Văn hóa chính trị thời thịnh Trần

Văn hóa chính trị thời thịnh TrầnVăn hóa chính trị thời thịnh TrầnVăn hóa chính trị thời thịnh TrầnVăn hóa chính trị thời thịnh TrầnVăn hóa chính trị thời thịnh TrầnVăn hóa chính trị thời thịnh TrầnVăn hóa chính trị thời thịnh TrầnVăn hóa chính trị thời thịnh TrầnVăn hóa chính trị thời thịnh TrầnVăn hóa chính trị thời thịnh Trần

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

NGHIÊM THỊ THU NGA

VĂN HÓA CHÍNH TRỊ THỜI THỊNH TRẦN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: VĂN HÓA HỌC

HÀ NỘI - 2018

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

NGHIÊM THỊ THU NGA

VĂN HÓA CHÍNH TRỊ THỜI THỊNH TRẦN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định.

Tác giả

Nghiêm Thị Thu Nga

MỤC LỤC

Trang

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN

1.2. Tình hình nghiên cứu về văn hóa chính trị thời thịnh Trần 22

1.3. Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu 34

Chương 2: QUAN NIỆM VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VÀ GIỚI THUYẾT

2.2. Giới thuyết về văn hóa chính trị thời thịnh Trần 49

Chương 3: DIỆN MẠO CỦA VĂN HÓA CHÍNH TRỊ THỜI THỊNH TRẦN 69

Chương 4: GIÁ TRỊ TIÊU BIỂU CỦA VĂN HÓA CHÍNH TRỊ THỜI

THỊNH TRẦN VÀ BÀI HỌC ĐỐI VỚI SỰ NGHIỆP XÂY DỰNG

4.1. Giá trị tiêu biểu của văn hóa chính trị thời thịnh Trần 119

4.2. Bài học đối với sự nghiệp xây dựng văn hóa chính trị nước ta hiện nay

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Cương mục : Khâm định Việt sử thông giám cương mụcĐCSVN : Đảng Cộng sản Việt Nam

ĐVSKTT : Đại Việt sử ký toàn thư

NCS : Nghiên cứu sinh

NQHNTW : Nghị quyết Hội nghị Trung ương

TCN : Trước Công nguyên

UNESCO : United Nations Educational, Scientific and

Cultural OrganizationVHCT : Văn hóa chính trị

Nghiên cứu VHCT có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc và nhằm nâng caotính tích cực chính trị của con người trong hoạt động xã hội nói chung, nâng cao kỹnăng, kỹ xảo, nghệ thuật lãnh đạo và quản lý của đội ngũ cán bộ ở Việt Nam nóiriêng, từ đó góp phần xây dựng, đổi mới, hoàn thiện hệ thống chính trị của nước taphù hợp với yêu cầu phát triển đất nước trong hoàn cảnh mới.

Cho đến nay, đã có không ít công trình nghiên cứu về VHCT, nhiều họcgiả sử dụng thuật ngữ “VHCT” ở các chuyên ngành khác nhau Riêng ở chuyênngành văn hóa học, vấn đề VHCT vẫn còn những ý kiến chưa đồng nhất, nhất lànội hàm khái niệm, cấu trúc của VHCT vẫn chưa thực sự được xác lập Nhiềuđiểm còn bỏ ngỏ của vấn đề này đòi hỏi cần được quan tâm nghiên cứu thấu đáohơn

- Xuất phát từ sự cần thiết phải nghiên cứu VHCT thời thịnh Trần

Trong 175 năm tồn tại của triều Trần, có khoảng 100 năm đầu là giai đoạnthịnh trị, hào khí Đông A và trí tuệ Đại Việt đã hội tụ, tỏa sáng trên nhiều lĩnh vựccủa đời sống xã hội, làm nên một quốc gia quân chủ độc lập, tự chủ và thịnhvượng Khác với những giai đoạn lịch sử sau đó, thời thịnh Trần chưa bị chi phốibởi tư tưởng Nho giáo, nên càng có điều kiện thuận lợi để những người nắm quyền

có thể phát triển năng lực cá nhân, trở thành những nhân cách rực rỡ, sáng chói, gópphần gây dựng một nền VHCT sáng tạo với những giá trị độc đáo, ghi dấu ấn đặcbiệt

trong lịch sử các triều đại quân chủ Việt Nam, có nhiều đóng góp quan trọng chovăn hóa dân tộc Hiểu VHCT thời thịnh Trần chính là hiểu sức mạnh nội tại, tiềm ẩncủa dân tộc trước những thử thách cam go, là góp phần lý giải nguyên nhân thịnh -suy trong lịch sử Nghiên cứu VHCT thời thịnh Trần, ta tiệm cận đến giá trị của cácbài học giữ nước và phát triển đất nước, bài học về xây dựng một nền chính trị vănminh, một nền văn hóa vì con người, hợp lòng người.

VHCT thời thịnh Trần đã thành địa hạt thú vị cho nhiều ngành khoa học

xã hội nhân văn tiếp cận nghiên cứu như: văn hóa học, xã hội học, tâm lý học xãhội, chính trị học Từ cách tiếp cận văn hóa học, cho đến nay, chưa hề có mộtcông trình nghiên cứu riêng biệt, chuyên sâu, hệ thống về vấn đề VHCT thờithịnh Trần Định vị được một khái niệm công cụ quan trọng trong văn hóa học,thấu hiểu được một bộ phận thiết yếu trong đời sống văn hóa xã hội của dân tộc

ở buổi đầu dựng nền độc lập tự chủ rạng rỡ, oai hùng và còn nhiều ẩn số, thiết nghĩ

là việc làm cần thiết và ý nghĩa

- Xuất phát từ nhiệm vụ nghiên cứu, giảng dạy đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước thời kỳ mới

Một trong những nhiệm vụ quan trọng trong sự nghiệp xây dựng nền vănhóa và con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước đãđược Đảng Cộng sản Việt Nam xác định, đó là: “Chú trọng chăm lo xây dựng vănhóa trong Đảng, trong các cơ quan nhà nước và các đoàn thể; coi đây là nhân tốquan trọng để xây dựng hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh” [41, tr.29].Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ đó, nội dung VHCT đã và đang được triển khainghiên cứu, giảng dạy ở nhiều góc độ, nhiều chuyên ngành Ở chuyên ngành vănhóa học, VHCT mới chỉ dừng lại ở những nghiên cứu bước đầu với kết quả cònkhiêm tốn, VHCT truyền thống Việt Nam cũng chưa thực sự được quan tâm thỏa

đáng Do đó, việc nghiên cứu đề tài VHCT thời thịnh Trần sẽ góp phần đi sâu vào

địa hạt VHCT truyền thống theo cách tiếp cận của văn hóa học, từ đó, giúp ích choviệc nghiên cứu, giảng dạy các nội dung quan trọng liên quan như: Lịch sử văn hoá,VHCT, Văn hóa công vụ

Xuất phát từ những lí do trên, nghiên cứu sinh (NCS) lựa chọn đề tài

“Văn hóa chính trị thời thịnh Trần” cho luận án tiến sĩ, chuyên ngành Văn hóa

học với mong muốn nhận chân một cách hệ thống diện mạo, giá trị của nềnVHCT thời thịnh Trần, từ đó góp phần luận bàn về những bài học kinh nghiệmcủa thời Trần đối với việc xây dựng và phát triển nền VHCT Việt Nam hiện nay

2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1. Mục đích nghiên cứu

Luận án tiến hành nghiên cứu VHCT thời thịnh Trần, qua đó liên hệ, bànluận về vấn đề xây dựng nền VHCT Việt Nam hiện nay

2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu

+ Làm rõ một số vấn đề lý luận về VHCT (khái niệm, cấu trúc của VHCT);+ Miêu tả diện mạo VHCT thời thịnh Trần qua các thành tố cơ bản;

+ Nhận định về giá trị của VHCT thời thịnh Trần, từ đó liên hệ và bàn luận

về một số bài học đối với công cuộc xây dựng nền VHCT Việt Nam hiện nay

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1. Đối tượng nghiên cứu

Luận án nghiên cứu VHCT thời thịnh Trần (mà trọng tâm là diện mạo, giátrị và bài học lịch sử đối với giai đoạn hiện nay)

3.2. Phạm vi nghiên cứu

- Về thời gian: Luận án nghiên cứu giai đoạn thịnh trị của triều Trần 1329), tức từ lúc vua Trần Thái Tông lên ngôi cho đến khi vua Trần Minh Tôngnhường ngôi cho thái tử Vượng

(1225-Giai đoạn sau không thuộc phạm vi nghiên cứu mà chỉ được đề cập đến ởmức độ liên quan cần thiết của luận án

- Về không gian: Ở thời thịnh Trần, nước Đại Việt gồm 12 lộ, kéo dài từ

Lạng Giang đến Hóa Châu (Lạng Sơn đến Thừa Thiên Huế ngày nay) Khônggian nghiên cứu của luận án chính là nước Đại Việt thời thịnh Trần trong mốiquan hệ với các nước láng giềng, đặc biệt là nước Trung Hoa (ở phương Bắc) vànước Chiêm Thành (ở phương Nam)

- Về nội dung: Luận án chủ yếu nghiên cứu VHCT của của các vương triều

thời thịnh Trần (tức của chủ thể cầm quyền cơ bản: vua, quan lại và tướng lĩnh)

4. Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1. Cơ sở phương pháp luận

Luận án được thực hiện dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duyvật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của học thuyết mác xít để phân tích tiền

đề, bối cảnh lịch sử dẫn đến sự hình thành VHCT thời thịnh Trần, phân tích vấn đềvai trò cá nhân (người anh hùng) và quần chúng (thần dân) trong lịch sử, nhận địnhgiá trị và bài học của VHCT thời thịnh Trần đối với giai đoạn hiện nay

4.2. Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp tổng hợp tư liệu, sử liệu:

Đây là phương pháp chủ đạo và hết sức cần thiết đối với một đề tài mangtính hồi cố và nguồn tài liệu chủ yếu là tài liệu thứ cấp như luận án Thông quaviệc sưu tầm và tập hợp tư liệu từ các văn bản đáng tin cậy, như các văn bản HánNôm (văn bản hành chính, văn bản luật pháp, văn bản nghệ thuật ra đời trongthời Trần), các tài liệu lịch sử, các công trình khoa học của các tác giả trong vàngoài nước về thời Trần, VHCT thời Trần, luận án có thể nhận diện cụ thể cácvấn đề thuộc VHCT thời thịnh Trần Phương pháp này cho phép NCS thu thậpđược các thông tin lịch sử, khảo sát nhiều nội dung quan trọng liên quan đến vấn

đề nghiên cứu một cách chính xác, tránh tình trạng võ đoán, tư biện

- Phương pháp liên ngành:

Văn hóa là đối tượng của nhiều ngành khoa học xã hội và nhân văn: triếthọc, sử học, dân tộc học, nhân học, tâm lý học, đạo đức học, nghệ thuật học Vănhóa học vừa là khoa học độc lập, vừa là khoa học liên ngành gắn với các khoa học

xã hội và nhân văn kể trên Do vậy, khi nghiên cứu một nền văn hóa, một hiệntượng văn hóa dưới góc độ văn hóa học, người nghiên cứu có thể sử dụng các kếtquả nghiên cứu của các ngành khoa học xã hội và nhân văn làm cơ sở, tài liệu choviệc nghiên cứu Ngoài ra, người nghiên cứu văn hóa còn có thể sử dụng các trithức, các khái niệm, phạm trù, các phương pháp của các ngành khoa học xã hội vànhân văn trên để nghiên cứu các hiện tượng, quá trình văn hóa

Vấn đề VHCT thời thịnh Trần có liên quan đến tri thức của nhiều mônkhoa học khác nhau như: nhân học văn hóa, xã hội học văn hóa, tâm lý học, triếthọc, sử học, văn học Chính vì vậy, NCS đã vận dụng những tri thức của cácmôn khoa học trên để làm rõ vấn đề nghiên cứu của luận án Mặt khác, trong quátrình thực hiện luận án, NCS đã sử dụng các thuật ngữ, khái niệm, các khái quát

lí luận (nguyên lí, quy luật, kết luận khoa học), các cứ liệu, tài liệu và một sốphương pháp nghiên cứu của các khoa học khác

- Phương pháp logic - lịch sử:

Lịch sử là bản thân quá trình vận động và phát triển của hiện thực Logic làcái được trừu tượng hóa từ lịch sử, là cái phản ánh lịch sử trong các mối quan hệ vàliên hệ cơ bản nhất của nó trong ý thức con người Kết hợp lịch sử và logic nhằmkhám phá bản chất và quy luật nội tại chi phối sự phát triển của sự vật, hiện tượng

và phản ánh khái quát lịch sử ở nét chủ yếu của nó

Phương pháp logic - lịch sử giúp NCS chỉ ra được diện mạo của VHCT khixem xét nó trong một giai đoạn cụ thể (thời thịnh Trần), đồng thời lại có thể nhìnnhận, đánh giá VHCT thời thịnh Trần trong chiều lịch đại, đồng đại của sự vậnđộng, phát triển của văn hóa dân tộc Mặt khác, phương pháp này giúp người viết

đi sâu vào những đặc điểm của đối tượng nghiên cứu

- Phương pháp chuyên gia: Trên cơ sở nội dung của Luận án, NCS phỏng

vấn sâu, tham khảo các ý kiến, nhận định của các chuyên gia, những người amhiểu về văn hóa, VHCT, về lịch sử thời Trần , từ đó bổ sung, hoàn chỉnh chocác phân tích, kết luận trong luận án

- Phương pháp phân tích và tổng hợp: Đây là phương pháp phân chia

(trong thực tế và tư duy) sự vật hiện tượng thành các yếu tố cấu thành, sau đónghiên cứu từng yếu tố cấu thành ấy một cách riêng rẽ để cuối cùng bằngphương pháp tổng hợp, tức là bằng cách xác định những cái chung cũng như cáiquy luật, mối liên hệ, tác động qua lại giữa các yếu tố ấy, ta lại kết hợp chúng lạivới nhau thành một chỉnh thể cố kết Cái tổng thể ta thu được là kết quả nghiêncứu, không phải là cái tổng thể giản đơn mà là cái tổng thể được nhận thức đầy

đủ và sâu sắc

Luận án đã sử dụng phương pháp này để phân chia cấu trúc VHCT và tiếnhành nhận diện VHCT thời thịnh Trần theo các thành tố thuộc cấu trúc VHCT nóichung đó Rồi từ diện mạo các thành tố đã được nhận diện, phân tích đó, NCS lạitổng hợp, đánh giá những giá trị chung của cả nền VHCT thời thịnh Trần.

Để thực hiện tốt các phương pháp trên, luận án tiến hành các thao tác nghiên

cứu cụ thể: phỏng vấn sâu, thống kê, so sánh,

5. Đóng góp mới của luận án

5.1. Về lý luận

- Hệ thống hóa, bổ sung và phát triển một số vấn đề liên quan đến lý luận

về VHCT; góp phần xác lập khái niệm và cấu trúc của VHCT dưới góc nhìn vănhóa học;

- Qua việc nghiên cứu về VHCT thời thịnh Trần, luận án góp phần bổsung về phương pháp luận cho việc nghiên cứu một bộ phận của văn hóa xã hộitrong một thời đại lịch sử cụ thể

5.2. Về thực tiễn

- Luận án làm rõ được diện mạo và giá trị của VHCT trong giai đoạnthịnh Trần, thông qua đó có thể hiểu rõ hơn về lịch sử văn hoá Việt Nam;

- Từ việc hiểu về VHCT của một giai đoạn trong lịch sử với tất cả những

ưu điểm và hạn chế, luận án rút ra bài học kinh nghiệm trong việc xây dựng, pháttriển VHCT Việt Nam hiện nay

- Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần làm phong phú thêm nguồn

tư liệu về văn hóa, văn hóa Việt Nam, VHCT Việt Nam và là nguồn tư liệu thamkhảo cho công tác học tập, nghiên cứu và giảng dạy các học phần VHCT, Vănhóa công vụ, Lịch sử văn hóa Việt Nam

6. Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục các công trình đã công bố của tácgiả liên quan đến đề tài luận án, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận ánkết cấu thành 04 chương, 11 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN

VĂN HÓA CHÍNH TRỊ THỜI THỊNH TRẦN

1.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ

1.1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

1.1.1.1. Nghiên cứu của các nước phương Đông

Ở phương Đông, các nhà tư tưởng cổ đại Trung Quốc đã mở đầu chotruyền thống tiếp cận VHCT trong lịch sử tư tưởng nhân loại với các hệ tư tưởng

về đức trị, pháp trị và vô vi nhi trị

Khổng Tử là đại diện tiêu biểu cho chủ trương đức trị Nhà tư tưởng này rấttin ở sức hấp dẫn và sự tác động của đạo đức đến hoạt động chính trị Ông khẳng

định: “Vi chính dĩ đức, thí như Bắc thần, cư kỳ sở nhi chúng tinh củng chi” (Dùng

đức mà làm chính trị cũng ví như ngôi sao Bắc Đẩu, ở yên tại vị trí của mình màcác ngôi sao khác đều chầu về) [19, tr.6], nghĩa là nếu nhà cầm quyền làm chính trịbằng đức thì vương hầu và dân chúng sẽ mến đức mà quy phục Việc lấy đạo đứclàm tiêu chuẩn chi phối hành vi chính trị đã đưa Khổng Tử đi đến phủ nhận vai tròcủa luật pháp Theo ông, vua không cần dùng tới hình luật nghiêm khắc, chỉ ngồi rủ

áo xiêm, dùng đạo đức của mình cảm hóa bề tôi và dân chúng mà mọi việc trôichảy tốt đẹp, đất nước thái bình Ông cho rằng nếu nhà cầm quyền chuyên dùngpháp chế, cấm lệnh mà dẫn dắt dân chúng, thì dân sợ mà không dám phạm phápthôi chứ không phải vì họ biết xấu hổ Vậy muốn dẫn dắt dân chúng, nhà cầmquyền phải dùng lễ tiết đức hạnh, khi đó chẳng những dân biết xấu hổ, mà cònđược cảm hóa để trở nên tốt lành Quan điểm của Khổng Tử được kế tục và pháttriển bởi các học trò của ông, tiêu biểu là Mạnh Tử - người đã đề ra tư tưởng “văntrị giáo hóa”, nghĩa là dùng văn để giáo hóa thiên hạ Để hiện thực hóa tư tưởngđức trị, họ đã đề ra mô hình “tam cương, ngũ thường” với tư cách là mô hình đạođức chuẩn mực mà con người phải tuân thủ Từ năm 136 trước công nguyên(TCN), khi được Hán Vũ Đế thừa nhận là tư tưởng chính thống của giai cấp thốngtrị, Khổng giáo đã trở thành hệ

tư tưởng có ảnh hưởng lớn, là công cụ tinh thần để bảo vệ cho chế độ quân chủ suốthai nghìn năm ở Trung Quốc.

Khác với tư tưởng đức trị, tư tưởng pháp trị - mà người nâng lên thành họcthuyết pháp trị hoàn chỉnh nhất Trung Quốc cổ đại là Hàn Phi Tử (280 - 233TCN) - lại đề cao giá trị của pháp luật Theo Hàn Phi Tử, nhà nước rất cần tớipháp luật bởi pháp luật là công cụ quan trọng để điều chỉnh xã hội Ông phủnhận lý luận đề cao mọi cái cao quý của con người cũng như lý luận chính trịthần quyền Để hiện thực hóa tư tưởng pháp trị, Hàn Phi Tử đã đề xuất mô hình:

“Pháp - Thế - Thuật” và coi đó là 3 nguyên lý trong chính trị Trong đó, “pháp”

là trung tâm, còn “thế” và “thuật” là điều kiện tất yếu để thực hành pháp luật.Ông cho rằng, chỉ cần duy trì hiệu lực của pháp luật thì sẽ giữ vững được trật tựchính trị bình thường và thu được những hiệu quả lớn Cho nên, việc làm chopháp luật không bị hỏng nát là tiền đề và mục đích tối cao của chính trị “Thuật”thực chất là thủ đoạn của người làm vua dùng để điều khiển cho các quan lạiphải giữ gìn pháp luật và tuân theo mệnh lệnh “Thế” là một thứ quyền lực đặt racho phù hợp với yêu cầu của pháp luật Lý thuyết của Hàn Phi Tử được TầnThủy Hoàng dùng để thống nhất Trung Quốc Sau này, các triều đại phong kiếnTrung Quốc cũng tiếp tục sử dụng lý thuyết pháp trị của ông nhưng nó bị che dấudưới cái vỏ bề ngoài của Nho giáo mà thường được gọi là “dương Nho, âmPháp” hay “nội Pháp, ngoại Nho”

Lão Tử là thuỷ tổ của phái Đạo gia Trong Đạo đức Kinh, Lão Tử bàn về

chính trị không nhiều, nhưng tương đối có hệ thống Ông nêu ra lý luận triếthọc “Đạo pháp tự nhiên” và vận dụng nhuần nhuyễn, nhất quán lý luận này vàoviệc lý giải lĩnh vực chính trị Bao trùm tư tưởng chính trị của ông là tư tưởng

“vô vi nhi trị” Đây là quan điểm cai trị xã hội hướng người cầm quyền đếnviệc để xã hội tự nhiên như nó vốn có, không can thiệp bằng bất cứ cách nào,

xã hội sẽ được ổn định “Vô vi” không phải là không làm gì cả mà là khônglàm gì trái với tự nhiên, không dùng tâm mà xen vào việc của người khác,không dùng tham vọng cá nhân mà can thiệp vào mọi việc, là hành sự thuận

theo quy luật tự nhiên Theo ông, tự nhiên là không bị chi phối bởi tình cảm, ýmuốn, trí tuệ của con người, nếu có sự can thiệp của con người dù bằng bất cứcách nào thì chính trị cũng trở nên rắc rối Tuy có nhiều mặt hạn chế nhưngphương pháp “vô vi” của ông vẫn có những nhân tố hợp lý, tư tưởng chính trịcủa ông vẫn có một vị trí ảnh hưởng nhất định đến ngày nay.

Sang thời kỳ hiện đại, từ sau thập niên 70 của thế kỷ XX, ở nhiều nướcchâu Á, các học giả Nhật Bản, Đài Loan bắt đầu nghiên cứu VHCT Sau năm

1980, ở Trung Quốc, việc nghiên cứu VHCT (hay còn gọi là “văn minhchính trị”) ngày càng phổ biến rộng rãi Văn minh chính trị ở Trung Quốcđược nhìn nhận trong mối quan hệ với thành quả của quá trình cải tạo xã hội

của loài người Trong cuốn Trung Quốc Đại bách khoa toàn thư, quyển Chính trị học viết: “Văn minh chính trị là sự tổng hòa các thành quả chính

trị do con người cải tạo xã hội mà có, thông thường nó biểu hiện thành mức

độ thực hiện dân chủ, tự do, bình đẳng, giải phóng con người trong một hìnhthái xã hội nhất định” [49] Tác giả Ngu Sùng Thắng (Đại học Vũ Hán)

trong bài Phân biệt khái niệm văn minh chính trị đã nêu ra:

Văn minh chính trị, xét từ trạng thái tĩnh, nó là toàn bộ thànhquả tiến bộ đạt được trong tiến trình chính trị; xét từ trạng tháiđộng, nó là quá trình tiến hóa cụ thể trong sự phát triển chính trịcủa xã hội loài người [49]

1.1.1.2. Nghiên cứu của các nước phương Tây

Ở phương Tây, từ thời cổ đại cho đến thời đại Khai sáng, vấn đề VHCTđược nghiên cứu như đối tượng của triết học Platon (khoảng 427 - 347 TCN)

với tác phẩm Nền cộng hoà và Aristoteles (384 - 322 TCN) với tác phẩm Chính trị được coi là những người mở đầu cho cách tiếp cận VHCT truyền thống ở

phương Tây Khi bàn về VHCT, cả hai nhà tư tưởng này đều đặc biệt chú ý đếnquan điểm, thái độ cơ bản của con người đối với các vấn đề như: quyền lực, tácđộng của chính thể đến người dân, cách thức để quản lý các mối quan hệ xãhội Học thuyết chính trị - xã hội của Platon quan tâm đến vấn đề nhà nước và

theo ông, trong nhà nước đó, các nhà triết học là những người cầm quyền CònAristoteles thì nhấn mạnh vai trò của chính trị trong việc xác định tư cách tồntại của con người khi ông coi con người là “động vật chính trị” Ông cho rằngmục đích cao nhất của chính trị là làm sao để mọi người có thể sống và sống tốthơn, sứ mệnh của nhà nước, của những người cầm quyền - chủ thể chính trị -không chỉ là đảm bảo cho mọi người sống bình thường mà còn là làm sao đểmọi người sống hạnh phúc: “Mục đích của nhà nước là cuộc sống phúc lợi ,bản thân nhà nước là sự giao thiệp của các gia tộc và dân cư nhằm đạt được sựtồn tại một cách hoàn thiện và tự lập” [147, tr.210].

Cho đến cuối thế kỷ XVIII, thuật ngữ “VHCT” mới xuất hiện bởi nhà triếthọc cổ điển Đức I.Herder (1744 - 1803) khi ông nghiên cứu mối quan hệ tương tác

giữa văn hóa và chính trị Trong cuốn sách Các phương pháp triết học lịch sử nhân loại (năm 1784), lần đầu tiên ông đưa ra khái niệm “VHCT”, “sự chín muồi của

VHCT” hay “những đại biểu của VHCT” [147, tr.460]

A.Tocqueville (1805-1859), là học giả người Pháp nhưng đã viết một số

khảo luận về hệ thống chính trị của Hoa Kỳ Nền dân chủ Mỹ là một trong những

tác phẩm nổi tiếng của ông Trong tác phẩm này, ông đã đưa các giá trị văn hóalên vị trí hàng đầu trong việc phân tích về nền dân chủ ở Mỹ Tocqueville khẳngđịnh: “Nếu không có những quan điểm và thói quen thích hợp về vai trò của dânchúng thì đến cả những thể chế dân chủ sáng giá nhất cũng khó có thể tránh khỏi

sự lung lay từ cơ sở” [147, tr.462] Nhà chính trị học nổi tiếng khác của Mỹ là

L.Pye, năm 1961, khi biên soạn Bách khoa toàn thư khoa học xã hội quốc tế, đã

đưa ra định nghĩa rõ hơn về VHCT:

Văn hóa chính trị là một hệ thống thái độ, niềm tin và tình cảm; nóđem lại ý nghĩa và trật tự cho quá trình chính trị; nó đưa ra tiền đề

cơ bản và quy tắc chế ước hành vi của hệ thống chính trị; nó baogồm lý tưởng chính trị và quy phạm vận hành của một chính thể.Bởi vậy, VHCT là biểu hiện hình thức tập hợp tâm lý chính trị vàgóc độ chủ quan; một loại VHCT vừa là lịch sử tập thể của một

hệ thống chính trị, lại vừa là sản phẩm của lịch sử đời sống củacác cá thể trong hệ thống đó; do đó, nó bắt rễ sâu xa trong lịch sửcác sự kiện chung và lịch sử cá nhân [68, tr.83-84].

Nói cách khác, VHCT thuộc phương diện chủ quan trong hệ thống chính trị,

nó chế ước chế độ chính trị và xác định hành vi chính trị của con người

Mặc dù vấn đề VHCT xuất hiện sớm như vậy, nhưng môn Nghiên cứuVHCT lại thực sự ra đời cùng với ngành khoa học chính trị hiện đại Trong đó,nổi lên hai xu hướng nghiên cứu chính:

Thứ nhất, coi VHCT chỉ là chiều cạnh chủ quan của hệ thống chính trị và quá trình chính trị.

Công trình The Civic Culture, Political Attitudes and Democracy in Five Nations (“Văn hóa công dân - Những thái độ chính trị và nền dân chủ ở

năm quốc gia”) của hai nhà khoa học Mỹ G.Almond và S.Verba, được coi làchuyên khảo đầu tiên khai phá và đặt nền móng cho môn Nghiên cứu VHCT

ở phương Tây Hiện nay, nhiều công trình nghiên cứu về VHCT thường giớithiệu một định nghĩa được thừa nhận là “kinh điển” của G.Almond Học giảnày đã tiến hành khái quát các công trình nghiên cứu diện xã hội - văn hóacủa các quá trình chính trị để đưa ra khái niệm VHCT: “VHCT của một dântộc là cách chia sẻ riêng của các thành viên của dân tộc ấy những dạng thứccủa sự định hướng quan tâm tới các khách thể chính trị” [147, tr.14-15] Nhưvậy, G.Almond (cùng với S.Verba) là những người đầu tiên đưa ra quan điểm:VHCT chỉ là chiều cạnh chủ quan của hệ thống chính trị và quá trình chính trị.Almond cho rằng VHCT “gồm các yếu tố về nhận thức, tình cảm và giá trị

Nó hàm chứa nhận thức và ý kiến, quan niệm giá trị và tình cảm đối vớichính trị” [68, tr.83] Verba khẳng định: VHCT không phải là chế độ và cơ cấuchính trị, cũng không phải là mô hình hành vi chính trị: “nó không nói về các

sự việc phát sinh trong lĩnh vực chính trị mà là nói về những suy nghĩ và niềmtin của người ta đối với các sự việc đó” [68, tr.84]

Hai ông cũng đưa ra ba loại hình cơ bản của VHCT: văn hóa chính trị bộ lạc, văn hóa chính trị thần thuộc và văn hóa chính trị tham dự (hay văn hóa công dân).

Một số trường phái khoa học chính trị và các nhà nghiên cứu ở phươngTây sau này đã dựa trên cơ sở lý thuyết khoa học về VHCT của G.Almond vàS.Verba Tiêu biểu có thể kể đến:

- Định nghĩa của nhóm nghiên cứu thuộc Trường Đại học Tổng hợp

Berkeley (California) trong cuốn Đề cương bài giảng VHCT (năm 2006):

“VHCT được tạo thành bởi những tri nhận, những giá trị và những bộc lộ cảmtình mà dân chúng của một cộng đồng/ tập thể nào đó mang lại cho một quá trình

mà tại đó những giá trị chân xác sẽ được định vị” [147, tr.29] Theo trường pháinày, cả ba bộ phận hợp thành của VHCT trên đây chỉ được xem xét, phân tíchkhi đặt trong mối quan hệ với hệ thống chính trị và đặc biệt là trong quá trìnhchính trị, nơi mà những bộ phận này được “định vị” Điều này có nghĩa là tương

tự như trong cách tiếp cận và định nghĩa khái niệm của G.Almond và S.Verba,các chiều cạnh chủ quan của hệ thống chính trị và quá trình chính trị được xemnhư hệ quy chiếu gốc của môn nghiên cứu về VHCT

- Định nghĩa được công bố trong cuốn Từ điển chính trị xuất bản năm

2007 của trường phái học thuật Heidelberg (Đức): VHCT là khái niệm “dùng đểchỉ chiều cạnh chủ quan của những cơ sở xã hội của các hệ thống chính trị.VHCT liên quan tới những bộ phận khác nhau của ý thức chính trị, những

“phong thái”, những lối nghĩ và ứng xử “điển hình” của những nhóm xã hội hoặccủa toàn xã hội VHCT bao gồm tất cả những đặc tính chính trị cá nhân của từng

cá thể, tiềm ẩn trong những thái độ và các giá trị, bắt rễ trong những động cơbẩm sinh của hành vi chính trị, và có trong những hình thức bộc lộ có tính chấtbiểu tượng và những ứng xử chính trị cụ thể” [147, tr.24] Đây cũng có thể coi làmột quan điểm gợi mở những khía cạnh có tính phương pháp luận trong nghiêncứu về VHCT

Thứ hai, coi VHCT là một bộ phận trong chỉnh thể văn hóa chung của xã hội.

Không phải tất cả các nhà khoa học chính trị hiện đại ở phương Tây đềudựa trên cơ sở lý thuyết khoa học về VHCT của G.Almond và S.Verba Xuhướng tiếp cận VHCT khác đáng chú ý ở phương Tây là coi VHCT là một bộphận trong chỉnh thể văn hóa chung của xã hội Nhà sử học và chính trị học Hoa

Kỳ P.X.Taquar đã nhiều năm có dự định giải quyết vấn đề về cách tiếp cận và cáckhái niệm, liên quan tới các phạm vi của khái niệm VHCT Ông cho rằng: có thểnói về VHCT như một bộ phận tự trị (tách riêng) trong chỉnh thể văn hóa chungcủa xã hội Lý giải vấn đề trên đây, quan điểm của ông có hai mặt tương liênđáng lưu ý là: Thứ nhất, luận chứng về ưu thế của cách tiếp cận văn hóa học đốivới VHCT (khác với cách phân tích hệ thống hoặc phân tích tâm lý hẹp, chủ yếudùng trong khoa chính trị học) Thứ hai, trong khi phân tích phê phán khái niệmVHCT của Almond, học giả này cũng đã xây dựng nên hàng loạt vấn đề mang tínhchất phương pháp luận, chủ yếu là để xác lập hệ hình khái niệm cho VHCT Theoông, G.Almond và những người kế tục ông chỉ tập trung chú ý vào một phươngdiện (dù đó là quan trọng nhất) của VHCT - đó chính là phương diện chủ quan(nhiều khi mang tính chất tâm lý học), nhận định đặc trưng của VHCT như “một tổhợp những ý đồ và mục tiêu” của các nhân vật chính trị.

Các trường phái chính trị học Nga với các tên tuổi như E.A.Dodin,G.Grat, A.X.Carmin, I.X.Piroparov… cũng đưa ra nhiều quan niệm khác nhau.Theo E.A.Dodin:

Văn hóa chính trị là quá trình xã hội hóa chính trị, suy cho cùng là quátrình phổ cập những giá trị và quy tắc chính trị nhất định” và “quátrình xã hội hóa trong chừng mực nào đó đưa đến sự ra đời các thiếtchế xã hội, các giá trị và những chuẩn mực hành vi phù hợp với tiếntrình phát triển [147, tr.64-65]

Với quan điểm này, E.A.Dodin đã không đồng tình với các tác giảphương Tây khi quy VHCT về các khuôn mẫu xác định nào đó Bởi điều đóthường mang tính chủ quan của nhà nghiên cứu và sẽ rất dễ nhầm lẫn với cáchiện tượng bề mặt

Thông qua lăng kính của những yếu tố cấu trúc cơ bản, G.Grat cho rằngVHCT được cấu trúc bởi 3 thành tố: “Cấu trúc của VHCT gồm: Văn hóa về ý thứcchính trị, văn hóa hành vi chính trị và văn hóa vận hành các hành vi chính trị củaNhà nước” [191, tr.45]

Còn nhà chính trị học Liên Xô cũ nhấn mạnh tầm quan trọng của việcdùng VHCT mới để đả phá những thói quen do xã hội cũ để lại và xây dựng mộtnhà nước kiểu mới Họ phê phán các học giả Mỹ quá nhấn mạnh định nghĩaVHCT là một thứ động cơ tâm lý, là thái độ chủ quan mà coi nhẹ vấn đề giai cấp

và lợi ích giai cấp, bỏ qua việc đời sống chính trị luôn phụ thuộc vào lợi ích giaicấp và những mối quan hệ kinh tế nhất định Theo họ, VHCT là thành phần quantrọng của văn hóa tinh thần, nó thuộc về lĩnh vực thượng tầng kiến trúc, có tínhgiai cấp và tính xã hội rõ ràng; nó phản ánh lợi ích, nguyện vọng và yêu cầu củamột giai cấp nhất định

Ngoài ra, V.I.Lê-nin đưa ra khái niệm VHCT dựa trên quan niệm về mốiliên hệ chặt chẽ giữa chính trị và văn hóa Sử dụng các thành quả đấu tranh đểxây dựng chính quyền Xô Viết, Lê-nin khẳng định: “Giờ đây, trước mắt chúng tađang phải thực hiện các nhiệm vụ văn hóa, cần nắm vững các kinh nghiệm chính

trị và có thể nhân rộng ra để tái hiện trong đời sống [195, tr.246].

Như vậy, VHCT ra đời từ rất sớm cả ở phương Đông và phương Tây Cóthể nói, từ khi có chính trị thì vấn đề VHCT cũng được đặt ra Nhưng, việcnghiên cứu VHCT như một môn khoa học thì ra đời khá muộn Dù vậy, vớinhững nghiên cứu công phu, phong phú từ nhiều góc nhìn, các tài liệu trên đãgiúp NCS có được những nhận thức khái quát về hệ thống lý thuyết cũng nhưphương pháp tiếp cận VHCT Việc kế thừa các thành tựu nghiên cứu đó có ýnghĩa quan trọng và là việc làm hết sức cần thiết

1.1.2. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

1.1.2.1.Nghiên cứu phương diện thực tiễn của văn hóa chính trị truyền

thống

Quá trình tiếp cận VHCT ở Việt Nam đã được bắt đầu từ khá sớm, trong

đó, chủ yếu là quan niệm về những yêu cầu làm chính trị của những chủ thểchính trị - những nhà cầm quyền tối cao của các triều đại quân chủ

Trong khoa học nghiên cứu VHCT, người đầu tiên trình bày VHCT ViệtNam trong lịch sử một cách hệ thống là Nguyễn Hồng Phong trong công trình

VHCT Việt Nam - truyền thống và hiện đại [129] Trên cơ sở những tri thức

chung về VHCT trong xã hội truyền thống phương Đông, tác giả này trình bày

mô hình tổ chức quản lý xã hội Việt Nam truyền thống trên hai phương diệnquốc gia và làng xã

Nguyễn Văn Huyên và cộng sự trong công trình Bước đầu tìm hiểu những giá trị VHCT truyền thống Việt Nam [81] đã trình bày những nhân tố hình thành

tư tưởng VHCT và những nét đặc sắc của VHCT Việt Nam trong lịch sử Nhiềugiá trị tiêu biểu của VHCT được các nhà nghiên cứu phân tích khá sâu sắc như:yêu nước, lấy dân làm gốc; tư tưởng chính trị độc lập tự chủ

Thừa nhận lịch sử xã hội là do con người sáng tạo nên trong những điềukiện lịch sử nhất định và theo những cách thức nhất định, mà cách thức này lại

do nền tảng văn hóa quy định, Phạm Hồng Tung trong công trình VHCT và lịch

sử dưới góc nhìn VHCT đã đi sâu nghiên cứu hàng loạt vấn đề của lịch sử Việt

Nam cận đại nhằm chỉ ra những khía cạnh mới và mang lại những nhận thứcmới Đó là vấn đề ý thức dân tộc, tâm thức cộng đồng dân tộc, cuộc vận độnggiải phóng và duy tân đất nước

Lê Quý Đức, trong Giáo trình VHCT (hệ đào tạo sau Đại học, Học viện

Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh), đã có những phân tích, lý giải sâu sắc vềnhững vấn đề cơ bản của lịch sử VHCT Việt Nam Theo đó, VHCT Việt Namtrong xã hội truyền thống được ông chia làm ba thời kỳ: thời kỳ hình thành nhànước sơ khai (nhà nước Văn Lang - Âu Lạc), thời kỳ nhà nước Đại Việt độc lập

tự chủ, thời kỳ nhà nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa Tác giả cũng đã tập trungphân tích các thành tố trong cấu trúc của nền VHCT Việt Nam trong từng thời

kỳ cụ thể (Triết lý, tư tưởng chính trị; Thiết chế, thể chế chính trị; Công nghệchính trị; Nhân cách của những nhà chính trị tiêu biểu; Hệ thống ngoại hiện)

Công trình nghiên cứu mới nhất hiện nay về vấn đề thực tiễn trong VHCT

Việt Nam truyền thống là đề tài cấp Bộ trọng điểm “Các nguyên nhân làm sụp đổ chế độ chính trị Việt Nam trong lịch sử” [45] do Phạm Duy Đức làm chủ nhiệm.

Công trình này đã lý giải nguyên nhân của sự suy vong và sụp đổ của các triềuđại quân chủ Việt Nam suốt 10 thế kỷ (nguyên nhân về thể chế chính trị, từ thiếtchế

chính trị và từ nhân cách của người cầm quyền) Từ đó, đề tài nêu ra một số bàihọc đối với việc đảm bảo sự ổn định và phát triển bền vững chế độ chính trị ViệtNam hiện nay như: Đặt lợi ích quốc gia dân tộc là tối thượng; Khoan sức dân,thân dân, vì dân; Nền tảng tư tưởng ổn định; Trọng dụng nhân tài, đề cao văn hóadân tộc, tiếp thu sáng tạo giá trị văn hóa từ bên ngoài Đây là những gợi ý choNCS khi lý giải bài học thịnh - suy của triều Trần.

Như vậy, những công trình nghiên cứu về VHCT Việt Nam trong lịch sửnêu trên thường đề cập đến các yếu tố cụ thể của VHCT như giá trị VHCT, tưtưởng VHCT, nhân cách nhà chính trị tiêu biểu, bài học kinh nghiệm với việcxây dựng và phát triển VHCT Việt Nam hiện nay, Với các kết quả nghiên cứu

đó, diện mạo chung của VHCT Việt Nam truyền thống bước đầu được phác họa.Đây là những tài liệu tham khảo bổ ích cho NCS khi nghiên cứu một giai đoạncủa VHCT Việt Nam truyền thống

1.1.2.2. Nghiên cứu phương diện lý luận/lý thuyết của khoa học hiện đại

Điểm chung của các công trình nghiên cứu theo hướng này là các tác giảđều đề cập tới những vấn đề cơ bản của môn Nghiên cứu VHCT, tập trung làm rõmột số khái niệm công cụ cơ bản được sử dụng phổ biến trong khoa học chính trịnhư: khái niệm VHCT, nội dung, cấu trúc, chức năng, vai trò của VHCT Tuynhiên, tùy vào các góc độ tiếp cận, mỗi tác giả lại đưa ra những quan niệm khácnhau về VHCT Có thể khái quát thành ba nhóm chính như sau:

1/ Nhóm thứ nhất: coi VHCT là một tổ hợp từ chỉ tài năng, sự khôn khéo trong hoạt động chính trị, VHCT có thể thay bằng “nghệ thuật làm chính trị”.

Theo quan điểm này, nhóm tác giả Đặng Xuân Kỳ, Vũ Khiêu, Hoàng Chí

Bảo trong Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa và phát triển con người cho rằng:

Văn hóa chính trị không phải là bản thân chính trị, mà là chính trị cóvăn hóa, chính trị tác động vào con người và xã hội như một sức mạnhvăn hóa, sức mạnh không chỉ dựa vào quyền lực mà phải dựa vào sựcảm hóa con người, thức tỉnh lương tri, lay động tâm tư, tình cảm conngười, thuyết phục, chinh phục, thu phục con người [91, tr.248]

Trong khi đó, Phạm Ngọc Anh và Bùi Đình Phong (trong sách Hồ Chí Minh - văn hóa và phát triển) quan niệm:

Văn hóa chính trị là cái đẹp, cái giá trị của chính trị, tức là chính trị thấmsâu vào tâm lý quốc dân, vào toàn bộ đời sống và hoạt động xã hội, vàotừng người, từng gia đình, từng tập thể và cộng đồng như một sức mạnhvăn hóa, sức mạnh hợp nhất lý và tình, thuyết phục bằng cảm hóa [4,tr.63]

2/ Nhóm thứ hai: VHCT được hiểu là văn hóa trong chính trị, chỉ sự vận dụng các yếu tố văn hóa trong lĩnh vực này, nhằm tạo ra môi trường đạo đức cho

hoạt động chính trị, làm sao cho hoạt động ấy vừa lành mạnh, vừa đạt được hiệuquả là duy trì quyền lực

Tiếp cận theo hướng này có nhóm nghiên cứu thuộc Viện Chính trị học

(Học viện CTQG Hồ Chí Minh) với quan niệm: VHCT là một phương diện của văn hóa trong xã hội có giai cấp, là tổng hợp những giá trị vật chất và tinh thần -

mà hạt nhân là các giá trị chính trị dân chủ, nhân văn, nhân đạo - được hìnhthành trong thực tiễn hoạt động chính trị của các giai cấp, các tập đoàn xã hội; nó

là cái góp phần định hướng, chi phối hoạt động của các tổ chức và con ngườichính trị (các nhà lãnh đạo, quản lý, các thủ lĩnh chính trị, công dân) trong quátrình hiện thực hóa những mục tiêu chính trị nhằm phục vụ lợi ích căn bản củamột giai cấp nhất định, phù hợp với xu thế phát triển của lịch sử

Bên cạnh đó, Nguyễn Đăng Dung (và nhóm nghiên cứu thuộc Đại học

Quốc gia Hà Nội) trong Giáo trình Chính trị học [34] cho rằng: VHCT là một hệ

giá trị văn hóa được con người tiếp nhận và lựa chọn, biến nó thành nhu cầu,thành vũ khí, phương tiện trong hoạt động chính trị

Như vậy, hầu như các quan niệm về VHCT đã trình bày ở trên được nhìnnhận từ góc độ triết học, chính trị học Ở đây, VHCT được tiếp cận như một bộphận của chính trị học, tiếp cận từ mối quan hệ giữa chính trị và văn hóa và về cơbản các tác giả coi văn hóa như một thuộc tính, phẩm chất của chính trị Như vậy,tuy có gắn VHCT với văn hóa nói chung nhưng hầu như các quan niệm, ý kiến củacác tác giả chỉ quan tâm đến trình độ, hiệu quả của hoạt động chính trị mà chưa nêulên được VHCT là một phương diện của văn hóa, nghĩa là thừa nhận phạm trùvăn

hóa rộng lớn, bao trùm lên VHCT Vì thế, tiếp cận VHCT dưới góc độ văn hóa học

để bổ sung thêm một hướng nghiên cứu là việc làm cần thiết

3/ Nhóm thứ ba: quan niệm VHCT là một thành tố của văn hóa.

Phạm Ngọc Quang trong cuốn Văn hóa chính trị và việc bồi dưỡng đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay đã định nghĩa: “Văn hóa chính trị là một phương diện của văn hóa” [131, tr.19] Trong cuốn “Các chuyên đề bài giảng chính trị học” (dành cho hệ cao học chuyên ngành Chính trị học), Phan Xuân Sơn quan

niệm: “Văn hóa chính trị là một loại hình văn hóa” [140, tr.260]

Thừa nhận VHCT là một thành tố của văn hóa, Lê Quý Đức (trong Giáo trình Văn hóa chính trị) nhận định:

VHCT là một lĩnh vực (bộ phận, thành tố) của văn hóa tổ chức xãhội, bị quy định bởi trình độ, tính chất văn hóa của một cộng đồngngười (bộ lạc, bộ tộc, dân tộc, quốc gia) trong việc tổ chức đời sốngcộng đồng, trong việc nắm giữ quyền lực và thực thi quyền lực củacộng đồng, thể hiện ra như một “kiểu”, “dạng”, “nền”, “hệ thống”chính trị nhất định trong lịch sử [49, tr.10]

Như vậy, quan điểm này đã cụ thể hóa vị trí của VHCT trong văn hóa nóichung Là một thành tố của văn hóa, nên VHCT cũng như văn hóa nói chung,thể hiện “trình độ người”, nhưng ở đây là “cộng đồng người” trong vấn đề tổchức xã hội, cụ thể là trong tổ chức đời sống cộng đồng và trong nắm giữ quyềnlực và thực thi quyền lực cộng đồng, thuộc bộ phận văn hóa tổ chức xã hội

1.1.2.3. Nghiên cứu mang tính ứng dụng/vận dụng trong thực tiễn văn hóa chính trị hiện nay

Trên cơ sở những vấn đề lý luận về VHCT, nhiều công trình nghiên cứu

đã hướng đến việc vận dụng/ứng dụng vào giải quyết các vấn đề thực tiễn VHCTViệt Nam hiện nay

Một là, nghiên cứu thực trạng chung của VHCT Nhiều tác giả nêu lên

thực trạng VHCT Việt Nam trên cả hai phương diện tích cực và hạn chế

Về những mặt tích cực của VHCT Việt Nam, các tác giả Nguyễn Văn Vĩnh,

Lê Văn Đính nhấn mạnh rằng VHCT mang tính chất xã hội chủ nghĩa ở nước ta

không ngừng phát triển cả về bề rộng và bề sâu; khẳng định cùng với chủ nghĩaMác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, nền VHCT Việt Nam kế thừa những giá trịVHCT truyền thống tiêu biểu của dân tộc, tạo nên một “nền VHCT Việt Nam khoahọc - cách mạng - nhân văn theo mục tiêu xã hội chủ nghĩa” [201, tr.262].

Bàn về hạn chế của VHCT Việt Nam, có thể kể đến một số tác giả với

những góc nhìn sắc sảo như: Phạm Ngọc Quang trong VHCT và việc bồi dưỡng đội ngũ cán bộ lãnh đạo ở nước ta hiện nay [131] đã nêu lên sự kém hiểu biết về văn

hóa tranh luận, văn hóa dân chủ, văn hóa pháp quyền; bệnh quan liêu cả về tư duy,

tổ chức bộ máy, phong cách lãnh đạo, phương pháp hoạt động của các thành tố cấuthành nên hệ thống chính trị Từ đó, nhóm tác giả đề ra một số tố chất mà cán bộlãnh đạo quản lý cần đạt tới như: “tinh tế về chính trị, có năng lực đàm thoại chínhtrị, có sáng kiến và khả năng tìm tòi những quyết định chính trị vốn không dễ dàng”

[131, tr.8] Cuốn Giáo trình Chính trị học [201] nhấn mạnh đến năng lực, kỹ năng

lãnh đạo chính trị và phẩm chất đạo đức của một bộ phận lãnh đạo - quản lý chưangang tầm với yêu cầu của quá trình đổi mới; tình trạng xuống cấp về đạo đức nóichung và về đạo đức chính trị nói riêng trong một bộ phận nhân dân

Cũng trên cơ sở phân tích một số yếu tố tích cực, tiêu cực trong VHCT,một số nhà nghiên cứu đã hướng đến việc đề ra giải pháp để đổi mới, phát triển

VHCT hiện nay Nguyễn An Ninh trong bài viết Khắc phục một số yếu tố tiêu cực trong quá trình xây dựng VHCT đáp ứng yêu cầu đổi mới hiện nay [112]

hướng đến giải pháp chung nhằm khắc phục các yếu tố tiêu cực để xây dựng mộtnền VHCT đáp ứng yêu cầu của công cuộc đổi mới đất nước Lâm Quốc Tuấn,

trong sách Nâng cao VHCT của cán bộ lãnh đạo quản lý ở nước ta hiện nay

[148] hướng đến việc phát triển VHCT của một chủ thể quan trọng của VHCT làđội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý, coi đây là vấn đề then chốt của công cuộc xâydựng và phát triển đất nước

Lồng vào trong công trình nghiên cứu về văn hóa và giá trị văn hóa nóichung, một số học giả đã có những khảo cứu về các giá trị VHCT, tiêu biểu có:

Ngô Đức Thịnh với cuốn Giá trị văn hóa Việt Nam - truyền thống và biến đổi [163], Trần Ngọc Thêm với Hệ giá trị Việt Nam - từ truyền thống đến hiện đại và con

đường tới tương lai [158] Ngô Đức Thịnh và cộng sự đã nêu ra một số giá trị văn

hóa của dân tộc Việt Nam cũng chính là những giá trị thuộc về VHCT: tính cộngđồng, tính cởi mở trong giao lưu và hội nhập, nghệ thuật quân sự trong đánh giặcgiữ nước Trần Ngọc Thêm khi phác thảo ra mô hình “hệ giá trị cốt lõi trọngđiểm”, đã nêu ra hai giá trị xã hội phổ biến là: dân chủ và pháp quyền Tác giả đãthẳng thắn nhìn nhận những điểm hạn chế của hai giá trị này, cũng có thể hiểu làmột trong những hạn chế trong văn hóa chính trị nước ta hiện nay:

Thứ nhất là giá trị “dân chủ”:

Đi vào thực tế thì mặc dù từ khi chuyển sang thời kỳ Đổi mới, dânchủ đã được mở rộng hơn, các quyền tự do cá nhân được coi trọnghơn, nhưng tình trạng tha hóa quyền lực, lạm dụng quyền lực, viphạm và xâm phạm quyền làm chủ của dân cũng đa dạng hơn vànghiêm trọng hơn [158, tr.473-474]

Thứ hai là giá trị “pháp quyền”:

Từ phía dưới, người dân thiếu hiểu biết về pháp luật, coi thườngpháp luật ( ) Từ phía trên, có tình trạng pháp luật chưa đầy đủ vàchưa hoàn thiện, chất lượng chưa cao, nhưng quan trọng hơn là việcthi hành chưa nghiêm Người dưới ứng xử tùy tiện, coi thườngpháp luật là do thiếu hiểu biết, còn người trên ứng xử tùy tiện, coithường pháp luật là do tự cho mình quyền đứng trên pháp luật, coithường dân [158, tr.483]

Hai là, nghiên cứu những vấn đề cụ thể của VHCT:

- Nghiên cứu tư tưởng chính trị, thể chế chính trị: Các phương diện như

triết lý chính trị, quan điểm về quyền lực, đường lối trị nước, luật pháp đã trở

thành nội dung của nhiều bài viết gần đây: Văn hóa trong tổ chức, sử dụng và tuân thủ quyền lực [20] của Vũ Hoàng Công; Tư tưởng thượng tôn pháp luật trong VHCT Việt Nam hiện nay [63] của Nguyễn Ngọc Hà.

- Nghiên cứu phương thức thực hành chính trị: Vấn đề rất quan trọng trong

phương thức thực hành chính trị là cách sử dụng người tài được nhiều tác giả đề cập

đến, chẳng hạn: Trong cuốn Phương sách dùng người của cha ông ta trong lịch sử

[32], Phan Hữu Dật đã bàn về các phương sách dùng người tiêu biểu trong lịch sửViệt Nam thời trung đại như: trong vấn đề đào tạo, tuyển chọn người thực tài, dùng

đúng người đúng việc, vinh danh người tài Trong cuốn “Nâng cao VHCT của cán

bộ lãnh đạo, quản lý ở nước ta hiện nay” [148], Lâm Quốc Tuấn cũng nêu lên một

bài học dùng người trong VHCT Việt Nam truyền thống và coi đó là cơ sở để đánhgiá tài năng hay nhân cách của một ông vua, một triều đại; là một trong những tiền

đề xã hội, tác động trực tiếp tới sự tồn vong của quốc gia và sự trường tồn của dântộc

- Nghiên cứu con người chính trị, nhân cách chính trị.

Có thể nói con người chính trị, nhân cách của chủ thể chính trị được giớinghiên cứu hết sức quan tâm Có khá nhiều tài liệu liên quan đến vấn đề này ởnhững góc độ khác nhau

Công trình nghiên cứu công phu và mới nhất về con người chính trị cho

đến nay phải kể đến Con người chính trị Việt Nam - truyền thống và hiện đại [83]

của Nguyễn Văn Huyên Từ góc độ chính trị học, cuốn sách bước đầu phân tíchlàm rõ khái niệm con người chính trị nói chung như một phạm trù chính trị họcvới bản chất, đặc điểm, cấu trúc của nó Đồng thời, tài liệu này cũng đã bước đầuphân tích con người chính trị Việt Nam trong lịch sử và hiện nay Từ đó, nhằmgóp phần xây dựng con người chính trị Việt Nam đáp ứng yêu cầu của sự nghiệpcông nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Tuy nhiên, đây là hướng nghiên cứu chủyếu về lý luận, và là lý luận chính trị học

Trong con người chính trị, thường các nhà nghiên cứu quan tâm đến nhâncách nhà cầm quyền (người lãnh tụ, người lãnh đạo, quản lý), tiêu biểu có các bài

viết: Tư tưởng Hồ Chí Minh về VHCT [78] của Lê Như Hoa; Văn hóa chính trị

Hồ Chí Minh [127] của Bùi Đình Phong; luận án tiến sĩ Chính trị học Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh - giá trị lý luận và thực tiễn [99] của Nguyễn Hữu Lập

Ở phương diện người lãnh đạo, các tài liệu thường hướng đến mục tiêu xâydựng một mẫu người lãnh đạo có đủ phẩm chất, tài năng, xứng tầm, đáp ứng

được yêu cầu của thời đại mới, chẳng hạn như cuốn Để trở thành người lãnh đạo giỏi

[152] của Trần Thành; Phẩm chất, năng lực người lãnh đạo theo yêu cầu của công nghiệp hóa, hiện đại hóa [82] của Nguyễn Văn Huyên; Nâng cao VHCT của

cán bộ lãnh đạo quản lý ở nước ta hiện nay [148] của Lâm Quốc Tuấn; Đổi mới văn hóa lãnh đạo và quản lý ở Việt Nam hiện nay [153] của Phạm Ngọc Thanh.

Ngoài ra, trong những năm gần đây, nhân cách chính trị của một nhóm xã

hội - nghề nghiệp cũng bắt đầu được chú ý nghiên cứu, chẳng hạn: Văn hóa chính trị công an nhân dân trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

[29] của Tạ Thành Chung Từ góc nhìn hiện thực, các tài liệu nghiên cứu theo xuhướng này đã có những đánh giá khá khách quan, chân thực thực trạng của VHCTnước ta hiện nay, từ đó đưa ra được những kiến nghị nhằm xây dựng, đổi mới vàphát triển nền VHCT, trong đó trọng tâm là nhân cách người lãnh đạo, quản lý.Đây là những gợi ý quan trọng cho luận án trong nội dung liên hệ bàn luận đếnvấn đề xây dựng VHCT nước ta giai đoạn hiện nay

1.2.TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ THỜI THỊNH TRẦN

1.2.1. Nghiên cứu chung về thời Trần, thời thịnh Trần

Thời Trần nói chung, thời thịnh Trần nói riêng vẫn luôn là đề tài hấp dẫn chocác học giả từ các chuyên ngành khác nhau như sử học, triết học, văn học

Trong các tài liệu về lịch sử Việt Nam, ta có thể tìm thấy các nội dung liên

quan đến bối cảnh thời Trần qua các bộ sách viết về lịch sử: Đại cương lịch sử Việt Nam [133] của các tác giả Trương Hữu Quýnh, Đinh Xuân Lâm và Lê Mậu Hãn; Việt Nam sử lược [87] của Trần Trọng Kim; Tiến trình lịch sử Việt Nam [115] của Nguyễn Quang Ngọc; Việt Nam một thiên lịch sử [190] của Nguyễn Khắc Viện; Những bài dã sử Việt [179] của Tạ Chí Đại Trường; Lịch sử Việt Nam, tập

2, từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV [200] của Trần Thị Vinh; Chuyện phiếm sử học [180] của Tạ Chí Đại Trường; Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỷ XIX [96] của Lê Thành Khôi; Sử Việt - 12 khúc tráng ca [120] của Dũng Phan

Các tài liệu trên đã cung cấp cho NCS nhiều thông tin quý giá, nhiều dữ kiệnlịch sử trung thực, khách quan Qua đó, bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội thờiTrần được tái hiện, giúp cho NCS có được những cơ sở khoa học cần thiết để nhậndiện, lý giải VHCT thời thịnh Trần Điều này có ý nghĩa hết sức quan trọng khiNCS thực hiện một đề tài mà nguồn tài liệu chủ yếu là tài liệu thứ cấp Đặc biệt,

có một số tài liệu thể hiện một cái nhìn mới, cách tiếp cận mới về lịch sử thời Trần,chẳng hạn của Tạ Chí Đại Trường, không chỉ cung cấp thông tin sử liệu, mà là sự lýgiải hiện tượng lịch sử từ góc nhìn địa văn hóa thú vị (nhất là khi ông bàn về vấn đềxuất thân của nhà Trần, vấn đề nội hôn, điền trang - thái ấp ).

Ngoài các nhà nghiên cứu Việt Nam, còn có một số học giả nước ngoài cũng

đã quan tâm đến vấn đề lịch sử thời Trần, tiêu biểu là tác giả Oliver W.Wolters với

Về việc kể chuyện lịch sử Việt Nam trong các thế kỷ XIII và XIV [118], A.B.Pôliacốp với Sự phục hưng của nước Đại Việt thế kỷ X - XIV [119] Các tài liệu

này là kết quả của sự nghiên cứu công phu của những người ngoại quốc quan tâmđến thời Trần và Đại Việt trong thời kỳ từ thế kỷ X đến thế kỷ XV Có thể các nhậnđịnh nêu ra trong các tài liệu trên chưa được kiểm chứng hoặc chưa hẳn đúng vớithực tế lịch sử, song các tác giả đã cung cấp nhiều thông tin đa chiều và khá mới

mẻ mà chưa từng được ghi chép trong các bộ quốc sử

Có thể tìm thấy những nội dung liên quan đến thời thịnh Trần qua mảng tàiliệu nghiên cứu về các vấn đề cơ bản của thời trung đại như tư tưởng, chế độ chính

trị, về vua chúa: Chế độ quân chủ trong lịch sử quân chủ Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XV và những di sản của nó [126] của Nguyễn Danh Phiệt Dày công nhất phải kể đến các tài liệu của các tác giả: Nguyễn Tài Thư với bộ Lịch sử tư tưởng Việt Nam [175], Nguyễn Đăng Thục với Lịch sử tư tưởng Việt Nam [167].

Trong các bộ sách công phu này, tư tưởng thời Trần được nhận diện qua cácphương diện: tư tưởng chính trị xã hội, tư tưởng triết học tôn giáo, quân sự,ngoại giao Vấn đề dung hòa giữa tư tưởng pháp trị và nhân trị trong quá trìnhtrị nước của nhà Trần cũng được phân tích, lý giải sâu sắc

Ở phạm vi hẹp hơn là mảng tài liệu về thời Trần, thời đại Lý - Trần: Thời Trần sau ba lần thắng giặc Nguyên - Mông [125] của Nguyễn Danh Phiệt; Kinh

tế - xã hội thời Lý - Trần [77] của Nguyễn Duy Hinh; Nhà Trần và con người thời Trần [122] của Nguyễn Danh Phiệt, Lê Văn Lan, Trần Quốc Vượng; Kinh

tế, xã hội thời Trần thế kỷ XIII-XIV [26] của Nguyễn Thị Phương Chi Trong đó,

các vấn đề cụ thể của lịch sử thời Trần như: bối cảnh kinh tế, lịch sử, xã hội, bộ

máy nhà nước, quan chế được phân tích cụ thể, từ đó giúp xác định được vị trícủa thời thịnh Trần trong bối cảnh chung.

Ngoài ra, một số sử liệu viết dưới hình thức tiểu thuyết dã sử, huyền sử,huyền tích, giai thoại cũng cung cấp cho NCS nhiều thông tin thú vị về thời Trần

thông qua những câu chuyện về các nhân vật trong giới cầm quyền: Việt sử giai thoại, tập 3 [170] của Nguyễn Khắc Thuần; Hoàng đế triều Trần, cội nguồn ấn tượng dân gian [93] của Trường Khánh; và dày công nhất là bộ tiểu thuyết 6 tập Bão táp triều Trần [67] của Hoàng Quốc Hải,

Các mảng tài liệu trên đã góp phần tạo nên một cái nhìn toàn cảnh về thờiTrần nói chung và thời thịnh Trần nói riêng Từ đây, NCS có thể phóng chiếu,hình dung và xác định được vị thế, đặc điểm của VHCT thời thịnh Trần trongbức tranh chung đó

1.2.2.Nghiên cứu về các phương diện của văn hóa chính trị thời thịnh Trần

Hiện chưa có một công trình nghiên cứu chuyên sâu, hệ thống về VHCTthời thịnh Trần Vấn đề này chủ yếu được lồng trong các công trình nghiên cứu

về thời trung đại, về thời đại Lý - Trần hoặc về thời Trần và mới chỉ được tiếpcận từ các phương diện riêng lẻ:

1.2.2.1. Nghiên cứu về định hướng giá trị trong chính trị

Hai nội dung được nghiên cứu nhiều nhất của phương diện định hướng giátrị trong chính trị là tư tưởng và thể chế:

Về tư tưởng chính trị Đây là khía cạnh được quan tâm nhiều nhất trong

học thuật từ trước đến nay khi nghiên cứu về thời thịnh Trần, đặc biệt là chuyênngành triết học, tôn giáo học

Một số công trình nghiên cứu đặt tư tưởng chính trị thời Trần trong dòngchảy của lịch sử tư tưởng Việt Nam: chẳng hạn đặt trong hệ tư tưởng của Đại

Việt thời đại Lý - Trần (từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV), tiêu biểu có thể kể đến: Tư tưởng Việt Nam thời Lý - Trần [30] của Trương Văn Chung, Doãn Chính; Tư tưởng nhân văn truyền thống Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV [85] của Nguyễn Thị Hương; Sự phát triển của tư tưởng chính trị Việt Nam từ thế kỷ X

đến thế kỷ XV [183] của Nguyễn Hoài Văn; Tư tưởng Việt Nam thời Trần [172] của Trần Thuận; Tam giáo đồng nguyên thời Lý - Trần, một giá trị đặc sắc của nền chính trị Việt Nam truyền thống [182] của Nguyễn Hoài Văn Trong các tài

liệu này, một số vấn đề thuộc tư tưởng thời Trần đã được bàn đến, trong đó các tưtưởng tôn giáo như: tư tưởng Phật giáo, tư tưởng Nho giáo hay hiện tượng “tamgiáo đồng nguyên” đã được lý giải khá tường minh Nhìn chung, các nghiên cứunày cũng nhấn mạnh tinh thần nhân văn, yêu nước, đoàn kết và khát vọng độclập, tự chủ của nhà nước quân chủ và nhân dân Đại Việt thời đại Lý - Trần

Trong Lịch sử tư tưởng Việt Nam [175], Nguyễn Tài Thư khẳng định:

thời Trần (và thời Lý) là “thời kỳ lịch sử mà tư tưởng chính trị và xã hội ởnước ta có những bước tiến quan trọng” [175, tr.163], đặc biệt là tư tưởng,nhận thức về nền độc lập dân tộc Tuy nhiên, ông cũng khẳng định: “trên cơ sởcủa những thắng lợi huy hoàng trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông,nhân dân ta đã có những nhận thức sâu sắc hơn về sự vững vàng của nền độclập tự chủ của đất nước và sức sống trường cửu của dân tộc” [175, tr.168] Bêncạnh quan niệm về độc lập dân tộc, tác giả cũng phân tích một số tư tưởngchính trị khác của thời Trần: sự nhận thức về vai trò quan trọng của nhân dân,của trăm quan, quan niệm về sự đối đãi và sử dụng các tỳ tướng và quan lại,

quan niệm về đạo đức, tư tưởng về pháp quyền Cuốn Tư tưởng Việt Nam thời

Lý - Trần [30] của Trương Văn Chung, Doãn Chính là tập hợp các bài viết của

nhiều tác giả xoay quanh các vấn đề cốt lõi của tư tưởng chính trị như: tinh thầnđộc lập, lòng yêu nước và tinh thần đoàn kết chống giặc ngoại xâm của nhànước quân chủ và nhân dân Đại Việt thời đại Lý - Trần

Một số tài liệu nghiên cứu về tư tưởng chính trị của các nhân vật chính trị

Trong cuốn Tư tưởng Việt Nam thời Lý - Trần [30], ngoài nội dung bàn về

các vấn đề chung đã nêu, còn có một số bài tập trung nghiên cứu tư tưởng củacác nhân vật thời Trần với những tư tưởng cốt lõi như: Trần Thái Tông (Thiềnhọc hay là triết học nhân bản tâm linh thực nghiệm khai phóng), Thiền học TrầnThánh Tông, Trần Nhân Tông - triết học Trúc Lâm Yên Tử,

Đi sâu vào nghiên cứu tư tưởng chính trị của các nhân vật chính trị tiêubiểu thời Trần cũng là hướng tiếp cận của nhiều tác giả như: Nguyễn Đăng Thục

trong Thiền học Trần Thái Tông [168]; Nguyễn Hùng Hậu trong Góp phần tìm hiểu tư tưởng Phật giáo Trần Thái Tông [71].

Tập bài giảng Chính trị học (Hệ cao cấp lý luận chính trị) của Nguyễn

Văn Vĩnh [202], khi bàn về lịch sử tư tưởng chính trị Việt Nam, đã khẳng định tưtưởng chính trị thời Trần nổi bật bởi tư tưởng của Trần Quốc Tuấn Tác giả nhậnđịnh: “Những tư tưởng: vua tôi đồng lòng, anh em hòa mục, quân lính một lòngnhư cha con, khoan thư sức dân để làm kế sâu gốc bền rễ đã trở thành di huấnchính trị cho mọi thời đại vì “đó là thượng sách để giữ nước” [202, tr.136]

Như vậy, dù là cái nhìn toàn thể (khi xem xét tư tưởng chính trị của thờiđại nhà Trần) hay cái nhìn cụ thể (khi xem xét tư tưởng chính trị của một số conngười chính trị tiêu biểu) thì nhìn chung, các tác giả đều khẳng định các giá trịcủa tư tưởng chính trị thời Trần: tinh thần yêu nước, đoàn kết, tinh thần thân dân,tam giáo đồng nguyên Những giá trị ấy được hội tụ và tỏa sáng rực rỡ nhấttrong giai đoạn thịnh trị của nhà Trần Chính vì vậy, đây là những tài liệu thamkhảo cần thiết cho NCS trong khi nhận diện VHCT thời thịnh Trần từ yếu tố địnhhướng giá trị trong chính trị

Về thể chế chính trị

Các nội dung của thể chế chính trị thời thịnh Trần (như đường lối trị nước,chính sách, chủ trương phát triển đất nước, các quy phạm pháp luật) cũng đượcnhiều nhà nghiên cứu bàn đến

Đường lối ngoại giao cùng những chiến lược quân sự là điểm sáng rực rỡtrong VHCT của thời thịnh Trần, được tái hiện lại và đánh giá rất cao trong các

tài liệu: Cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên - Mông thời Trần [145] của

Hà Văn Tấn, Phạm Thị Tâm, Kế sách giữ nước thời Lý - Trần [141] của Lê Đình

Sỹ, Nguyễn Danh Phiệt, Tam giáo đồng nguyên thời Lý, Trần: một giá trị đặc sắc của nền chính trị Việt Nam truyền thống [182] của Nguyễn Hoài Văn Các

tài liệu này đã phân tích được mối quan hệ giữa các chính sách về kinh tế với

chính sách chính trị, quân sự, ngoại giao và đó là sự tổng hòa trong hệ thốngthể chế chính trị đặc trưng của triều Trần.

Về phương diện giáo dục khoa cử và chế độ tuyển chọn nhân tài cho bộ

máy chính trị, có Nguyễn Văn Thịnh trong Khoa cử và văn chương khoa cử Việt Nam thời trung đại [161], khi bàn về chế độ khoa cử thời Trần, đã khẳng

định thời Trần là “bước tiến mới của khoa cử” Đặc biệt, theo tác giả, với khoathi Thái học sinh, nhà Trần đã thể hiện “một việc làm khôn khéo có tính chất

“động thái chính trị” [161, tr.37] Đây là khoa thi “phản ánh bầu không khí tư

tưởng và học thuật của thời kỳ Tam giáo hòa hợp, mặc dù Nho giáo đang trong

xu thế vượt lên” [161, tr.37]

Như vậy, các vấn đề về đường lối trị nước, tư tưởng yêu nước, thân dân,tinh thần tam giáo đã được nhiều tài liệu khẳng định Còn các nội dung quantrọng khác của phương diện định hướng giá trị chính trị như triết lý về quyềnlực chính trị chưa được bàn đến, lý tưởng chính trị độc lập tự cường với quyếttâm củng cố triều chính, tái thiết đất nước, kháng chiến chống ngoại xâm vàhướng tới nền thái bình muôn thuở cho quốc gia chưa được làm rõ

1.2.2.2. Nghiên cứu về sự vận hành chính trị

Trong nội dung vận hành chính trị, các vấn đề như thiết chế bộ máy nhànước, hệ thống luật pháp và các phương thức để thực hiện công cuộc dựng nước,giữ nước được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm

Trong một số công trình chung nghiên cứu về thiết chế chính trị thời trung

đại, thiết chế chính trị của thời thịnh Trần cũng được khá nhiều tài liệu đề cập: Hệ thống quan chế thời quân chủ, “Almanach, Những nền văn minh thế giới”[162] của Nguyễn Văn Thịnh, Nguyễn Kim Sơn; Tiến trình lịch sử Việt Nam [115] của Nguyễn Quang Ngọc, Chính quyền trung ương thời Ngô, Đinh, Lê, Lý, Trần với vấn đề thống nhất đất nước và hiện tượng cát cứ, phân liệt [123] của Nguyễn Danh Phiệt; Văn minh Đại Việt [75] của Nguyễn Duy Hinh.

Hệ thống thiết chế chính trị thời thịnh Trần được nhận diện cụ thể hơn

trong các tài liệu sau: bài viết Vài nhận xét về tổ chức và tính chất nhà nước thời Trần của [102] của Phan Huy Lê; bài viết Về chế độ quân chủ quý tộc thời Trần, [128] của Nguyễn Hồng Phong; Chế độ thượng hoàng với vương triều Trần

Nguyễn Hữu Tâm trong Kỷ yếu Hội thảo Thời Trần và Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn trên quê hương Nam Hà [136] và các cuốn sách như Thái ấp - điền trang thời Trần (thế kỷ XIII - XIV) [25] của Nguyễn Thị Phương Chi; Văn minh Đại Việt [75] của Nguyễn Duy Hinh; Mô hình tổ chức nhà nước ở Việt Nam

từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX [3] của Phạm Đức Anh Trong các tài liệu này, thiết

chế chính trị với các nội dung như: tổ chức bộ máy nhà nước, hệ thống quan chế,

mô hình kinh tế - chính trị kiểu thái ấp - điền trang đã được quan tâm nghiêncứu công phu Phan Huy Lê, Nguyễn Hồng Phong đều đi đến khẳng định đây là

mô hình nhà nước theo kiểu “quân chủ quý tộc” với những đặc trưng như: quý tộc

họ Trần là lực lượng chủ yếu nắm giữ bộ máy chính quyền quan liêu, được hưởngnhững đặc quyền đặc lợi, để duy trì sức mạnh gia tộc, nhà Trần cũng đề ra chế độthái ấp điền trang và thực hiện hôn nhân nội tộc Riêng vấn đề thái ấp - điền trang

đã được Nguyễn Thị Phương Chi dày công nghiên cứu với những mô tả tỉ mỉ về

hệ thống điền trang, thái ấp và có sự đánh giá sắc sảo về vai trò cũng như hạn chếcủa chúng trong vấn đề xây dựng và bảo vệ vương triều, đất nước thời Trần

Ngoài ra, có một số tài liệu khác đã hướng đến lý giải hệ thống thiết chế,chính quyền, bộ máy nhà nước thời Trần trên cơ sở mối quan hệ giữa chúng với

tư tưởng Phật giáo Chẳng hạn Hoàng Đức Thắng với cuốn Mối quan hệ giữa nhà nước quân chủ Lý - Trần với Phật giáo [156] Trong tài liệu này, tác giả

nhấn mạnh ảnh hưởng của tinh thần khoan hòa, bác ái, tinh thần nhập thế tíchcực đối với việc hình thành một chính quyền thân dân

Thời Trần gắn liền với ba lần kháng chiến chống Mông - Nguyên vĩ đại,nên khi bàn đến câu chuyện dựng nước, giữ nước thời kỳ này, nghệ thuật quân sựđược nhiều nhà nghiên cứu quan tâm đặc biệt Trong đó, phải kể đến công trình

Cuộc kháng chiến chống xâm lược Nguyên - Mông thế kỷ XIII [145] của Hà Văn

Tấn, Phạm Thị Tâm Cùng với việc mô tả tỉ mỉ diễn biến ba lần kháng chiến củaquân dân nhà Trần, tài liệu này đã phân tích nghệ thuật quân sự kết hợp ngoại giao

mà vương triều Trần vận dụng để đạt được thắng lợi oanh liệt

Cùng với nghệ thuật quân sự, kế sách đánh giặc, trong các tài liệu trên vàmột số tài liệu khác, một số kỹ năng, nghệ thuật làm chính trị khác cũng được đề

cập: kế sách phát triển kinh tế đa sở hữu; kế sách trị thủy và làm nông nghiệp; kế

sách đào tạo, tuyển dụng nhân tài: Lê Đình Sỹ, Nguyễn Danh Phiệt với Kế sách giữ nước thời Lý - Trần [141]; Phan Hữu Dật với Phương sách dùng người của ông cha ta trong lịch sử [32].

Như vậy, dù tài liệu khá phong phú, song chưa có công trình nào tiến hànhmiêu tả phương diện vận hành chính trị một cách toàn diện, từ công cụ thực hành(với hệ thống luật pháp, chế độ, bộ máy nhà nước và quan chế) đến phương thứcthực hành (qua hoạt động quân sự, ngoại giao, quản lý xã hội, đào tạo và sử dụngngười cầm quyền) một cách toàn diện, hệ thống từ góc nhìn văn hóa học

1.2.2.3. Nghiên cứu về nhân vật chính trị

Nhân cách chính trị cũng là tâm điểm của góc nhìn VHCT Trên cái nhìntổng thể, có thể thấy nhân cách chính trị thời Trần có sức hút mạnh mẽ đối vớicác nhà nghiên cứu từ góc độ lý luận cũng như thực tiễn Trong đó, các vấn đềsau được các nhà nghiên cứu khá quan tâm:

- Nghiên cứu sự hình thành nhân cách chính trị:

Một số tài liệu đã lý giải quá trình hình thành nhân cách chính trị, phântích các điều kiện, nhân tố ảnh hưởng đến nhân cách Tác giả Đỗ Lai Thúy trong

Văn hóa Việt Nam nhìn từ mẫu người văn hóa [173], trong khi phân tích thời đại

và mẫu người văn hóa Lý - Trần, đã khẳng định: bối cảnh xã hội (kinh tế pháttriển, chiến công hiển hách, tinh thần khoan hòa, phóng khoáng) đã tạo ra mẫungười văn hóa mang những nét đặc trưng của thời đại Trí thức đại diện cho thờiđại này là: vua, quan lại, tướng lĩnh, tu sĩ, cư sĩ - những trí thức Phật học Chínhtầng lớp trí thức này đã tạo ra nền văn hóa bác học thời Lý - Trần Mặt khác, làsản phẩm của thời đại, bản thân họ cũng mang đậm dấu ấn văn hóa thời đại Mẫu

người văn hóa của thời đại này là con người vô ngã - con người phóng khoáng,

biết mang cái tiểu ngã hòa nhập vào cái đại ngã đích thực, trường tồn của vũ trụ,đồng thời có trình độ tư duy cao, sống an nhiên, tự tại, nhân nghĩa, dũng cảm, cótinh thần yêu nước chân chính Những luận điểm và hướng tiếp cận trên đâythực sự là một gợi ý thú vị cho nghiên cứu sinh khi đi sâu lý giải quá trình hình

thành nhân cách chính trị thời thịnh Trần, đặc biệt là sự xuất hiện những mẫunhân cách sáng chói, độc đáo.

Nguyễn Thị Thanh Hảo trong luận án tiến sĩ Văn hóa học Ảnh hưởng của Phật giáo đối với văn hóa đạo đức các vương triều Lý - Trần [70] lại bàn sâu về

sự hình thành đạo đức của quân vương, quan lại, quý tộc hai vương triều Lý vàTrần như là hệ quả của Phật giáo, đặc biệt tinh thần từ bi, hỷ xả và in dấu ấn

“đức trị” trong quá trình trị nước của nhà cầm quyền

- Nghiên cứu vai trò lịch sử của các nhân vật chính trị:

Vũ Khiêu trong cuốn Bàn về văn hiến Việt Nam [95], Nguyễn Quang Ân trong Những gương mặt trí thức (1998), Lê Thị Thanh Hương trong Nhân cách văn hóa trí thức Việt Nam trong tiến trình mở cửa và hội nhập quốc tế (2007), đã

tiến hành đánh giá nền văn hiến Việt Nam thông qua những trí thức xuất sắctrong lịch sử, đã chú ý đến các nhân vật lịch sử thời Trần Các nhân vật đó đượcnhìn nhận trong mối quan hệ với thời đại và lịch sử dân tộc, với tư cách là chủthể, động lực tạo dựng nên nền văn hiến Việt Nam

Trong những chủ thể chính trị thời Trần, thu hút nhất với nhiều nhà nghiêncứu là nhân cách của hoàng đế Chân dung các hoàng đế hiện lên vừa là nhà vua,nhà chính trị, nhà quân sự, nhà thơ, nhà sư Một loạt công trình theo hướng này

đã ra đời, trong đó đáng chú ý nhất phải kể đến các tài liệu sau: Bài viết “Mẫuhình nhân cách hoàng đế và con đường tìm kiếm sự thể hiện bản ngã trong triết

học và văn học khu vực Đông Á” trong sách Văn học Việt Nam - dòng riêng giữa nguồn chung (1999) của Trần Ngọc Vương Trong tài liệu này, ông đã có những

nhận định quan trọng về mẫu nhân cách hoàng đế: mẫu hình hoàng đế là một mẫuhình nhân cách văn hóa đặc biệt, có quyền năng và thế năng chi phối tất cả dướigầm trời này Mọi nhân cách văn hóa hình thành và phát triển trong nền chuyênchế đều quay quanh trục mẫu hình nhân cách hoàng đế

Trường Khánh trong Hoàng đế triều Trần - cội nguồn ấn tượng dân gian

(2003) đã dựng lại chân dung các nhân vật từ những ấn tượng dân gian, có nhữngnhìn nhận đúng về vai trò của hoàng đế trong lịch sử dân tộc Đáng chú ý, tác giả

đã có sự phân định thời Trần ra làm hai giai đoạn: thịnh Trần và mạt Trần với vaitrò của minh quân lương tướng, coi nhân cách chính trị của họ là cơ sở của sựtồn vong của vương triều:

Thời thịnh Trần rực rỡ bởi có vua hiền, bề tôi trung hậu Thời mạtTrần suy vi bởi vua thiếu minh mẫn, triều thần thì phe cánh, bon chenđua đòi, ăn chơi trụy lạc làm mất đi ngôi báu, mất đi nét đẹp truyềnthống, dẫn đến đất nước đắm chìm trong thảm họa giặc Minh đô hộ,

để cho muôn dân sống quằn quại đau thương [93, tr.41]

Đây là một hướng nghiên cứu gợi cho NCS một góc nhìn so sánh để lýgiải nguyên nhân thịnh - suy của triều Trần

- Nghiên cứu một số mẫu nhân cách tiêu biểu:

Một số tác giả đã nghiên cứu các nhân vật lịch sử tiêu biểu với tư cách lànhững mẫu nhân cách chính trị tiêu biểu, nhiều nhất là Trần Nhân Tông, Trần

Quốc Tuấn: Đỗ Thanh Dương (Trần Nhân Tông - nhân cách văn hóa lỗi lạc, 2008), Lê Mạnh Thát (Trần Nhân Tông - cuộc đời và tác phẩm, 1999), Hồ Đức Thọ (Trần triều Hưng Đạo Đại Vương trong tâm thức dân tộc Việt, 2000), Viện Lịch sử quân sự Việt Nam (Trần Quốc Tuấn - nhà quân sự thiên tài, 2000); Hoàng Thúc Trâm (Trần Hưng Đạo, 2014) Ngoài ra, một số bài viết cũng bàn

sâu về con người chính trị giai đoạn này, chẳng hạn như: Trần Ngọc Vương

(Trần Nhân Tông - nhiều trong một; Trần Nhân Tông - trí giả anh minh, nhà văn hóa kiệt xuất), Nguyễn Hữu Sơn (Trần Nhân Tông - vị hoàng đế, thiền sư, thi sĩ) , qua đó, các phẩm chất cao đẹp của nhân cách được nhận diện một cách

toàn diện Đặc biệt, các bài viết đầy tâm huyết của Trần Ngọc Vương đã cónhững nhận định sâu sắc về nhân cách Trần Nhân Tông đồng thời khẳng địnhđược vị thế, vai trò của vị hoàng đế đặc biệt của triều Trần đối với vương triều,với dân tộc và với thời đại, với tư cách là một nhà văn hóa kiệt xuất Theo sựphân tích của học giả này, Trần Nhân Tông là một trí giả anh minh, nhà văn hóakiệt xuất, bởi không có một tì vết về đức hạnh, sự cống hiến trọn vẹn cho đời vàđạo, phụng sự cộng đồng, bởi tinh thần an nhiên tự tại, lòng khoan dung , trong

số các quân vương thời quân chủ Việt Nam, ông là “quân vương tài hoa bậc

nhất”, là “một nhân cách lịch sử lỗi lạc” [205] và “đã sống một cuộc đời khôngthể ước mơ cao hơn, xa hơn” [206].

Các tài liệu trên đã phác họa ra những bức tranh sinh động về các nhân vậtchính trị mà chủ yếu là các bậc minh quân, lương tướng - chủ thể chính trị quantrọng tạo nên mô hình thời đại lý tưởng Các tác giả đã tập trung vào những đónggóp về võ công, văn trị và sức sống của các nhân vật lịch sử trong tâm thức dântộc Việt Nam mà đại diện tiêu biểu là Trần Nhân Tông, Trần Quốc Tuấn Đây lànhững nghiên cứu khá đa diện, sinh động song chưa toàn diện Bởi lẽ thời thịnhTrần hội tụ nhiều nhà chính trị tài năng, nhiều nhân cách thú vị, Trần Nhân Tông

và Trần Quốc Tuấn là đại diện tiêu biểu nhưng nếu bỏ qua một số nhân vật khácthì sẽ là thiếu sót Hơn nữa, khi bàn về nhân cách chính trị, không chỉ có nhâncách của người cầm quyền mà còn có nhân cách của thần dân, người bị cầmquyền và rộng hơn là con người thời đại Vì vậy, cần có cái nhìn toàn diện, kháiquát hơn khi bàn về nhân cách chính trị giai đoạn này

Mặt khác, nhìn chung, vấn đề nhân cách chính trị mới được bàn đến với tưcách “con người chính trị” chung chung, hoặc những đóng góp của các nhân vậtlịch sử riêng lẻ, chưa được hệ thống hóa thành những phẩm chất nhân cách mangtính đại diện và mang màu sắc riêng cho con người thời Trần Hơn nữa, chưa cótài liệu nào khai thác các mẫu hình nhân cách văn hóa, hay coi con người chínhtrị là chủ thể sáng tạo và chịu tác động của nền VHCT

1.2.2.4. Nghiên cứu về ngoại hiện chính trị

Đây là nội dung ít được các tài liệu bàn đến hoặc chưa được nghiên cứu thấuđáo Ta chỉ có thể tìm thấy thấp thoáng bóng dáng của chúng được phác thảo trongmột số công trình nghiên cứu về văn hóa, lịch sử, tôn giáo thời Trần, như tài liệunghiên cứu về các biểu tượng, quy cách thể hiện quyền lực chính trị, trật tự xã hộihay về các công trình kiến trúc cung đình, kiến trúc tôn giáo (đền, chùa, tháp ), vềtrang phục cung đình và dân gian

Ngô Đức Thọ trong Chữ húy Việt Nam qua các triều đại [166] đã thống kê

hệ thống chữ húy của các triều đại quân chủ Việt Nam, trong đó, có mô tả nhữngquy định về chữ húy của nhà Trần

Về hệ thống công trình kiến trúc, nhóm tác giả Trương Hữu Quýnh, Đinh

Xuân Lâm, Lê Mậu Hãn trong Đại cương lịch sử Việt Nam [133] đã mô tả đô

thành Thăng Long từ kiểu cấu trúc, kết cấu trong ngoài của kinh thành và cung

điện ở Thăng Long cũng như khu Tức Mặc - phủ Thiên Trường Trong cuốn Cơ

sở văn hóa Việt Nam [8], Huỳnh Công Bá cũng đã phác thảo về các sự vật như

cung điện, chùa tháp thời Trần

Vấn đề trang phục thời Trần cũng được khá nhiều tài liệu quan tâm trongquá trình nghiên cứu chung về trang phục dân tộc qua các thời kỳ lịch sử Tiêu

biểu có Lịch sử trang phục các triều đại phong kiến Việt Nam [203] của Trịnh Quang Vũ, Trang phục Việt Nam [146] của Đoàn Thị Tình, Ngàn năm áo mũ

[46] của Trần Quang Đức Đặc biệt, trong Ngàn năm áo mũ - bộ sách công phu

với tham vọng dựng lại bức tranh trang phục Việt Nam trong cung đình và ngoàidân gian trong khoảng một nghìn năm từ thời Lý đến thời Nguyễn (1009-1945),tác giả đã có những phát hiện mới về trang phục thời Trần: Chế độ áo mũ củanhà Trần kế thừa một phần của nhà Lý, tiếp tục tham khảo quy chế trang phụccủa nhà Tống, thực hiện cải cách một số kiểu áo mũ cho vương hầu bá quan vàhầu như không chịu ảnh hưởng nào từ chế độ y phục của nhà Nguyên [46,tr.106] Đó là những gợi ý quan trọng cho NCS khi lý giải các biểu tượng, yếu tốngoại hiện Tuy nhiên, đây vẫn là những nghiên cứu thiên về văn hóa trang phục,tác giả không hoặc chưa có ý định đi sâu nghiên cứu chúng như những biểutượng chính trị - hệ thống ngoại hiện của VHCT giai đoạn này

Cũng tương tự, một số công trình nghiên cứu khác, có nhắc đến một số yếu

tố của hệ thống ngoại hiện thuộc VHCT thời Trần như: trang phục, lăng mộ,thành quách, đền đài, cung điện, xe kiệu, thuyền bè, thái ấp, chức tước, mỹ tự,danh xưng, tế lễ, đặt tên cho quan lại và các cơ quan trong bộ máy nhà nước…Tuy nhiên, chúng là những thông tin hoặc là đơn lẻ hoặc là được nhắc đến trongnhững công trình nghiên cứu lịch sử, tôn giáo, kiến trúc với những ý đồ nghiêncứu khác ngoài biểu tượng VHCT (chẳng hạn nghiên cứu luật pháp, nghiên cứuthể chế, thiết chế…)

Trong mấy năm gần đây, ngành khảo cổ học Việt Nam đã khai quật đượcmột số di chỉ liên quan đến cung điện, thành quách nhà Trần Theo đó, ngoàihành cung Thiên Trường và Vũ Lâm, thời Trần còn có hành cung Lỗ Giang (TháiBình) là hành cung dưới thời vua Trần Anh Tông, Trần Minh Tông, sau này làhành cung Kiến Xương dưới thời vua Trần Hiến Tông, nay là di tích đền Trần -Thái Lăng Theo Đức Văn, hành cung “có phạm vi khá rộng lớn” với kiến trúcđộc đáo như: sự độc đáo trong kỹ thuật xây dựng móng trụ (Móng trụ ở đây theodạng trụ kép đôi và kép ba), kỹ thuật xây dựng bó nền với hệ thống cọc gỗ và trụ

đá kiên cố, các loại ngói mũi sen lợp mái Ngoài ra, theo tác giả, các nhà khảo cổ

đã phát hiện hàng trăm di vật, hiện vật mang giá trị biểu trưng vương quyền nhưhàm rồng, mai rồng, riềm mái hình lá đề có hình rồng [181] Đây là một trongnhững cơ sở quan trọng để nghiên cứu về các yếu tố ngoại hiện vốn mờ nhạttrong tư liệu lịch sử còn để lại

Như vậy, những sự vật (cung điện, thành quách, trang phục cùng cácchi tiết trong công trình kiến trúc thời Trần) được mô tả với mục đích như các

cứ liệu lịch sử, văn hóa, tôn giáo chứ không phải với tư cách các yếu tố ngoạihiện chính trị

1.3 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

Qua tổng quan tình hình nghiên cứu, có thể rút ra một số nhận định:

- Dù thuật ngữ VHCT đã được nhắc đến từ khá sớm nhưng cho đến nay, do

sự phong phú về hướng tiếp cận nghiên cứu từ các ngành khoa học khác nhau, kháiniệm này vẫn còn nhiều ý kiến tranh luận Đặc biệt, khái niệm VHCT chưa thực sựđược quan tâm và có những kiến giải thấu đáo từ góc nhìn văn hóa học

- Liên quan đến vấn đề VHCT thời thịnh Trần, đã có nhiều tài liệu đề cập

ở những khía cạnh và mức độ khác nhau Đó là những nguồn tư liệu quý báu, bổích để NCS có thể kế thừa, chắt lọc và phát triển trong luận án

Tuy nhiên, do mục tiêu nghiên cứu, những tài liệu đó chưa quan tâm đếnviệc nhận diện VHCT thời thịnh Trần một cách toàn diện và hệ thống dựa trênmột cấu trúc cơ bản của VHCT dưới góc nhìn văn hóa học Vì vậy, mỗi tài liệu

mà NCS thu thập được hầu như mới chỉ là một mảnh ghép riêng lẻ và chủ yếubàn

về một số nội dung như: định hướng giá trị trong chính trị, phương thức vận hànhchính trị và chủ yếu được lồng ghép vào trong các tài liệu về thời Trần Một sốyếu tố khác rất quan trọng của VHCT chưa được đi sâu lý giải, chẳng hạn: nhâncách chính trị, hệ thống ngoại hiện thì hoặc là chưa được nghiên cứu thấu đáohoặc chưa được định danh, nghiên cứu đúng với tư cách là thành tố của VHCT.

Như vậy, một công trình nghiên cứu toàn diện, hệ thống, chuyên sâu vềVHCT thời thịnh Trần - dưới ánh sáng lý luận của văn hóa học - thì chưa từngxuất hiện Từ thực tế đó, NCS lựa chọn đề tài luận án “Văn hóa chính trị thờithịnh Trần” với mong muốn: 1/Góp phần hệ thống hóa và xác lập khái niệm, cấutrúc của VHCT dưới góc nhìn văn hóa học; 2/Phân tích diện mạo của VHCT thờithịnh Trần - thông qua các thành tố cơ bản của cấu trúc VHCT đã xác lập;3/Đánh giá giá trị của VHCT thời thịnh Trần và bàn luận về việc vận dụng bàihọc của thời Trần trong xây dựng VHCT Việt Nam hiện nay

Tiểu kết chương 1

Tổng quan tài liệu cho thấy VHCT đã hình thành cùng với sự ra đời củahoạt động chính trị của con người Tuy nhiên, VHCT với tư cách là một đốitượng nghiên cứu của bộ môn khoa học thì mới xuất hiện, bắt đầu từ phươngTây sau chiến tranh thế giới thứ hai Ở Việt Nam, nghiên cứu về VHCT đãdiễn ra theo nhiều xu hướng song nhìn chung, còn đang ở những bước đi đầutiên trên nền tảng lý thuyết và phương pháp còn chưa hoàn bị

Văn hóa chính trị thời thịnh Trần là vấn đề quan trọng, đã được các nhànghiên cứu tiếp cận trong cái nhìn đa chiều Nhưng cho đến nay, chưa có mộtcông trình nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện về VHCT thời thịnh Trần dựa trên

lý thuyết VHCT từ góc nhìn văn hóa học Đó cũng là vấn đề đặt ra đòi hỏi luận

án cần tiếp tục nghiên cứu một cách thấu đáo hơn