đới giómùa: nhiệt độ trung bình trong năm vào khoảng 23,60C, độ ẩm trung bình cao 82-> 88%, lượng mưa trung bình năm là 1707mm

Những nơi cạnh sông Nhuệ do ảnh hưởng của hơi nước nên độ ẩm cao hơncác nơi khác vì vậy mà việc bảo quản vải không cẩn thận sẽ rất dễ bị ẩm mốclàm cho chất lượng vải kém đi

Cảnh quan:

Được thiên nhiên ưu đãi: có con sông Nhuệ hiền hòa thơ mộng và đặc biệtcòn giữ được những công trình cổ kính có giá trị văn hóa và lịch sử cao nhưĐình, chùa, cổng làng,…Điều này giúp cho Vạn Phúc không những có điều kiệnphát triển văn hóa một cách rực rỡ còn có một giá trị về thương mại dịch vụ lớnnhất là trong việc thu hút khách du lịch

1.3.Đặc điểm sử dụng đất:

Đường 430 đi qua trung tâm xã và chia xã làm hai phần:

+ Phần phía Đông Nam chủ yếu là làng Vạn Phúc cũ và một phần là ruộngcanh tác ở phía Bắc Làng

+ Phần phía Tây Bắc là khu vực ruộng canh tác của xã, khu vực này có một

số công ty, xí nghiệp đóng trên địa bàn, và ba khu nghĩa trang: nghĩa trang thị xã

Hà Đông, nghĩa trang Vạn Phúc và nghĩa trang liệt sĩ Xã

Vạn Phúc xưa bao gồm 5 xóm nhỏ: xóm Ngoài, xóm Trong, xóm Giữa,xóm Lẻ, xóm Quán Ngày nay đổi thành Đoàn Kết, Quết Tiến, Bạch Đằng,Hồng Phong, Hạnh Phúc, Chiến Thắng và Độc Lập

Toàn xã có tổng diện tích tự nhiên là: 143,9744 ha, trong đó:

Đất Nông Nghiệp: 62,1259 ha (chiếm 43,1 %)

Đất chuyên dung: 46,3029 ha (chiếm 32,2 %)

Đất ở : 30,8835 ha (chiếm 21,5 %)

Đất chưa sử dụng: 4,6620 ha (chiếm 3,2 %)

Nhận xét:

Với cơ cấu sử dụng đất trên ta thấy:

+ Diện tích đất nông nghiệp quá lớn (chiếm 43,1 %)

+ Diện tích đất ở chỉ chiếm 21,5 % đây là một tỷ lệ rất nhỏ nếu đem ra sosánh với tiêu chuẩn (vào khoảng 35–45 %)

+ Mật độ dân số vào khoảng 6700 người/km2 nó là một tỷ lệ hợp lí nếu đem

so với các đô thị ở Việt Nam

1.4 Đặc điểm dân cư và lao động:

1.4.1Dân số:

Trước cách mạng tháng 8 năm 1945 Vạn Phúc đã có 670 hộ gia đình với

3000 nhân khẩu Hiện nay đã tăng lên gần gấp 3 với 2760 hộ gia đình, dân sốlên tới 9754 người, số lao động vào khoảng 3500 người

Thành phần dân số Số lượng

(người)

Tỷ lệ(%)

Nhận xét: có thể nói trong những năm đổi mới người dân đã có ý thức hơn

về việc KHHGĐ cho nên tỷ lệ trẻ là tương đối thấp, tỷ lệ những người ở độ tuổilao động cao cho nên trong thời gian tới nó sẽ cung cấp cho quá trình phát triểnkinh tế một lượng lao động lớn và đó là một thuận lợi của Vạn Phúc

1.4.2 Cơ cấu lao động:

nhỏ và đặc biệt số người làm dịch vụ (chiếm hơn 50 %) liên quan đến ngành dệt

là rất lớn Ngoài ra Vạn Phúc còn thu hút một số lượng lao động ở các vùng lâncận đến học nghề và làm việc

1.5 Không gian cảnh quan:

Một trong những dặc trưng tạo ra sự riêng biệt giữa đô thị và nông thôn,giữa làng này với làng khác, đó chính là những yếu tố khác nhau tạo nên khônggian cảnh quan tạo nên từng làng.Vạn Phúc là một làng nghề truyền thống vùngđồng bằng Bắc Bộ đã hình thành và phát triển từ rất lâu đời Hệ thống cảnh quanlàng bao gồm các yếu tố đặc trưng như: cổng làng, hệ thống đường làng, đình,chùa, đền, miếu, quán lá, cây đa, giếng nước, ao chuôm, cánh đồng làng vàkhông gian ở

Tuy nhiên, với các tác động của xu hướng đô thị hóa, làng Vạn Phúc đangchuyển đổi cơ cấu, chức năng và không gian cảnh quan mạnh mẽ với những mặttích cực lẫn tiêu cực Hệ quả của sự chuyển đổi cấu trúc một cách tự phát do nềnkinh tế thị trường và tốc độ đô thị hóa ồ ạt, thiếu kiểm soát về không gian cư trú,mật độ xây dựng, ngành nghề, lối sống, chất lượng môi trường sống… Nét đẹpcủa cảnh quan làng Vạn Phúc và môi trường sống bị xâm hại nặng nề không chỉ

do các yếu tố áp lực bên ngoài mà do chính các yếu tố bên trong gây ra, bản thanVạn Phúc đang chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố do chính mình tự điều chỉnh:

- Những năm gần đây, diện tích mặt nước bị thu hẹp rất nhanh bởi một số

ao, hồ, sông ngòi bị lấp và lấn chiếm dẫn đến hiện tượng úng, lụt mùa mưa làmmất đi vẻ đẹp của cảnh quan và ô nhiễm môi trường

- Không gian cảnh quan trở nên chật hẹp bởi mật độ xây dựng rất cao

mang tính tự phát tạo ra sự lộn xộn trong không gian cảnh quan Hiện tượng lấnchiếm, lấp đầy các không gian xanh và không gian trống diễn ra phổ biến

- Cảnh quan xung quanh lấn át nên giữa các công trình mất dần sự cách ly

cần thiết, mất dần đi chất ảo và sự thoáng đãng của không gian mặt nước, mất đinhững không gian lớn, thiếu điểm nhìn…

2.1.Phân tích sự phát triển và biến đổi không gian làng nghề Vạn Phúc:

2.1.1.Văn hóa vật thể:

* Không gian truyền thống làng nghề Vạn Phúc:

Cho tới nay làng nghề Vạn Phúc là một trong số rất ít làng còn giư đượcmột số không gian truyền thống Với hình ảnh than quen, cây đa, đường gạchquanh co, mái đình rêu phong cổ kính, cảnh quan làng nghề Vạn Phúc tạo cho

du khách được sống lại trong không gian điển hình của một làng quê Bắc Bộtruyền thống xưa kia Một số công trình kiến trúc văn hóa và tôn giáo vẫn đượcgiữ gìn khá nguyên vẹn: cổng, đình chùa, miếu thờ, giếng nước, chợ làng…Cảnh quan làng nghề là một di sản văn hóa quý báu của làng Vạn Phúc

Không gian truyền thống của làng nghề Vạn Phúc được cấu thành bớinhiều loại không gian mang chức năng khác nhau đảm bảo các nhu cầu sử dụngkhác nhau của cộng đồng dân cư Tuy nhiên không thể tách biệt một cách rạchròi chúng với nhau, bởi trên thực tế có sự hòa trộn, đan xen cả về mạt chức nănglẫn không gian giữa chúng tạo nên những nét đặc trưng rất riêng, rất có hồn củakhông gian cảnh quan nói chung và không gian công cộng nói riêng

Về mặt chức năng, không gian công cộng làng nghề Vạn Phúc bao gồmmột số không gian chính như:

- Không gian hoạt động văn hóa công cộng

- Không gian sản xuất và phục vụ sản xuất

- Không gian hoạt động thương mại

- Một vài không gian đặc biệt khác

Tuy nhiên, các không gian truyền thống đã bị biến đổi rất nhiều dưới tácđộng của quá trình phát triển kinh tế và sự đô thị hóa đặc biệt trong vài năm gần

đây.Các kiểu kiến trúc nhà vườn Bắc Bộ xưa đang dần được thay thế bởi cáctrào lưu kiến trúc mới, ảnh hưởng lớn đến cảnh quan của làng.

2.1.2.Không gian hoạt động văn hóa công cộng:

Là không gian công cộng diễn ra các hoạt động văn hóa làng xã như: lễ hội,đình đám, sinh hoạt tập thể, vui choi giải trí… là dạng không gian đặc trưng củalàng nghề truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ, thể hiện bản sắc văn hóa, cáihồn đầy tính biểu cảm Hệ thống các yếu tố thân quen, gần gũi cuộc sống, gắnliền với tuổi thơ, ký ức của mỡi người dân như: cây đa, quán nghỉ, đường làng,ngỏ xóm, đình, chùa, đền miếu, cổng làng, giếng khoan, cầu ao, hàng dậu…

Không gian hoạt động tín ngưỡng: là không gian diễn ra các hoạt độngvăn hóa tín ngưỡng như: lễ hội, lễ rước…Các hoạt động văn hóa tín ngưỡng nàythường được tổ chức tại các không gian như: đình, chùa và các không gian xungquanh như sân chùa, ao đình, sân kho HTX hay trên các bãi đất trống dọc theotrục tuyến đường này Ngoài chức năng là giao thông, không gian đường làng lànơi tập trung rât đông người tham gia các hoạt động văn hóa tín ngưỡng trongcác ngày lễ hội

Không gian hoạt động giải trí: là không gian linh hoạt và dễ gặp nhấttrong không gian cộng đồng Khác hẳn với đô thị, ở làng quê nói chung ở làngVạn Phúc nói riêng, các hoạt động vui chơi, giải trí có thể diễn ra trên bất kỳmột khoảng trống nào trong làng từ gốc đa, giếng nước, sân đình, các khoảngtrống trong ngõ nhỏ…đến các bãi đất trống ven làng Hầu như bất cứ nơi đâuđều có thể tìm thấy một không gian vui chơi cho trẻ em, sinh hoạt câu lạc bộngoài trời cho các người lớn, diễn ra các hoạt động văn hóa hằng ngày như tậpthể dục buổi sang, sinh hoạt văn hóa văn nghệ thường nhật tại sân kho, tại cáckhoảng đất trống lớn trên các trục đường giao thông chính, các thửa ruộngcông…

Đình làng Vạn Phúc:

Đình làng Vạn Phúc là bộ mặt văn của làng.Đây là nơi thờ Đức thànhhoàng làng A Lã Nương Thị Đây là công trình kiến trúc truyền thống rất có giátrị, được giữu gìn khá nguyên vẹn Ngôi đình được bố cục theo chữ “Quốc”,gồm Hậu Cung, Trung đình, Phương đình, nhà Quan cư phía sau và hai dãy tả

vu, hữu vu chạy suốt hai bên chiều sâu của Đình, sân Đình rộng Bức bìnhphong phía trước được đắp rất công phu.Bốn cột trụ rồng phượng cách điệuvươn cao, phân cách hữu môn và tả hữu môn.Phía trước Đình là một hồ nướchình vuông, bờ hồ xây cao gắn liền với Bình phong là bể núi non bộ và vườnhoa Hai con đường rộng nối ra đường làng, có dãy bang xanh che nắng Kiếntrúc ngôi Đình bề thế, hoành tráng, tạo vẻ uy nghi và vẫn trang nhã, gần gũi vớitâm hồn của con người Với bố cục kiến trúc như vậy, đình làng Vạn Phúckhông chỉ đơn thuần là nơi thờ tự mà thực sự nó là nơi lý tưởng cho các hoạtđộng văn hóa, lễ hộ cộng đồng của nhân dân làng Vạn Phúc.Vì vậy, đình làng cómột ý nghĩa rất quan trọng không thể thay thế trong các hoạt động sinh hoạtcông cộng của làng Vạn Phúc

Một trong những yếu tố tạo nên không gian cảnh quan của đình làng làkhông gian xanh và không gian mặt nước Trước đây, khi nền kinh tế và sự đôthị hóa chưa phát triển thì tỷ lệ diện tích cây xanh và mặt nước xung quanh làngVạn Phúc khá cao tạo nên sự thoáng đãng, tôn nghiêm và rộng rãi của đình làng.Tuy nhiên cho đến nay, diện tích mặt nước bị thu hẹp và được kè đá xung quanh.Mực nước trong hồ không còn ổn định, nước hồ không còn sạch như trước đây

do hiện tượng ứ đọng không có hệ thống đối lưu nước trong hồ thường xuyên.Diện tích cây xanh cũng bị thu hẹp hơn Hiện nay chỉ còn lại chủ yếu là phầncây xanh trong khuôn viên đình và cây xanh của khu vực trường học, bên cạnhUBND Phần cây xanh xung quanh đình cũng nhường chỗ cho nhu cầu xâydựng và mở rộng đường giao thông

Chùa làng Vạn Phúc:

Ngôi chùa của làng Vạn Phúc nằm ngay bên trái lối vào chính của làng,cách một khoảng ao rộng, chùa có cảnh quan đẹp, mới được sửa chữa.Đây là nơivào ngày lễ tết, rằm, mồng một, dân làng thường hay đến thắp hương khiếnvái.Nằm trong khuôn viên của chùa còn có them một ngôi đền.Tương truyền đây

là nơi thờ vị phúc cho làng.Đền thờ lập ở bên cạnh chùa được gọ là đền PhườngCửi

Trong thời gian vừa qua, chùa Vạn Phúc đã được trùng tu lại Tuy nhiên,

do việc cải tạo một cách tự phát thiếu khoa học và sự đồng bộ nên hiện nay cảnhquan xung qanh chùa không còn giữ được vẻ thoáng đãng như trước Diện tíchmặt hồ phía trước bị thu hẹp và rất gò bó bởi hệ thống kè đá và hàng rào sắt

Đền làng Vạn Phúc:

Miếu thờ của làng nằm sát bên dòng sông Nhuệ, lưu truyền rằng đây là nơihóa của bà A Lã Trước đây, khu vực này là một quần thể kiến trúc cảnh quanđẹp gồm miếu thờ và khu cây xanh bao quanh kết hợp với bến thuyền

Vào thời bao cấp do nhu cầu tăng diện tích giáo dục, xã đã cho xây dựngtrường cấp một tại khu vực này và miếu thờ nằm gọn trong khuôn viên trường.Điều này làm cho khu vực đền làng Vạn Phúc gần như bị tách biệt và bó hẹp vớikhông gian bên ngoài.Sự lien hệ giữa Đình – Chùa – Đền – Miếu trong các hoạtđộng lễ hội, cũng như trong cuộc sống hàng ngày rất hạn chế.Hiện nay, xã đang

có dự kiến tôn tạo khu vực này.Hàng năm vào ngày giỗ bà (25 tháng chạp), dânlàng thường tổ chức lễ dân hương bày tỏ lòng thành kính với bà tổ nghề tại đây

Cổng làng Vạn Phúc:

Hệ thống cổng và đường làng Vạn Phúc mang một giá trị văn hóa cộngđồng, có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa…Cổng làng là một cái mốc quy ướckhông gian Do đó có thể coi cổng làng là biểu tượng của làng Cổng làng VạnPhúc được xây dựng theo phong cách kiến trúc điển hình của cổng làng quê ViệtNam, qua nhiều lần cổng làng vẫn giữ được hình dáng ban đầu

Các di tích lịch sử cách mạng:

Nhân dân Vạn Phúc có truyền thống yêu nước và sớm tham gia vào phongtrào cách mạng, ở đây có rất nhiều di tích cách mạng, Vạn Phúc vinh dự đã từngnuôi giấu, bảo vệ các đồng chí: Nguyễn Văn Cừ, Hoàng Văn Thụ, NguyễnLương Bằng, Trường Chinh và nhiều thế hệ cán bộ ưu tú của Đảng, là “an toànkhu” của Xứ ủy Bắc Kỳ và tỉnh ủy Hà Đông (ngay từ thời kỳ mặt trận dân chủ

1936 – 1939) Đặc biệt căn nhà gác 2 tầng của ông Nguyễn Văn Dương nơi Bác

Hồ đã ở và làm việc 16 ngày, viết ra “lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến” đãđược phát đi ngày 19/12/1946 Hiện nay, ngôi nhà đã trở thành nhà lưu niệmBác Hồ với rất nhiều kỷ vật mà Bác đã sử dụng trong thời gian ở đây thuộc việnbảo tàng Hồ Chí Minh

Trước đây trong quần thể công trình, các thành phần tạo nên không giantruyền thống như Đình - Chùa - Đền - Miếu - Chợ - Ao của làng liên hệ mật thiếtthông qua hệ thống đường làng quanh co, có tính hỗ trợ và liên tục với nhau.Mối liên hệ này đặc biệt thể hiện qua các hoạt động lễ hội, thông qua quá trình

sử dụng và ý thức về "phong thủy" Hiện nay do sự phát triển và lấn át của cáccông trình mới, các di sản vật thể này bị chia cắt và co cụm lại độc lập với nhau.Điều đó làm cho không gian cảnh quan truyền thống mất dần đi bản sắc, mấtdần tính độc đáo, mất đi tính kiên tục dẫn dắt du khách trong quá trình thamquan

2.1.2.Không gian sản xuất và phục vụ sản xuất:

Đối với làng nghề truyền thống Vạn Phúc, không gian công cộng để sảnxuất và không gian phụ trợ trong quá trình sản xuất là một không gian rất đặctrưng và riêng biệt của làng.Đây là một loại hình không gian rất linh động cả vềmặt chức năng, vị trí và quy mô diện tích.Tuy nhiên chức năng chính của khônggian này là phục vụ sản xuất Không gian này thường là sự chuyển đổi chứcnăng từ đất canh tác hay đất trống sang, trong quá trình sản xuất, mỗi hộ gia

đình đều có thể sử dụng vào công việc của mình một cách linh động như phơi,sấy thành phẩm hoặc bán thành phẩm, tập kết vật liệu,… Mọi người dân đều biếttận dụng các khoảng trống để phơi Lụa sau khi hấp, nhuộm… đi đến đâu, tacũng nge được, thấy được các hoạt động sản xuất lụa truyền thống của làng, haybắt gặp dưới những bóng cây, người dân vừa quay tơ vừa trò chuyện vui vẻ…Đóchính là nét rất riêng và dễ nhận biết của làng nghề truyền thống Vạn Phúc.

2.1.3.Không gian hoạt động thương mại:

Là không gian diễn ra các hoạt động thương mại Không gian này chủ yếutập trung trên các trục đường chính vào làng như: chợ làng, các cửa hàng trưngbày và giới thiệu sản phẩm hau bên trục đường chính, nhất là tuyến không giantrung tâm Những năm gần đây do sự phát triển của kinh tế và làng nghề truyềnthống nên nhu cầu giao lưu buôn bán không ngừng tăng cao Do vậy không gianhoạt động thương mại ngày càng phong phú về hình thức, phát triển mạnh mẽ vềquy mô lẫn diện tích Chúng có xu hướng chuyển dịch tập trung, xen kẽ lấp đầycác khoảng trống không gian trống dọc theo các trục đường, lối vào làng và bámdọc theo tỉnh lộ 72

2.1.4 không gian khác:

Là không gian công cộng đặc thù do có sự đan xen của nhiều hình thứcchức năng khác nhau trên cùng một không gian, hoặc có một chức năng riêngbiệt

Vạn Phúc là một trong những làng nghề truyền thống có nhiều di sản vănhóa vật thể còn lưu giữ được đến ngày nay Điều đó chứng tỏ chúng có một vaitrò rất quan trọng đối với đời sống của người dân nơi đây Hơn nữa, chúng đượctrùng tu và tôn tạo để gìn giữ cho các thế hệ con cháu mai sau Các không gianvăn hóa truyền thống và không gian sản xuất cũng có một vị trí hết sức quantrọng trong tâm niệm và ý thức người dân Tuy nhiên trong quá trình phát triểncủa nền kinh tế và sự đô thị hóa ngày càng mạnh và làng Vạn Phúc vẫn chưa có

các chính sách chiến lược bảo vệ và tôn tạo các di tích này Nên ngày nay chúngđang có nguy cơ bị mai một và mất đi sự nguyên bản của các di sản văn hóatruyền thống.

2.2.Văn hóa phi vật thể:

Làng được xem là cái nôi của nền văn hóa Việt Nam , là kho tàng lưu giữcác bản sắc văn hóa truyền thống như lễ hội, đình đám, phong tục tập quán Lốisống nông thôn mang tính cộng đồng cao thể hiện qua các quan niệm đời sốngnhư các quan hệ trong gia đình, quan hệ hàng xóm láng giềng, quan hệ với mọingười trong cộng đồng và xã hội mang những nét rất riêng biệt so với các làngnghề khác và đặc biệt là so với lối sống đô thị hiện đại

Lễ hội: các lễ hội của làng Vạn Phúc cũng mang phong cách chung của các

lễ hội ở làng quê Bắc Bộ, đồng thời cũng mang những nét đặc thù rất riêng củalàng dễ dàng nhận biết với các làng quê khác Những nét văn hóa thể hiện cáihồn, sự tự hào của người dân Vạn Phúc đối với quê hương Qua ba ngày hội, ta

có thể thấy hoàng làng A Lã Nương Thị có ảnh hưởng rất sâu sắc đối với đờisống sinh hoạt văn hóa của làng

Các phong tục, lệ làng: làng Vạn Phúc còn giữ lại được nhiều phong tụctruyền thống:

- Tăng lụa cho các cụ già trong làng trong các buổi lễ mừng thọ

- Trong ngày hội, làng quy định các cụ trên 60 tuổi, mỗi cụ đóng góp 1yến gạo và một con lợn để khao cả làng

- Trai gái trong làng khi dựng vợ gả chồng phải đóng góp cho làng 1000gạch để xây đường làng ngõ xóm

Nghề dệt truyền thống:

Nghề dệt lụa là nét văn hóa đặc trưng của làng Vạn Phúc Qua quá trìnhlịch sử, nghề dệt lụa đã trở thành một nghề thực sự và trở nên nổi tiếng khắptrong và ngoài nước

Đến thế kỷ XVIII, nghề dệt phát triển mạnh, đặc biệt vào cuối thế kỷ XIđầu thế kỷ XX với sự cải tiến của nghệ nhân, các mặt hàng trở nên phong phú đadạng: lụa, the, gấn, vóc và các mẫu hàng cao cấp khác Sản phẩm lụa Vạn Phúctham gia triển lãn và đạt nhiều giải thưởng tại nhiều hội chợ trên thế giới và thậpniên 40 Trong những năm 40 - 50 của thế kỷ XX, lụa Vạn Phúc đã nổi tiếngtrên thị trường Đông Dương Cứ 6 ngày một phiên chợ Hà Đông lại họp bày bánlụa Vạn Phúc, thu hút khách hàng trong và nooài tỉnh Lụa Vạn Phúc mang tênlụa Hà Đông từ đó.

Thực hiện chủ trương đổi mới, từ năm 1990 HTX đã chuyển giao công cụsản xuất và giao quền kinh doanh cho từng hộ gia đình Kinh tế tập thể chỉ cònđảm nhận những khâu quan trọng, có sự hỗ trợ phát triển, nghề dệt lụa truyềnthống ở Vạn Phúc đã được duy trì và phát triển trong các hộ gia đình

Đến nay, trong địa phương có đến 998 máy dệt, nhiều hộ có đến 5-7 máy,sản lượng trung bình hàng năm lên tới 2.400.000m tăng lên gấp 10 lần so vớithời bao cấp

Giá trị sản xuất lụa:

Từ một sản phẩm thủ công, lụa Vạn Phúc đã vượt qua giá trị hàng hóa đơnthuần, trở thành sản phẩm văn hóa được coi là biểu tượng của cái đẹp Lụa HàĐông luôn đưa yếu tố thẫm mĩ lên hàng đầu Vạn Phúc nổi tiếng với cái sảnphẩm tơ lụa đặc sắc phong phú về chủng loại, tổng số tới gần 70 thứ hàng the,lụa gấm, lĩnh khác nhau, phù hợp với thị yếu người tiêu dùng như: Băng hoa,Long phượng, Mây bay, Tứ quế, Sa trơn, The trơn, Đũi hoa, Vân thọ đỉnh Ngoài hàng trơn, Vạn Phúc còn dệt các lụa hoa với các họa tiết: hoa ngũ phúc,hoa lộc thọ, đỉnh Làng Vạn Phúc còn nổi tiếng với các nặt hàng tinh xảo

Một trong những bước tiến quan trọng gần đây là nghiên cứu sản xuất ralụa giảm nhàu, không phai và đã trở thành một sản phẩm chiến lược thúc đẩy sựphát triển của làng nghề Làng nghề Vạn Phúc đã trở thành một trong số ít cáclàng nghề sống thực sự bằng chính những sản phẩm thủ công truyền thống của

mình Lụa Vạn Phúc đã có mặt trở lại ở các thị trường Đông Âu trước kia nhưNga, Mông Cổ, Séc được khách hàng Pháp, Nhật Bản ưa chuộng.

Văn hóa làng xã là sự kết tinh từ kinh nghiệm sống của người dân từ rấtlâu đời và được thể hiện qua cuộc sống thường ngày của người dân Qua đó ta

có thể thấy mối quan hệ sâu sắc giữa cá nhân với cá nhân, giữa cá nhân vơi tậpthể thông qua cách giao tiếp, qua các phong tục tập quán như lệ làng Hơn nữaVạn Phúc với vai trò là làng nghề truyền thống rất phát triển, cùng với côngnghiệp hóa, hiện đại hóa nên nghề dệt được cải tiến rất nhiều Sản phẩm hiệnnay bắt đầu mang tính chất sản xuất công nghiệp chứ không hoàng toàn là sảnxuất thủ công truyền thống như trước đây Với sự phát triển của nên kinh tế và

sự đô thị hóa, Vạn Phúc đang có những nguy cơ bị mất dần đi bản sắc văn hóacủa mình

3.1.Phân tích sự phát triển và biến đổi hình thái không gian công cộng làng nghề Vạn Phúc:

3.1.1.Quá trình phát triển:

3.1.1.1.Các giai đoạn phát triển:

Quá trình phát triển và biến đổi hình thái không gian công cộng tại làng thủcông truyền thống Vạn Phúc đã bắt đầu từ lâu.Một trong những mốc thời gian cóthể nói là bước ngoặc cho sự biến đổi này là sau khi có cải cách kinh tế của đấtnước.Từ sau đổi mới đến nay sự phát triển và biến đổi hình tháy không giancông cộng ở đây diễn ra mạnh mẽ nhưng không đều mà chỉ tập trung vào nhữngnăm gần đây Có thể chia là các giai đoạn sau đây:

a) Giai đoạn trước "Đổi mới": quá trình phát triển và biến đổi hình thái

không gian công cộng tại làng nghề Vạn Phúc đã bắt đầu từ khá lâu, ngay trongthời kỳ bao cấp nhưng tốc độ rất chậm Việc hình thành Hợp tác xã lụa VạnPhúc ban đầu chỉ mang mục đích giữ gìn, phát huy nghề dệt truyền thống đồngthời tạo nên việc làm cho xã viện Tuy nhiên trong giai đoạn này, đất nước trongthời kỳ khó khăn, kinh tế eo hẹp, chế độ bao cấp, chính sách cấn giao lưu buôn

bán, nhu cầu tiêu thụ sản phẩm không cao là những yếu tố kiềm hãm sự pháttriển tự nhiên của làng nghề Dọc theo trục đường, chưa có một cửa hàng bán vàgiới thiệu sản phẩm lụa nào mà chủ yếu là diện tích cây xanh của HTX và đấtvườn của các hộ gia đình Sản phẩm chủ yếu được bán ở chợ hay thông qua sựthua mua của nhà nước Hầu như chưa có bất kỳ sự tác động của sự đô thị hóa,không gian công cộng gần như còn nguyên vẹn gồm nhiều không gian trống vàkhông gian cây xanh xen kẽ, đúng như không gian của làng nghề Bắc Bộ.

cho đến trước khi có chính sách đổi mới, Vạn Phúc hầu như vẫn giữđược nguyên là một làng nghề truyền thống Không gian cảnh quan làng quêtruyền thống còn giữ nguyên các gia trị ban đầu vốn có Các di sản chưa bị xâmchiếm hay lấn át Các không gian trống, không gian cây xanh, không gian mặtnước chưa bị xâm chiếm hay thay đổi

b) Giai đoạn “đổi mới” đến năm 2000:từ khi chuyển sang nền kinh tế thị

trường, kinh tế của Vạn Phúc có sự biến đổi đáng kể Tuy nhiên cho đến nhũngnăm cuối giai đoạn này, Vạn Phúc mới có những thay đổi đáng kể trong kinh tế

và xã hội Nghề dệt lụa cũng được chú trọng phát triển nhưng dừng lại ở quy môHTX, một số hộ gia đình đơn lẻ và cũng thu hút một lượng không nhỏ ngườitham gia sản xuất

Cùng với sự phát triển kinh tế, không gian công cộng cũng bắt đầu có sựbiến đổi, mặc dù mức độ biến đổi chưa lớn và chỉ tập trung lác đác theo lối vàochính của làng Do người dân chỉ tập trung vào quá trình sản xuất mà chưa chútrọng đến khâu giới thiệu và bán sản phẩm nên chỉ có một số ít cửa hàng với quy

mô nhỏ Trong các cửa hàng này, chủ yếu là của HTX hay của một số hộ giađình ở mặt đường Mặc dù ở các khu vực xung quanh cũng bắt đầu ảnh hưởngcủa quá trình đô thị hóa, nhưng đối với Vạn Phúc tác động của yếu tố này chưamạnh.Diện tích trống và cây xanh vẫn còn nhiều, không gian truyền thống vẫngiữ được các nét truyền thống cơ bản của nó