Dường như nhà thơ không thể kể ra hết những danh lam thắng cảnh, đồng thời cũng là những nét đạp văn hoá dân tộc nên đã khẳng định: trên không gian địa lí Đất Nước mỗi địa danh đầu là[r]
Trang 1Đất Nước
(Trường ca MẶT ĐƯỜNG KHÁT VỌNG)
Nguyễn Khoa Điềm
Trường THPT Nguyễn Đình Chiểu
Giáo viên: Nguyễn Thị Thu
Trang 2Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi Những con rồng nằm im góp dòng sông xanh thẳm
Đất Nước có trong những cái “ngày xửa ngày xưa…” mẹ thường hay kể Người học trò nghèo còn góp cho Đất Nước mình núi Bút non Nghiêng
Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn Con cóc, con gà quê hươngcũng góp cho Hạ Long thành thắng cảnh
Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc Những người dân nào đã góp tên Ông Đốc, Ông Trang, Bà Đen, Bà Điểm
Tóc mẹ thì bới sau đầu Và ở đâu trên khắp ruộng đồng gò bãi
Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn Chẳng mang một dáng hình, một ao ước, một lối sống ông cha
Cái kèo, cái cột thành tên Ôi Đất Nước sau bốn nghìn năm đi đâu ta cũng thấy
Đất Nước có từ ngày đó… Những cuộc đời đã hoá núi sông ta…
Đất là nơi anh đến trường *
Nước là nơi em tắm Em ơi em
Đất Nước là nơi ta hò hẹn Hãy nhìn rất xa
Đất Nước là nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm Vào bốn nghìn năm Đất Nước
Đất là nơi “con chim phượng hoàng bay về hòn núi bạc” Năm tháng nào cũng người người lớp lớp
Nước là nơi “con cá ngư ông móng nước biển khơi” Con gái, con trai bằng tuổi chúng ta
Thời gian đằng đẵng Cần cù làm lụng
Không gian mênh mông Khi có giặc người con trai ra trận
Đất Nước là nơi dân mình đoàn tụ Người con gái trở về nuôi cái cùng con
Đất là nơi Chim về Ngày giặc đến nhà thì đàn bà cũng đánh
Nước là nơi Rồng ở Nhiều người đã trở thành anh hùng
Lạc Long Quân và Âu Cơ Nhiều anh hùng cả anh và em hôm nay đều nhớ
Đẻ ra đồng bào ta trong bọc trứng Nhưng em biết không
Những ai đã khuất Có biết bao người con gái, con trai
Những ai bây giờ Trong bốn nghìn lớp người giống ta lứa tuổi
Yêu nhau và sinh con đẻ cái Họ đã sống và chết
Gánh vác phần người đi trước để lại Giản dị và bình tâm
Dặn dòn con cháu chuyện mai sau Không ai nhớ mặt đặt tên
Hằng năm ăn đâu làm đâu Nhưng họ đã làm ra Đất Nước
Cũng biết cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ Họ giữ và truyền cho ta hật lúa ta trồng
Trong anh và em hôm nay Họ truyền lửa qua mội nhà, từ hòn thanh qua con cúi
Đều có một phần Đất Nước Họ truyền giọng điệu mình cho con tập nói
Khi hai đứa cầm tay Họ gánh theo tên xã, tên làng trong mỗi chuyến di dân
Đất Nước trong chúng ta hài hoà nồng thắm Họ đắp đập be bờ cho đời sau trồng cây hái trái
Khi chúng ta cầm tay mọi người Có ngoại xâm thì chống ngoại xâm
Đất Nước vẹn tròn, to lớn Có nội thù thì vùng lên đánh bại
Mai này con ta lớn lên Để Đất Nước này là Đất Nước Nhân dân
Con sẽ mang Đất Nước đi xa Đất Nước của Nhân dân, Đất Nước của ca dao thần thoại
Đến những tháng ngày mơ mộng Dạy anh biết “yêu em từ thuở trong nôi”
Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình Biết quý công cầm vàng những ngày lặn lội
Phải biết gắn bó và san sẻ Biết trồng trê đợi ngày thành gậy
Phải biết hoá thân cho dáng hình xứ sở Đi trả thù mà không sợ dài lâu
Làm nên Đất Nước muôn đời… Ôi những dòng sông bắt nước từ đâu
* Mà khi về Đất Nước mình thì bắt lên câu hát
Những người vợ nhớ chồng còn góp cho Đất Nước những núi Vọng Phu Người đến hát khi chèo đò, kéo thuyền vượt thác
Trang 3miền Nam tham gia chiến đấu chống đế quốc Mĩ.
- Nguyễn Khoa Điềm là một trong những nhà thơ tiêu biểu cho thế
hệ trẻ những năm chống Mĩ
- Thơ Nguyễn Khoa Điềm giàu chất suy tư, xúc cảm dồn nén, thể hiện tâm tư của người trí thức tham gia tích cực vào cuộc chiến đấu của nhân dân
- Tác phẩm chính: Đất ngoại ô (tập thơ, 1972), Mặt đường khát vọng (trường ca, 1974)
Hãy nêu những nét chính về tác giả Nguyễn
Khoa Điềm?
Trang 4- Mặt đường khát vọng là bản trường ca gồm chín chương Đất Nước là chương V đứng ở vị trí trụ cột trong kết cấu tác phẩm.
.
Hãy nêu hoàn cảnh sáng tác và chủ đề chính của trường ca Mặt đường khát vọng?
Hãy nêu vị trí đoạn trích trong kết cấu
tác phẩm?
Trang 5II ĐỌC-HIỂU:
1/ Bố cục:
- Phần một: “Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi! Làm nên Đất
Nước muôn đời…”: suy tư để nhận thức Đất Nước có từ bao giờ và Đất Nước là gì?
- Phần hai: “Những người vợ nhớ chồng còn góp cho Đất Nước
những núi Vọng Phu…Gợi trăm màu trên trăm dáng sông xuôi.”: suy tư
để thấu hiểu Ai đã làm nên Đất Nước?
Đọc đoạn thơ, ta thấy Nguyễn Khoa Điềm đã đặt ra và giải quyết triệt
để những suy tư sâu thẳm: Đất Nước có tự bao giờ? Đất Nước là gì? Ai
đã làm nên Đất Nước? Những suy tư này vừa gọi nhau liên tiếp xuất hiện
vừa lồng vào nhau mà chất kết dính là tư tưởng Đất Nước của nhân dân
Trang thơ đem đến một thông điệp có tính triết lí: ở chiều rộng của không gian địa lí và chiều dài của thời gian lịch sử, Đất Nước được cảm nhận như sự thống nhất của các phương diện văn hoá, truyền thống, phong tục, cái hằng ngày và cái vĩnh hằng, trong đời sống mỗi cá nhân và cả cộng đồng.
Hãy nêu bố cục đoạn trích?
Trang 62/ Đọc-hiểu phần một:
a- Đoạn một:
“Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi…Đất Nước có từ ngày đó”:
Đất Nước có từ bao giờ?
- Trang thơ “Đất Nước” của Nguyễn Khoa Điềm mở ra bằng sự
cho cả thế hệ trẻ nói lên ý thức tìm hiểu cội nguồn của Đất Nước Ta suy
tư và nhận thức thật tự nhiên về một điều là hiển nhiên, là tất yếu: Đất Nước đã có rồi.
+ Dẫu biết rằng Đất Nước đã có rồi, nhưng Đất Nước có từ bao
giờ vẫn là một ẩn số, thôi thúc con người trong hiện tại tìm hiểu Nguyễn Khoa Điềm đã giải mã bằng nhận thức lắng sâu: “Đất Nước có trong
những cái “ngày xửa ngày xưa…” mẹ thường hay kể” 1 2
Đọc đoạn thơ: “Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi…
Đất Nước có từ ngày đó” và
cho biết nhà thơ đang suy tư
để nhận thức về vấn đề gì?
Ta ở đây là chủ thể trữ tình hay là người kể chuyện; là
cá nhân hay là người đại diện cho một thế hệ?
Tác giả đã trả lời câu hỏi
Đất Nước có từ bao giờ như
thế nào và bằng cách nào?
Trang 7+ Tham vọng tính tuổi của Đất Nước thật khó bởi cái “ngày xửa
ngày xưa” (thời gian nghệ thuật thường thấy trong truyện cổ tích) có tính phiếm chỉ, trừu tượng, không xác định Đó là thời gian huyền hồ, hư ảo, thời gian mang sắc màu huyền sử, huyền thoại Song nhà thơ lại nhận
thức được ở chính cái “ngày xửa ngày xưa” đó Đất Nước đã có từ rất lâu, rất xa, trong sâu thẳm của thời gian lịch sử
- Không dừng lại ở khát vọng đo đếm tuổi của Đất Nước, nhà thơ
còn nổ lực hình dung về khởi đầu và quá trình trưởng thành của Đất
Nước “Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn” cho ta nhận
thức: khởi thuỷ Đất Nước là văn hoá được kết tinh từ tâm hồn Việt Từ
truyền thuyết, truyện cổ tích đến cao dao, tục ngữ, miếng trầu đã là một
hình tượng nghệ thuật giàu tính thẩm mĩ, là hiện thân của tình yêu
thương, lòng thuỷ chung của tâm hồn dân tộc
- “Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc” là nhận thức về tính cách anh hùng của con người Việt Nam Từ truyền
thuyết dân gian đến tác phẩm thơ hiện đại, cây tre đã trở thành biểu
tượng cho sức mạnh tinh thần dân tộc quật cường đánh giặc và giữ nước
Tác giả đã hình dung về khởi đầu và quá trình trưởng thành của Đất Nước bằng những yếu tố
gì?
Tác giả đã cảm nhận về Đất Nước từ những phương diện nào?
Trang 8- Đất Nước có từ rất xa nhưng lại hiện hữu trong những gì gần gũi, thân thiết nhất, trong lời kể chuyện của mẹ, trong miếng trầu bà ăn, trong phong tục, tập quán, trong tình nghĩa thuỷ chung, trong cái kèo cái cột, trong hạt gạo ta ăn hàng ngày…Nhà thơ không đặt vấn đề tìm hiểu cội nguồn Đất Nước một cách trang trọng mà nhìn nhận từ những gì bình dị nhất.
Giọng thơ thâm trầm, trang nghiêm đã làm cho suy tư về cội nguồn Đất Nước giàu chất triết luận mà vẫn tha thiết trữ tình
Hãy cho biết giọng điệu
và ý nghĩa của đoạn thơ
này?
Trang 9người cá thể.
+ Nếu hợp thành một danh từ thì Đất Nước lại có ý nghĩa tinh
thần thiêng liêng, chỉ không gian sinh sống của cả một cộng đồng người như anh em một nhà
- Đất Nước là gì? Câu hỏi đã được nhà thơ trả lời qua nhận thức theo cả hai phương diện: không gian địa lí và thời gian lịch sử Những nhận thức này lấy chất liệu văn hoá, văn học dân gian làm phương tiện biểu hiện
Đọc đoạn thơ: “Đất là nơi anh đến trường…Cũng biết cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ” và
cho biết nhà thơ đang tìm
hiểu điều gì?
Hãy nhận xét cấu trúc
ngôn ngữ: Đất là…, Nước là…, Đất Nước là…
Nếu tách ra thành Đất và Nước thì những yếu tố
ngôn ngữ này có ý nghĩa
diện nào?
Trang 10+ Về không gian địa lí, Đất Nước là núi sông, rừng bể, “hòn núi bạc, nước biển khơi…”; là nơi sinh sống của mỗi người, “nơi anh đến trường, nơi em tắm…”; là nơi tình yêu lứa đôi này nở, “nơi em đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm”; là không gian sinh tồn của cộng đồng dân tộc qua bao thế hệ, “Những ai đã khuất…Dặn dò con cháu chuyện mai sau”.
+ Về thời gian lịch sử, Đất Nước có cả chiều sâu và bề dày được nhận thức từ huyền thoại Lạc Long Quân và Âu Cơ, từ truyền thuyết
Hùng Vương và ngày giỗ Tổ
Nguyễn Khoa Điềm đã sử dụng sáng tạo các yếu tố ca dao, truyền
thuyết dân gian để biểu hiện cho cách lí giải Đất Nước là gì? Ông đã tạo
nên được những hình tượng nghệ thuật vừa gần gũi vừa mới mẻ về Đất Nước trên cả bề rộng không gian địa lí và chiều dài thời gian lịch sử
Về không gian địa lí, Đất Nước hiện lên như thế
nào?
Về thời gian lịch sử, Đất Nước hiện lên như thế
nào?
Nhà thơ đã sử dụng chất liệu gì để biểu hiện cách lí
giải Đất Nứơc là gì?
Trang 11c- Đoạn ba:
“Trong anh và em hôm nay…Làm nên Đất Nước muôn đời”:
Suy nghĩ, cảm nhận về Đất Nước của thế hệ trẻ trong hiện tại.
- Đất Nước hoá thân, kết tinh trong cuộc sống của mỗi con người Trái lại sự sống của một người không chỉ là riêng của cá nhân mà còn thuộc về Đất Nước Bởi lẽ mỗi cuộc đời đều được thừa hưởng những di sản văn hoá tinh thần và vật chất của dân tộc, của nhân dân Vì vậy mỗi
cá nhân phải có trách nhiệm giữ gìn, phát triển nó, truyền lại cho các thế
hệ tiếp theo
- Khi đã hiểu hết ý nghĩa thiêng liêng của Đất Nước, nhà thơ gửi đến thế hệ trẻ thông điệp về trách nhiệm đối với Đất Nước Lời nhắn nhủ này mang tính chính luận nhưng không có ý nghĩa giáo huấn mà vẫn rất trữ tình bởi chỉ như một lời tự dặn mình chân thành, tha thiết
Đất Nước có từ bao giờ và Đất Nước là gì? Đặt ra những câu hỏi này
để nhận thức, lí giải và thấu hiểu bằng những tri thức văn hoá dân tộc chứng tỏ nhà thơ là người có niềm tự hào sâu sắc và tình yêu Đất Nước thiết tha
Đọc đoạn thơ: “Trong anh và em hôm nay…
Làm nên Đất Nước muôn đời” và cho biết ý nghĩa
của nó?
Tại sao nhà thơ lại cho rằng Đất Nước có trong mỗi người và mỗi người cũng đều có trong Đất
Trang 122/ Đọc-hiểu phần hai:
a- Đoạn một:
“Những người vợ nhớ chồng còn góp cho Đất Nước những núi
Vọng Phu…Những cuộc đời đã hoá núi sông ta”: Ai làm ra không gian
địa lí-bức tranh văn hoá Đất Nước muôn màu muôn vẻ?
- Nhà thơ đã kể ra, đã liệt kê một loạt kì quan thiên nhiên trải dài trên lảnh thổ từ Bắc vào Nam như muốn phác thảo tấm bản đồ văn hoá Đất Nước Đây là những danh lam thắng cảnh do bàn tay tự nhiên kiến
tạo nhưng từ bao đời nay cha ông ta đã phú cho nó tính cách tâm hồn, lẽ
sống của dân tộc
+ Cách nhìn của tác giả về những thắng cảnh trên không gian địa
lí lãnh thổ là một cách nhìn có chiều sâu và là một phát hiện mới mẻ Những ngọn núi, những dòng sông kia chỉ trở thành thắng cảnh khi gắn liền với con người, đựơc cảm thụ qua tâm hồn, qua lịch sử dân tộc
Nhà thơ liệt kê những kì quan thiên nhiên ở đây
nhằm mục đích gì?
Ý nghĩa của cách nhìn trước những kì quan thiên
nhiên của nhà thơ?
Trang 13+ Bao thế hệ con người Việt Nam đã tạc vào núi sông vẻ đẹp tâm
hồn yêu thương thuỷ chung để ta có những núi Vọng Phu, những hòn
Trống Mái như những biểu tượng văn hoá, vẻ đẹp lẽ sống anh hùng để ta
có những ao đầm, những ngọn núi như những di tích lịch sử về quá trình dựng nước và giữa nước hào hùng…
- Đoạn thơ có cấu trúc quy nạp, đi từ liệt kê các hiện tượng cụ thể đến khái quát mang tính triết lí sâu sắc Dường như nhà thơ không thể kể
ra hết những danh lam thắng cảnh, đồng thời cũng là những nét đạp văn hoá dân tộc nên đã khẳng định: trên không gian địa lí Đất Nước mỗi địa danh đầu là một địa chỉ văn hoá được làm ra bởi sự hoá thân của bao
cuộc đời, bao tâm hồn con người Việt Nam
Qua cách nhìn, cách cảm nhận của nhà thơ, những thắng cảnh thiên nhiên trên lãnh thổ Đất Nước mang những vẻ đẹp gì của tính cách, tâm
hồn con người Việt Nam?
Nêu nhận xét về kết cấu
của đoạn thơ?
Trang 14Điềm và Nguyễn Đình Thi ở quan niệm: Đất Nước anh hùng đựơc làm nên bởi những con người bình dị mà phi thường, giản dị, mộc mạc mà cao cả, kì vĩ:
“Ôm Đất Nước những người áo vải
Đã đứng lên thành những anh hùng”
- Chính những con người vô danh, bình dị đó đã giữ gìn và truyền lại cho các thế hệ mai sau mọi giá trị văn hoá, văn minh tinh thần và vật chất của Đất Nước: hạt lúa, ngọn lửa, ngôn ngữ, phong tục, tập quán…
Họ đã tạo dựng nền móng sự sống và họ luôn sẵn sàng vùng lên chống ngoại xâm, đánh nội thù để giữ gìn sự sống đó và bảo vệ Đất Nước
Đọc đoạn thơ: “Em ơi em…
Họ đắp đập be bờ cho người sau trồng cây hái trái” và cho biết nhà thơ đang cảm nhận
mà còn tạo dựng và để lại
cho mai sau những gì?
Trang 15c- Đoạn ba:
“Để Đất Nước này là Đất Nước nhân dân…Gợi trăm màu trên
trăm dáng sông xuôi”: Tư tưởng Đất Nước của Nhân dân.
- Có thể khẳng định câu thơ “Để Đất Nước này là Đất Nước Nhân dân” là tư tưởng, là cảm hứng chủ đạo bao trùm lên cả đoạn trích và cả Chương V của Trường ca Mặt đường khát vọng Đó là lời kết, là khái quát từ những gì đã được triển khai trên cả chiều dài của trang thơ và
trong cả chiều sâu của dòng cảm hứng trữ tình-chính luận
- Nhân dân sáng tạo ra mọi giá trị văn hoá như ca dao, thần thoại là sáng tạo ra Đất Nước Nguyễn Khoa Điềm đã lựa chọn ba câu ca dao để nói về ba phương diện quan trọng nhấtcủa truyền thống nhân dân: giàu lòng yêu thương, quý trọng nghĩa tình và kiên cường, bất khuất Nhân dân đã làm ra văn hoá, làm ra Đất Nước bằng chính tính cách, lẽ sống tâm hồn mình
- Tuổi trẻ thế hệ Nguyễn Khoa Điềm nhận thức được nhân dân làm nên lịch sử, làm ra văn hoá là sáng tạo Đất Nước để càng thêm tự hào và ngân lên khúc hát ngợi ca dạt dào say mê
Đọc đoạn thơ: “Để Đất Nước này là Đất Nước Nhân dân…
Gợi trăm màu trên trăm dáng sông xuôi” và cho biết nhà
thơ đang nói lên tư tưởng gì?
Câu thơ Để Đất Nước này là Đất Nước Nhân dân có vị trí và vai
trò như thế nào trong đoạn trích
và trong cả chương V-Đất Nước của Trường ca Mặt Đường Khát
Vọng?
Nhân dân đã làm ra Đất Nước như thế nào
và bằng cách nào?
Tác giả đã nói lên tình cảm gì khi nhận thức về Đất Nước văn hoá, Đất
Nước của Nhân dân?
Trang 16 Làm ra Đất Nước là nhân dân Suy tư và nhận thức này của Nguyễn Khoa Điềm là tư tưởng nghệ thuật đã trở thành truyền thống trong văn học Việt Nam Từ Nguyễn Trãi, Nguyễn Đình Chiểu, Phan Bội Châu đã từng nói lên nhận thức về vai trò của nhân dân trong lịch sử Đến các nhà thơ, nhà văn trong thời kì kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ đã nâng nhận thức này lên thành một tư tưởng có tầm cao mới.Hãy cho biết tư tưởng Đất Nước
của Nhân dân đã hình thành trong văn học Việt Nam như thế nào và qua những tác giả,tác
phẩm nào?
Trang 17III TỔNG KẾT:
- Nội dung: Đoạn trích là sự cảm nhận, phát hiện về Đất Nước
trong một cái nhìn tổng hợp , toàn vẹn mang đậm tư tưởng nhân dân
- Nghệ thuật: Thành công của Nguyễn Khoa Điềm ở trang thơ này còn là tạo ra được một thế giới nghệ thuật với không khí, giọng đệiu
riêng gần gũi mà mĩ lệ: quen thuộc như ca dao, truyền thuyết…mà lại mới mẻ trong cách cảm nhận và tư duy hiện đại, qua thể thơ tự do
IV GHI NHỚ:
Đoạn trích thể hiện cảm nghĩ mới mẻ của tác giả về Đất Nước qua những vẻ đẹp được phát hiện ở chiều sâu trên nhiều bình diện: lịch
sử, địa lí, văn hoá,…
Đóng góp riêng của đoạn trích là ở sự nhấn mạnh tư tưởng “Đất Nước của Nhân dân” bằng hình thức biểu đạt giàu suy tư, qua giọng thơ trữ tình-chính luận sâu sắc, thiết tha
Các chất liệu của văn hoá dân gian đựơc sử dụng nhuần nhị, sáng tạo, đem lại sực hấp dẫn cho đoạn trích
Nêu nhận xét khái quát
về nội dung của đoạn
trích?
Nêu nhận xét khái quát
về nghệ thuật của đoạn
trích?
Trang 181/ Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm là người con của quê hương
nào?
A Hà Nội
B Nam Định
C Nghệ An
D Thừa Thiên Huế
2/ Nguyễn Khoa Điềm đã từng học ở trường đại học nào?
A Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội
B Trường Đại học Bách khoa Hà Nội
C Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
D Trường Đại học Y khoa Hà Nội