Coù em theå hieän thöøa,coù em theå hieän thieáu caùc ñaïi löôïng treân heä toïa ñoä , khi ñoù nhìn vaøo bieåu ñoà vöøa khoâng chính xaùc laïi thieáu tính thaåm myõ.Vaäy neân khi giaûng[r]
Trang 1A LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trong chương trình địa lý bậc THCS việc rèn luyện kỹ năng địa lý cho học sinh là công việc rất quan trọng, nhất là kỹ năng vẽ biểu đồ, đây cũng là một công việc khó khăn đối với giáo viên Bởi lẽ, trong giảng dạy những kiến thức địa lý thường liên quan đến lĩnh vực xã hội, song phần vẽ biểu đồ kiến thức lại liên quan nhiều đến tự nhiên nên khi giảng dạy không ít giáo viên còn lúng túng, thiếu tự tin, mất nhiều thời gian thậm chí chưa hoàn thành kế hoạch bài giảng
Chính vì lẽ đó bản thân tôi đã trăn trở, suy nghĩ mình phải làm gì ? và làm bằng cách nào? vừa giúp học sinh hiểu bài có kỹ năng địa lý thật sự và hoàn thành kế hoạch bài giảng
Căn cứ vào tình hình thực tế giảng dạy và kinh nghiệm của bản thân trong công tác cũng như học hỏi kinh nghiệm từ đồng nghiệp Tôi mạnh dạn chọn
đề tài “Phương pháp hướng dẫn tiết thực
hành vẽ biểu đồ địa lý lớp 9 “
Trong quá trình thực hiện không sao tránh khỏi những thiếu sót nhất định, rất mong sự đóng góp nhiệt tình của ban giám khảo, quý thầy cô để đề tài của tôi được hoàn thiện hơn
Xin chân thành cảm ơn quý thầy cô.
Trang 2
B ĐẶC ĐIỂM TÌNH HÌNH
*Thuận lợi
Bản thân được sự chỉ đạo trực tiếp của chuyên môn, nhà trường, đội ngũ giáo viên trong tổ nhiệt tình, năng động, góp ý, rút kinh nghiệm chân thành để bản thân nhận thấy những ưu và nhược điểm dễ dàng trong khi giảng dạy.bản thân đã qua giảng dạy trực tiếp khối lớp 9 nhiều năm.Đây cũng chính làphần kiến thức góp phần làm cho học sinh đỡ nhàm chán khi bị chi phối bởi kiến thức thuộc lĩnh vực xã hội
*Khó khăn
Việc thực hiện đề tài bản thân là một giáo viên giảng môn địa lý mà kiến thức vẽ biểu đồ, liên quan nhiều đến lĩnh vực tự nhiên , do đó khi thực hiện khó tránh khỏi những thiếu sót mong hội đồng khoa học , quý thầy cô thông cảm
Cùng thì vẽ biểu đồ môn toán đi theo từng yêu cầu một (cụ thể chỉ xét chi tiết về một dạng nhất định), xong bên địa lý lại là tổng hợp của tất cả các dạng biểu đồ, nên để học sinh chọn dạng để vẽ thì phân môn này còn phụ thuộc nhiều vào kiến thức toán học của học sinh Do đó việc hình thành kỹ năng địa lý có sự giúp đỡ, hỗ trợ nhiều của môn toán
Trang 3C THỰC TRẠNG
Khi đề cập đến các dạng biểu đồ thì rất đa dạng và phong phú Mỗi loại biểu đồ có thể dùng và sử dụng để biểu hiện nhiều mục đích khác nhau Chính vì thế khi giảng dạy cho học sinh tiết thực hành vẽ biểu đồ, việc đầu tiên giáo viên phải làm là cho học sinh đọc kỹ yêu cầu của đề bài theo mục đích cần thể hiện trên biểu đồ, căn cứ vào mục đích đã đềø ra giúp các em xác định loại biểu đồ thích hợp
Tuy nhiên, trong thực tế bước này giáo viên thường làm qua loa đại khái nên học sinh chưa có kỹ năng định vị biểu đồ mình cần thể hiện
Phần thể hiện chia tỷ lệ của các em còn lúng túng thiếu chính xác có em chia còn dư thừa nhiều trên tọa độ, có em thiếu không đủ chỗ để thể hiện số liệu của các đại lượng nên khi nhìn vào biểu đồ ta thấy không khoa học
Khi vẽ xong dùng kí hiệu thể hiện các đối tượng địa lý thì học sinh còn sử dụng tràn lan không theo một quy tắc nhất định Vậy ở bất cứ một dạng biểu đồ nào khi thể hiện giáo viên yêu cầu học sinh thực hiện đúng ba yêu cầu đề
ra trong vẽ biểu đồ là :
a Tính chính xác, khoa học
b Tính trực quan rõ ràng, dễ đọc
c Tính thẩm mỹ
Muốn làm tốt yêu cầu này giáo viên phải hướng dẫn cho học sinh khi kẻ hệ tọa độ cũng như chia tỷ lệ cần nắm chắc số liệu trong bài thực hành Vậy trước khi vẽ giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh chia tỷ lệ sao cho vừa đủ với hệ tọa độ đã kẻ Ngoài ra để đạt tính trực quan và thẩm mỹ khi vẽ biểu đồ giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh cách dùng kí hiệu để phân biệt các đối tượng trên biểu đồ, thông
Trang 4thường các kí hiệu được biểu thị bằng các cách sau:
a.Gạch nền ( ngang, dọc, chéo )
b.Dùng các kí hiệu phép tính toán học ( +, - , , )
Vậy xuất phát từ thực tế trên và trăn trở của bản thân tôi đưa ra đề tài “Phương pháp hướng dẫn tiết thực hành vẽ biểu đồ địa lý lớp 9” Trước khi tiến hành đề tài bản thân đã làm cuộc khảo sát học sinh ở học kỳ I năm học 2005-2006 ĐỀ BÀI: Căn cứ vào bảng số liệu tốc độ tăng trưởng GDP hàng năm của ở nước ta thời kỳ (1965-2000) đơn vị % Năm 1965 197 0 1975 1990 1995 2000 GDP(tăng trưởng) 9,1 0,7 7,3 4,8 8,2 6,9
Vẽ biểu đồ và nêu nhận xét 90 %
80
70
60
50
40
30
20
10
O 1965 1970 1975 1990 1995
2000 Năm
* Sau khi khảo sát kết quả bài làm của học sinh như sau :
Trang 5số GiỏiSL % SLKhá % TBSL % yếuSL % kémSL %
4 25 19,5 50 39,1 38 29,7 3 2,3
Biểu đồ là hình vẽ mô tả một cách dễ dàng động thái phát triển của một hiện tượng (như quá trình phát triển công nghiệp của một vùng lãnh thổ qua các năm) hoặc mối tương quan về độ lớn giữa các đối tượng như so sánh về sản lượng lương thực giữa các vùng) cũng có lúc là cơ cấu thành phần của một tổng thể (như cơ cấu ngành của nền kinh tế) Khi hướng dẫn học sinh thực hành vẽ biểu đồ giáo viên nên làm sao đó để học sinh hiểu các bước tiến hành của bài vẽ biểu đồ như sau:
1 Đọc, phân tích và hiểu đề bài
2 Xử lý số liệu (nếu có)
3 Chọn tỷ lệ thích hợp
4 Hoàn thiện biểu đồ
5 Ghi tên và chú giải
Trên đây là những yêu cầu cần đạt của bài vẽ biểu đồ Tuy nhiên, trong thực tế có bài yêu cầu học sinh xử lý số liệu cũng có bài không nhất thiết phải xử lý số liệu Sau đây tôi xin trình bày các bước tiến hành bài vẽ biểu lớp 9
Bước I: Đọc, phân tích và hiểu đề bài
Trang 6Khâu này khi tiến hành chúng ta nghĩ là đơn giản nhiều giáo viên không chú trọng nhưng thực ra nó lại rất quan trọng Vì khâu này học sinh mới xác định được biểu đồ mình cần thể hiện theo yêu cầu của đề bài là dạng biểu đồ nào? Nếu không thì các em xẽ không định vị được biểu cần thể hiện dẫn đến lệch hướng không phù hợp theo yêu cầu của đề bài
*VD : Cơ cấu kinh tế thành phố Hồ Chí Minh năm 2002(%)
Nông-lâm-ngư nghiệp Côngnghiệp-xây
dựng
Dịch vụ
Vẽ biểu đồ thể hiện cơ cấu kinh tế thành phố Hồ Chí Minh?
Sau khi học sinh đọc xong yêu cầu của đề bài , thì giáo viên hỏi các em : Đề bài yêu cầu các em làm gì ?
HS trả lời : Đề bài yêu cầu các em vẽ biểu đồ và nhận xét
GV : Căn cứ vào số liệu theo em có phải xử lý số liệu không? Vẽ biểu đồ dạng nào?
HS: Không xử lý số liệu, vẽ biểu đồ dạng hình tròn
GV: Tại sao?
HS: Vì bài này số liệu đã được xử lý, tỷ trọng này tương ứng với 100%- 360o, vẽ biểu đồ hình tròn là thích hợp nhất?
GV : Tại sao mỗi cột chồng cũng tương ứng với 100% lại không vẽ dạng cột chồng ?
HS: Vì số năm ít , nếu vẽ cột chồng thể hiện trên hệ tạo độ chúng ta nhìn không khoa học
Do đó đọc, phân tích và hiểu đề bài là bước quan trọng giúp học sinh định vị dạng biểu cần thể đúng theo yêu cầu của đề bài
Bước II : Xử lý số liệu (nếu có)
Trang 7Trường hợp này thường gặp ở dạng biểu đồ cơ cấu thành phần trong một tổng thể, thông thường khi đề bài đã cho số liệu thô(tỉ đồng, triệu người ) việc quan trọng là giáo viên cần hướng dẫn học sinh xử lý số liệu thô thành số liệu tinh (tỷ lệ %) *VD Vẽ biểu đồ thể hiện cơ cấu tổng sản phẩm trong nước phân theo khu vực kinh tế trong năm 1997 (Đơn vị tỷ đồng)
năm Nông–lâm-ngư
nghiệp Côngnghiệp-xây dựng Dịch vụ
GV :Dựa vào số liệu trên, bài này các em cần làm
gì khi vẽ biểu đồ? Vẽ dạng nào?
HS : Xử lý số liệu và vẽ biểu đồ dạng hình tròn GV: Theo em xử lý như thế nào?
HS: Tính tổng ba khu vực kinh tế, tìm tỷ lệ % của từng khu vực.GVhướng dẫn học sinh tính % từng khu vực kinh tế năm 1997
* Năm 1997 Tổng sản phẩm trong nước là:
77 520 +92 357 +125 819 = 295 696 tỷ đồng -Tỷ lệ khu vực nông- lâm- ngư nghiệp là
77 520 : 295 696 100 = 26,2%
-Tỷ lệ khu vực công nghiệp – xây dựng là
92 357 : 295 696 100 = 31,2 %
-Tỷ lệ khu vực dịch vụ là
125 819 : 295 696 100 = 42,6 %
* Bước III: Chọn và chia tỷ lệ thích hợp
Trong thực tế nếu giáo viên không hướng dẫn cho học sinh kỹ phần này thì học sinh của chúng ta khi vẽ Có em thể hiện thừa,có em thể hiện thiếu các đại lượng trên hệ tọa độ , khi đó nhìn vào biểu đồ vừa không chính xác lại thiếu tính thẩm mỹ.Vậy nên khi giảng dạy giáo viên cần hướng dẫn học sinh căn cứ vào số liệu của bài ra để chia tỷ lệ cho thích hợp Lúc đó quan sát trên biểu đồ ta thấy vừa cân đối lại có sự tương quan giữa chiều cao và chiều ngang
Trang 8VD: Cho bảng số liệu về dân số Việt Nam thời kỳ
(1970- 2002)
Số
dân
(T
người)
Vẽ biểu đồ đường thẻ hiện dân số Việt Nam thời kỳ (1970-2002)
Sau khi giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu đề bài và kẻ hệ tọa độ
%
A
O B Năm
Ở trục tung thể hiện đại lượng là số dân đơn vị Triệu người ( OA), trục hoành thể hiện đại lượng năm (OB)
Giả sử OA có chiều cao là 5cm Muốn thể hiện chính xác khoa học thì giáo viên hướng dẫn học sinh đổi 5cm = 50mm, tương ứng số dân gần 80 triệu dân Ta lấy 50 : 8 = 6mm (cứ 10 triệu dân tương ứng với 6mm) Tương tự trục hoành thể hiện đại lượng năm từ năm 1970-2002 là 30 năm, giả sử OB kẻ có độ dài 7 cm thì giáo viên hướng dẫn học sinh đổi 7 cm = 70 mm rồi lấy 70: 3 = 20mm (như vậy cứ
10 năm tương ứng với 20mm
Trang 9Chú ý: Nếu độ chia càng nhỏ thì độ chính xác càng cao
Bước IV : Hoàn thiện biểu đồ
Để hoàn thiện bài thực hành vẽ biểu đồ giáo viên nên hướng dẫn học sinh phần còn lại như chọn ký hiệu cho biểu đồ
Chú ý: Nếu biểu đồ có dạng đường thể hiện hai hoặc nhiều đường biểu diễn có chung một đơn vị thì dùng ký hiệu riêng cho mỗi đường để phân biệt giữa các đối tượng địa lý cần thể hiện
Nếu biểu đồ là dạng hình tròn, dạng biểu đồ miền dạng biểu đồ cột chồng thì thể hiện bằng các gạch ngang,gạch chéo hoặc các dấu phép tính toán học
Sau khi đã chọn tỷ lệ giáo viên hướng dẫn học sinh ghi chú giải và ghi tên của biểu đồ Khi ghi tên cần dựa theo yêu cầu của đề bài đã đề ra ghi tên cho chính xác
Ví dụ:
Đề bài
Dựa vào số liệu GDP phân theo các khu vực kinh của thành phố Hồ Chí Minh (đơn vị % )
Nông-lâm–ngư
Vẽ biểu thể hiện cơ cấu GDP phân theo ngành kinh tế của thành phố Hồ Chí Minh
GV: Với yêu cầu đè bài trên các em có cần phải xử lý số liệu không?
HS: Bài này chúng ta không cần phải xử lý số liệu
GV: Vậy bài này các em nên vẽ các dạng biểu đồ nào? Dạng nào là thích hợp nhất?
Trang 10HS:Có thể vẽ dạng cột chồng , dạng biểu đồ miền, thích hợp nhất là dạng biểu đồ cột chồng
GV: muốn vẽ biểu đồ cột chồng ta phải tiến hành những bước nào?
HS: Kẻ hệ tọa độ, thể hiện các đại lượng, chia tỷ lệ , hoàn thiện biểu đồ
BIỂU ĐỒ: CƠ CẤU GDP NƯỚC TA THỜI KỲ năm 1990-2002
Trang 11E KẾT QUẢ THỰC HIỆN
Trong hai năm thực hiện đề tài bản thân thấy kết quả học sinh vẽ biểu thành thạo,chính xác và khoa học đảm bảo tính thẩm mỹ cao.Đến học kỳ II năm học 2007 -2008 tôi đã tiến cuộc khảo sát học thì kết quả như sau :
ĐỀ BÀI
Dựa vào số liệu GDP phân theo các khu vực kinh của thành phố Hồ Chí Minh (đơn vị % )
Nông-lâm–ngư
Vẽ biểu thể hiện cơ cấu GDP phân theo ngành kinh tế của thành phố Hồ Chí Minh
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
Năm
Trang 12Với ví dụ khảo sát trên về mức độ yều cầu cao hơn Khi học sinh đã được hướng dẫn chi tiết qua các bài thực hành, không những kỹ năng vẽ biểu đồ của các em nhanh hơn còn độ chính xác cũng cao hơn lại đảm bảo được tính thẩm mĩ trong bài làm Kết quả như sau :
F BÀI HỌC KINH NGHIỆM
Trang 13Để hình thành được kỹ năng vẽ biểu đồ cho học sinh,giáo viên cần tiến hành mấy bước như sau: -Đọc,phân tích và hiểu yêu cầu của đề bài, định vị dạng biểu đồ mình cần thể hiện
- Xử lý số liệu thô sang số liệu tinh (nếu có)
- Kẻ hệ tọa độ và chia tỷ lệ phù hợp với số liệu của đề bài để đảm bảo tính chính xác,khoa học và tính thẩm mỹ khi thể hiện biểu đồ
-Hoàn thiện biểu đồ dùng ký hiệu bằng gạch chéo, gạch ngang, dấu phép tính và ghi chú giải rồi ghi tên biểu đồ
Hoàn thành tháng 3 năm 2009
Người thực hiện
Nguyễn Văn Lệ