Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.Vấn đề xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay.

VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VIỆN HÀN LÂMKHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Hà Nội - 2023

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan nội dung trong luận án này là công trình nghiên cứu khoa học độclập của bản thân, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Đặng Hữu Toàn, chưa từng được công bốtrên bất kỳ một công trình nào khác Nếu có gì không đúng, tôi xin hoàn toàn chịu tráchnhiệm

Tác giả

Mai Hồng Công

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 7

1.1 Khái quát các công trình nghiên cứu về văn hóa 7

1.1.1 Nghiên cứu về khái niệm văn hóa 7

1.1.2 Nghiên cứu về cấu trúc, chức năng và hệ giá trị văn hóa 10

1.1.3 Nghiên cứu văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế 12

1.2 Khái quát các công trình nghiên cứu về văn hóa chính trị 15

1.2.1 Khái quát các công trình nghiên cứu văn hóa chính trị ở nước ngoài 15

1.2.2 Khái quát các công trình nghiên cứu văn hóa chính trị ở Việt Nam 17

1.2.3 Khái quát các công trình nghiên cứu về xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh 22

1.3 Những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết 27

1.3.1 Khái niệm văn hóa chính trị 27

1.3.2 Nội dung của văn hóa chính trị Việt Nam 28

1.3.3 Thực trạng xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh 29

1.3.4 Quan điểm, phương hướng và giải pháp xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay 29

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 30

Chương 2: LÝ LUẬN CHUNG VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VIỆT NAM 31

2.1 Lý luận chung về văn hóa chính trị 31

2.1.1 Tiếp cận về văn hóa chính trị 31

2.1.2 Khái niệm văn hóa chính trị 40

2.2 Một số vấn đề văn hóa chính trị Việt Nam 45

2.2.1 Những yếu tố tác động đến sự hình thành, phát triển văn hóa chính trị Việt Nam .45 2.2.2 Nội dung của văn hóa chính trị Việt Nam 51

2.3 Xây dựng văn hóa chính trị 69

2.3.1 Tiếp cận, định nghĩa xây dựng văn hóa chính trị 692.3.2 Chủ thể và nội dung xây dựng văn hóa chính trị 72TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 77

Chương 3: THỰC TRẠNG XÂY DỰNG VĂN HÓA CHÍNH TRỊ Ở THÀNH PHỐ

HỒ CHÍ MINH 79

3.1 Đặc điểm kinh tế - xã hội và những yếu tố tác động đến xây dựng văn hóa chính trị

ở Thành phố Hồ Chí Minh 793.1.1 Đặc điểm kinh tế - xã hội 793.1.2 Kinh tế thị trường, toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế tác động.đến xây dựng văn hóachính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh………87

3.2 Thực trạng vai trò chủ thể và nội dung xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố

Minh……….92

3.2.1 Thực trạng vai trò chủ thể trong xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ ChíMinh…… 923.2.2 Thực trạng nội dung xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh…… 993.2.3 Những vấn đề đặt ra trong xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ ChíMinh……… 121TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 127

Chương 4: QUAN ĐIỂM, PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP XÂY DỰNG VĂN HÓA CHÍNH TRỊ Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY 129

4.1 Quan điểm xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiệnnay………… 1304.1.1 Nâng cao nhận thức của xã hội, nhất là nhận thức của cán bộ, đảng viên, cấp ủyĐảng và chính quyền các cấp về vai trò văn hóa và văn hóa chính trị trong thời kỳ đổi mới và

tế……… 130

4.1.2 Xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh là sự nghiệp của toàn dân doĐảng lãnh đạo và hệ thống chính trị thành phố làm nòng cốt……… 1324.1.3 Phát huy những giá trị đặc sắc, độc đáo của Thành phố trong quá trình xây dựng nềnvăn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng, tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc………….133

4.2 Phương hướng xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay……….

135 4.2.1 Đề cao vai trò của văn hóa chính trị trong mọi hoạt động của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân thành phố 135

4.2.2 Đưa văn hóa chính trị vào đời sống chính trị của Thành phố Hồ Chí Minh với những nội dung và phương thức phù hợp……… 137

4.2.3 Xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh và không gian văn hóa Hồ Chí Minh ở thành phố mang tên Người……….139

4.3 Những giải pháp xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay……… 143

4.3.1 Nâng cao hiểu biết của cán bộ, đảng viên và nhân dân về vai trò của văn hóa và văn hóa chính trị trong sự phát triển toàn diện Thành phố Hồ Chí Minh……….143

4.3.2 Xây dựng các giá trị, các chuẩn mực văn hóa chính trị, các nhân vật và biểu tượng văn hóa chính trị Việt Nam ở Thành phố Hồ Chí Minh……… 148

4.3.3 Nâng cao dân trí, mở rộng dân chủ, phát huy tính tích cực chính trị của nhân dân tham gia vào hoạt động giám sát và phản biện xã hội……….152

4.3.4 Kiên trì và kiên quyết đẩy mạnh cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng và các hiện tượng tiêu cực xã hội 155

4.3.5 Tập trung các nguồn lực để xây dựng, giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa và văn hóa chính trị……….160

TIỂU KẾT CHƯƠNG 4 163

KẾT LUẬN CHUNG 165

DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ 168

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 169

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Là một phương diện của văn hóa, văn hóa chính trị ra đời, phát triển gắn liền với sự rađời, phát triển của chính trị Văn hóa chính trị bao gồm toàn bộ những thành tựu mà con ngườiđạt được trong lĩnh vực chính trị, thể hiện dưới hình thức các giá trị chính trị, các chuẩn mựcchính trị, các nhân vật chính trị và các biểu tượng chính trị Nói khát quát, văn hóa chính trịvừa là khoa học vừa là nghệ thuật hoạt động chính trị Vì vậy, nghiên cứu văn hóa chính trị làhết sức cần thiết Nó không chỉ khám phá sức sáng tạo của nhân dân trong trong đời sốngchính trị, mà còn phản ánh sự tự ý thức về sức sáng tạo và bản sắc văn hóa chính trị của quốcgia dân tộc nhất định

Việt Nam là một dân tộc văn hiến, có nền văn hóa lâu đời, trở thành nền tảng tinh thầncủa xã hội và động lực phát triển đất nước Trong những năm đổi mới vừa qua, Việt Nam “đãđạt được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử, phát triển mạnh mẽ, toàn diện hơn so vớinhững năm trước đổi mới” [18, tr.25]; song vẫn còn nhiều hạn chế, khó khăn và cả nhữngnguy cơ, thách thức to lớn… Trong đó, “văn hóa chưa được quan tâm tương xứng với kinh tế

và chính trị, chưa thật sự trở thành nguồn lực, động lực nội sinh của sự phát triển bền vững…Môi trường văn hóa, xã hội tiếp tục bị ô nhiễm bởi các tệ nạn xã hội, tham nhũng, tiêu cực”[18, tr.84] Đặc biệt, “tình trạng suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, chủ nghĩa cánhân, “lợi ích nhóm”, bệnh lãng phí, vô cảm, bệnh thành tích ở một bộ phận cán bộ, đảng viênchưa bị đẩy lùi” [18, tr.95] đã và đang làm tổn hại không nhỏ đến uy tín của Đảng, Nhà nước

và niềm tin của nhân dân

Trong bối cảnh đẩy mạnh công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế, văn hóa và văn hóachính trị Việt Nam sẽ hội nhập thế nào để tranh thủ được những tinh hoa văn hóa nhân loạigóp phần tăng thêm năng lực nội sinh dân

tộc, đồng thời tránh được những ảnh hưởng tiêu cực từ “văn hóa ngoại lai” của phương Tây.

Để phát huy mạnh mẽ sức mạnh của những thành tựu to lớn trong những năm đổimới vừa qua; đồng thời khắc phục những hạn chế, yếu kém và tiêu cực nói trên nhằm đưa đấtnước phát triển theo hướng toàn diện, bền vững, Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng đã chỉ rõ:cần “tập trung nghiên cứu, xác định và triển khai xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị vănhóa… tăng cường giáo dục lòng yêu nước, lòng tự hào dân tộc, truyền thống và lịch sử dântộc, ý thức trách nhiệm xã hội cho các tầng lớp nhân dân, nhất là thanh niên Thực hiện nhữnggiải pháp dột phá nhằm ngăn chặn có hiệu quả sự xuống cấp về đạo đức, lối sống, đẩy lùi tiêucực xã hội…; xây dựng con người Việt Nam thời đại mới, gắn kết chặt chẽ, hài hòa giữa giátrị truyền thống và giá trị hiện đại” [18, tr.143]

Là một trung tâm kinh tế, chính trị, văn hóa lớn của cả nước, trong những năm đổi mớiThành phố Hồ Chí Minh đã phấn đấu vượt bậc, đạt được những kết quả to lớn, đã đóng gópquan trọng vào thành tựu chung của đất nước (kinh tế dẫn đầu với đóng góp mỗi năm 22%GDP và 27% ngân sách cả nước, chế độ chính trị - xã hội ổn định, văn hóa giáo dục tiếp tụcphát triển, đời sống nhân dân được cải thiện đáng kể) Tuy nhiên, quá trình phát triển của thànhphố cũng bộc lộ những khó khăn, hạn chế, yếu kém, bất cập cả trong công tác lãnh đạo, quản

lý và tổ chức thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của nhà nước và cácchương trình phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa Điều đó làm cho “tiềm năng, lợi thế của thànhphố chưa được khai thác hiệu quả Tính vượt trội, sự năng động, sáng tạo, vai trò đầu tàu, độnglực dẫn dắt đối với vùng và cả nước có chiều hướng suy giảm, kinh tế tăng trưởng chậm, nănglực cạnh tranh quốc tế còn thấp” [20, tr.1]

Đại hội XI Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh xác định mục tiêu và nhiệm vụ chính trị

to lớn là: Tăng cường xây dựng Đảng bộ và hệ thống chính

trị trong sạch, vững mạnh, xứng đáng với niềm tin của nhân dân; “xây dựng Thành phố HồChí Minh trở thành một không gian văn hóa Hồ Chí Minh; nơi tư tưởng, đạo đức, phong cách

và sự nghiệp của chủ tịch Hồ Chí Minh luôn hiện hữu thường xuyên, trở thành tài sản tinhthần, giá trị văn hóa đặc trưng của người dân, cán bộ, đảng viên của thành phố mang tên Bác”[17, tr.53] Nghị quyết của Bộ Chính trị về phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thành phố HồChí Minh đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 nhấn mạnh: “Mục tiêu đến năm 2030,Thành phố Hồ Chí Minh trở thành thành phố văn minh, hiện đại, nghĩa tình, năng động, sángtạo…” [20, tr.3]

Để hoàn thành các mục tiêu và nhiệm vụ nói trên, Thành phố Hồ Chí Minh cần huyđộng tất cả các nguồn lực, tăng cường xây dựng Đảng bộ và hệ thống chính trị trong sạchvững mạnh, đẩy mạnh công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế, phát triển văn hóa và văn hóachính trị ngang tầm với nhiệm vụ mới Vì vậy, nghiên cứu “vấn đề xây dựng văn hóa chính trị

ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay” là cần thiết, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích của luận án

Làm rõ lý luận chung về văn hóa chính trị và văn hóa chính trị Việt Nam; cơ sở lý luậnxây dựng văn hóa chính trị và thực trạng xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ ChíMinh, từ đó đề xuất quan điểm, phương hướng và các giải pháp xây dựng văn hóa chính trị ởThành phố Hồ Chí Minh hiện nay

2.2 Nhiệm vụ của luận án

Để đạt được mục đích nêu trên, luận án cần giải quyết những nhiệm vụ sau:

- Thứ nhất, tổng quan tình hình nghiên cứu về văn hóa, văn hóa chính trị và xác định

những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết

- Thứ hai, nghiên cứu làm rõ hơn lý luận chung về văn hóa chính trị, một số vấn đề

văn hóa chính trị Việt Nam và vấn đề xây dựng văn hóa chính trị

- Thứ ba, phân tích thực trạng xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh.

- Thứ tư, đề xuất quan điểm, phương hướng và giải pháp xây dựng văn hóa chính trị ở

Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu của luận án

Đối tượng nghiên cứu của luận án là văn hóa chính trị, văn hóa chính trị Việt Nam vàxây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu của luận án

Luận án tập trung nghiên cứu vào nội dung văn hóa chính trị và quan điểm, phươnghướng, giải pháp xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh (thời gian khảo sátxây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1986 đến nay)

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Phương pháp luận nghiên cứu của luận án

Luận án được thực hiện dựa trên thế giới quan, phương pháp luận của chủ nghĩa Mác Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về chính trị, đổimới chính trị và xây dựng văn hóa chính trị trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế Luận án

-sử dụng những kết quả nghiên cứu của các học giả trong và ngoài nước về văn hóa chính trị

và xây dựng văn hóa chính trị Việt Nam hiện đại

4.2 Phương pháp nghiên cứu của luận án

Luận án sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành với phươngpháp nghiên cứu liên ngành và các phương pháp nghiên cứu cụ thể:

- Phương pháp phân tích và tổng hợp: Phân chia văn hóa chính trị thành các yếu tố, bộphận, thuộc tính… để nhận thức sâu sắc chúng; và trên cơ sở đó liên kết, thống nhất, khái quátlại để xác định tầng, nội dung của văn hóa chính trị Phương pháp này còn dùng để phân tích,đánh giá thực trang xây

dựng, phát triển văn hóa chính trị và những yếu tố tác động, ảnh hưởng đến việc xây dựng vănhóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế.

- Phương pháp lịch sử và lôgíc: Phương pháp lịch sử phân tích quá trình phát triển củavăn hóa chính trị với các sự kiện, yếu tố phong phú, đa dạng Thông qua đó, phương pháplôgíc chắt lọc, khái quát rút ra giá trị cốt lõi cùng bản chất, tính quy luật phát triển của văn hóachính trị xuyên suốt các sự kiện lịch sử Hai phương pháp này còn góp phần dự báo sự pháttriển của văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh trong quá trình đổi mới và hội nhậpquốc tế

- Phương pháp quy nạp và diễn dịch: phương pháp quy nạp tập trung phân tích, trìnhbày lý luận chung về văn hóa chính trị và văn hóa chính trị Việt Nam Trên cơ sở đó phươngpháp diễn dịch phân tích việc xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh mangnhững giá trị chung (giá trị cốt lõi) của văn hóa chính trị Việt Nam và những biểu hiện đặc sắc(đặc thù) ở Thành phố Hồ Chí Minh

- Ngoài ra, luận án còn sử dụng một số phương pháp quan trọng khác như: so sánh vàđối chiếu, phương pháp thống kê, phương pháp phân tích hệ thống, phương pháp khái quáthóa để xác định quan điểm, đề xuất phương hướng và giải pháp xây dựng văn hóa chính trị ởThành phố Hồ Chí Minh trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

- Một là, luận án làm rõ thêm và trình bày có hệ thống lý luận chung về văn hóa chính

trị và cấu trúc, nội dung cơ bản của văn hóa chính trị Việt Nam (các giá trị chính trị, các chuẩnmực chính trị, các nhân vật chính trị và các biểu tượng văn hóa chính trị tiêu biểu)

- Hai là, luận án phân tích và làm rõ thực trạng xây dựng văn hóa chính trị ở Thành

phố Hồ Chí Minh (cả thành tựu, hạn chế và nguyên nhân của chúng)

- Ba là, luận án đã xác định quan điểm, đề xuất phương hướng và giải pháp xây dựng

văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Thứ nhất, nội dung và kết quả nghiên cứu của luận án cung cấp thêm những luận cứ

khoa học, góp phần hoàn thiện và hiện thực hóa chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước

và của lãnh đạo Thành phố Hồ Chí Minh về xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắcdân tộc và xây dựng văn hóa chính trị tiến bộ đáp ứng yêu cầu đổi mới và hội nhập quốc tế ởnước ta hiện nay

- Thứ hai, kết quả nghiên cứu và những kết luận của luận án góp phần nâng cao nhận

thức chính trị của các cấp ủy Đảng, các cấp chính quyền thành phố, các tổ chức chính trị vàchính trị - xã hội, các doanh nghiệp và nhân dân thành phố về vai trò, giá trị, ý nghĩa của củavăn hóa chính trị trong sự nghiệp đổi mới, xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh trở thành đô thịvăn minh, hiện đại, nghĩa tình

- Thứ ba, nội dung và kết quả nghiên cứu của luận án là tài liệu khoa học, có thể dùng

làm tài liệu tham khảo phục vụ cho việc nghiên cứu tiếp theo về xây dựng văn hóa, con người,văn minh đô thị ở Thành phố Hồ Chí Minh và vùng Nam Bộ Đồng thời, chúng có thể đượcdùng làm tài liệu tham khảo phục vụ giảng dạy các môn văn hóa và văn hóa chính trị tại cáctrường đại học, học viện ở nước ta hiện nay

7 Kết cấu của luận án

Luận án gồm: Phần mở đầu, 4 Chương (có 11 tiết), phần Kết luận, Danh mục cáccông trình liên quan đến luận án của tác giả đã công bố và Danh mục tài liệu tham khảo

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Khái quát các công trình nghiên cứu về văn hóa

Văn hóa chính trị, dù xem xét ở góc độ nào cũng bắt nguồn từ văn hóa, trở thành một

bộ phận và luôn gắn liền với sự phát triển của văn hóa Do vậy, khi xem xét tình hình nghiêncứu văn hóa chính trị, trước hết cần xem xét khái quát các công trình nghiên cứu văn hóa vớinhững yếu tố chủ yếu sau: khái niệm văn hóa (chú trọng cấu trúc khái niệm văn hóa), vai trò,chức năng của văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế Đó là những yếu tốquan trọng làm cơ sở để xây dựng khái niệm văn hóa chính trị và nhận thức đúng vai trò củavăn hóa chính trị trong bối cảnh hiện nay

1.1.1 Nghiên cứu về khái niệm văn hóa

Văn hóa là hiện tượng xã hội đa dạng, đa diện, phong phú và phức tạp liên quan đếnmọi người, mọi dân tộc và bao quát tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội Vì vậy, để có mộtđịnh nghĩa về văn hóa một cách khoa học, chính xác, ngắn gọn và đầy đủ là vấn đề khó khăn.Cho đến nay trên thế giới đã có hàng trăm định nghĩa về văn hóa, song vẫn chưa làm thỏamãn giới nghiên cứu và những người yêu thích văn hóa Mặc dù có nhiều định nghĩa về vănhóa, song chúng không đối lập và mâu thuẫn với nhau; trái lại chúng thường bổ sung chonhau, làm phong phú hơn nhận thức của con người về vai trò, nội dung và ý nghĩa của vănhóa đối với sự phát triển xã hội… Theo đó, đa số các học giả đều cho rằng, khái niệm “vănhóa” cần được hiểu theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp

- Thứ nhất, theo nghĩa rộng, văn hóa được hiểu là toàn bộ hoạt động sáng tạo và tổng

hợp giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử Năm 1871,nhà nhân chủng học người Anh Edward B Tylor đã định nghĩa: “Văn hóa, hay văn minh,hiểu theo nghĩa rộng về dân tộc

của nó là toàn bộ phức thể bao gồm kiến thức, niềm tin, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, phongtục và những khả năng, những tập quán mà con người có được với tư cách là thành viên của

xã hội” [54, tr.21] Nhà văn hóa học Việt Nam Vũ Khiêu thì cho rằng: “Văn hóa thể hiện trình

độ được vun trồng của con người, của xã hội… Văn hóa là trạng thái của con người ngàycàng tách khỏi giới động vật, ngày càng xóa bỏ những đặc tính của động vật để khẳng địnhnhững đặc tính của con người” [40, tr.9] Cũng theo mạch suy nghĩ này, Phạm Đức Dươngviết: “Văn hóa bao gồm cả đời sống vật chất, xã hội, tinh thần của một cộng đồng tộc ngườinhất định và có thể hiểu theo nghĩa chung nhất là tất cả những gì không phải thiên nhiên đều làvăn hóa” [9, tr.47] Còn Nguyễn Hồng Phong khái quát ngắn gọn: “Văn hóa là cái do conngười sáng tạo ra, là nhân hóa” [54, tr.22]

Hầu hết các sách từ điển đều định nghĩa văn hóa theo nghĩa rộng Từ điển Triết học(do M Ro-Den-Tan và P I-U-Din chủ biên) định nghĩa: Văn hóa là “toàn bộ những giá trị vậtchất và tinh thần do loài người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử của mình” [65, tr.973] Từđiển Bách khoa Việt Nam khẳng định: Văn hóa là “toàn bộ những hoạt động sáng tạo vànhững giá trị của nhân dân một nước, một dân tộc về mặt sản xuất vật chất và tinh thần trong

sự nghiệp dựng nước và giữ nước…” [35, tr.798]

Nhận thức toàn diện, sâu sắc về vai trò của văn hóa trong phát triển, ngay từ năm 1943,trong bản thảo “Nhật ký trong tù”, Hồ Chí Minh đã khái quát: “vì lẽ sinh tồn cũng như mụcđích của cuộc sống loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, phápluật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc,

ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa.Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loàingười đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sinh tồn” [48,tr.431]

Tổng giám đốc UNESCO Federico Mayor đưa ra định nghĩa: “Văn hóa phản ánh vàthể hiện một cách tổng quát sống động mọi mặt của cuộc sống con người đã diễn ra trong quákhứ và cũng như dang diễn ra trong hiện tại, qua hàng bao thế kỷ, nó đã cấu thành nên một hệthống các giá trị, truyền thống, thẩm mỹ và lối sống mà dựa trên đó từng dân tộc tự khẳng địnhbản sắc riêng của mình” [82, tr.23].

Có nhiều tác giả với các công trình nghiên cứu về văn hóa ủng hộ cách hiểu văn hóa

theo nghĩa rộng, có thể kể một số công trình tiêu biểu: Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa

dân tộc – Vai trò của nghiên cứu và giáo dục (nhiều tác giả, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh,

1999); Văn hóa học (V.M Rôđin, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000); Tìm hiểu về văn

hóa và văn minh (Hồ Sỹ Quý, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,1999); Văn hóa vì phát triển

(Phạm Xuân Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998); Tìm hiểu về bản sắc văn hóa Việt

Nam (Trần Ngọc Thêm, Nxb TP Hồ Chí Minh, 2001); Văn hóa Việt Nam xã hội và con người (Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia, Vũ Khiêu chủ biên, Nxb Khoa học

xã hội, Hà Nội, 2000); Văn hóa với động lực của sự nghiệp đổi mới (nhiều tác giả, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2015); Bản sắc văn hóa Việt Nam (Phan Ngọc, Nxb Văn học, Hà

Nội, 2016); và những công trình khác

- Thứ hai, theo nghĩa hẹp, văn hóa được hiểu chỉ bao gồm những hoạt động sáng tạo

liên quan đến đời sống tinh thần và tất cả những giá trị tinh thần do con người sáng tạo ra đểphục vụ đời sống của mình Quan niệm này thường chú trọng đến các đặc điểm, khác biệt đểphân biệt dân tộc này với dân tộc khác Federico Mayor viết: “Văn hóa bao gồm tất cả những

gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại nhất cho đến

tín ngưỡng, phong tục, tập quán, lối sống và lao động” [71, tr.5].Khi nghiên cứu về văn hóa, nhiều học giả chú trọng phân tích và nhấn mạnh theo

nghĩa hẹp của nó Trong đó tiêu biểu là các công trình sau: Văn

hóa – Tổng luận phê phán các quan niệm và định nghĩa (Culture: a critical review of concepts

and definition) của A Kroeber và C Kluckhohn (1952); Bản sắc văn hóa Việt nam (Phan Ngọc, Nxb Hà Nội, 1998); Phát triển văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa, một số kinh

nghiệm của các nước trên thế giới (Tạ Ngọc Tấn biên soạn, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội,

2014) và những tác giả khác

Như vậy, đa số các học giả, các nhà khoa học và nhà văn hóa đều cho rằng, văn hóa làhiện tượng xã hội đa dạng, phong phú và đặc sắc Vì vậy, văn hóa cần được hiểu theo nghĩarộng và nghĩa hẹp Theo nghĩa rộng, văn hóa bao quát toàn bộ hoạt động người và tất cả giá trịvật chất, tinh thần do con người làm ra Còn theo nghĩa hẹp, văn hóa là hoạt động tinh thần vàcác giá trị tinh thần của con người, loài người

1.1.2 Nghiên cứu về cấu trúc, chức năng và hệ giá trị văn hóa

- Cấu trúc văn hóa: Trong khi nghiên cứu văn hóa nhiều tác giả đưa ra những quan niệm phong phú, khác nhau về cấu trúc của văn hóa Trước hết là các công trình: Giá trị văn

hóa Việt Nam, truyền thống và biến đổi (Ngô Đức Thịnh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

2014); Tìm về bản sắc văn hóa Việt Nam Trần Ngọc Thêm, Nxb TP Hồ Chí Minh, 2001);

Văn hóa Việt Nam và cách tiếp cận mới (Phan Ngọc, Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội,

1994); Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam (Trần Văn Giàu, Nxb Chính trị

quốc gia, Hà Nội, 2011) và những công trình khác

Từ các công trình trên có thể khái quát ba quan niệm về cấu trúc văn hóa như sau: NgôĐức Thịnh cho rằng, cấu trúc của văn hóa gồm các yếu tố quan trọng (giá trị văn hóa, bản sắcvăn hóa, di sản văn hóa và chuẩn mực văn hóa) [78]; cùng với quan điểm trên, Hoàng Vinh vànhiều tác giả khác lại chia giá trị văn hóa thành nhiều loại giá trị khác nhau (giá trị vật chất, giátrị tinh thần, giá trị vật thể, giá trị phi vật thể); trong khi khái quát về các công trình nghiên cứuvăn hóa, Trần Ngọc Thêm đã đưa ra cấu trúc văn hóa một hệ

thống với bốn yếu tố cơ bản: Văn hóa nhận thức (nhận thức về vũ trụ, nhận thức về conngười), văn hóa tổ chức cộng đồng (tổ chức đời sống tập thể, tổ chức đời sống cá nhân), vănhóa ứng xử với môi trường tự nhiên), văn hóa ứng xử với môi trường xã hội (văn hóa tậndụng môi trường xã hội, văn hóa đối phó với môi trường xã hội) [77, tr.29-30] Cách tiếp cận

này khá tương đồng với cách tiếp cận về cấu trúc văn hóa của các tác giả cuốn sách “Bước

đầu tìm hiểu những giá trị văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam” [39], trong đó coi văn

hóa là một hệ thống chỉnh thể sống động bao gồm (suy nghĩ, ý tưởng, hành vi, hoạt động, cáchthức và phương pháp hoạt động) và trình độ phát triển người (phát triển hoàn thiện các phẩmchất con người); Phạm Đức Dương, trong khi nghiên cứu văn hóa và văn hóa học đã đưa ra

“cấu trúc hai bậc” [9] của văn hóa: cấu trúc bề mặt và cấu trúc chiều sâu Cấu trúc chiều sâucủa văn hóa (truyền thống, nếp sống), ổn định tương đối và quy định bản sắc văn hóa, địnhhướng điều chỉnh cấu trúc bề mặt văn hóa Cấu trúc bề mặt văn hóa gồm hệ thống ký hiệubiểu thị (thiết chế xã hội, khoa học kỹ thuật, ngôn ngữ) và hệ thống ký hiệu biểu tượng (nghệthuật, tôn giáo, phong tục, tập quán) thường xuyên biến đổi, tác động lại cấu trúc chiều sâu củavăn hóa

Như vậy, còn những ý kiến khác về cấu trúc văn hóa, song đa số các tác giả đều thốngnhất ở ba yếu tố cơ bản trong cấu trúc văn hóa là: giá trị văn hóa, biểu tượng văn hóa, và chuẩnmực văn hóa

- Về chức năng và nhiệm vụ của văn hóa: hầu như không có những ý kiến khác biệt

đáng kể nào giữa các tác giả về chức năng, nhiệm vụ của văn hóa Các tác giả đều cho rằng,văn hóa có chức năng cơ bản như: tổ chức, điều chỉnh, giao tiếp, giáo dục và định hướng giátrị Ngoài năm chức năng cơ bản nói trên, văn hóa còn có các chức năng nhận thức (phản ánh)giữa các nền văn hóa, văn minh, giữa các quốc gia dân tộc khu vực và trên phạm vi toàn cầu

- Về hệ giá trị văn hóa: Nhiều ý kiến cho rằng, để làm rõ lý luận về văn hóa thì không

nên chỉ dừng lại ở khái niệm văn hóa, mà cần phải nghiên cứu làm

rõ giá trị, hệ giá trị văn hóa Bởi vì, “giá trị, hệ giá trị văn hóa có vai trò vô cùng quan trọng

trong việc hiện thực hóa mục tiêu xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm

đà bản sắc dân tộc; xây dựng hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị chuẩn mực con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu của thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế mà Đảng ta

đã đề ra” [5, tr.475].

Công trình “Hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực

con người Việt Nam trong thời kì mới” (Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2022) được

chia làm 5 phần (Phần thứ nhất Hệ giá trị và chuẩn mực con người; Phần thứ hai Hệ giá trị

gia đình; Phần thứ ba Hệ giá trị văn hóa; Phần thứ tư Hệ giá trị quốc gia; Phần thứ năm Những vấn đề chung) với 53 bài viết chuyên sâu của các nhà khoa học Công trình không chỉ

phản ánh tầm quan trọng và vai trò của hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình

và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ mới, mà còn góp phần quan trọng làm sáng

tỏ, phát triển nội hàm về văn hóa, trong đó có văn hóa chính trị, tạo tiền đề triển khai hiệu quảnhiệm vụ xây dựng văn hóa và văn hóa chính trị Việt Nam đáp ứng yêu cầu đổi mới và hộinhập quốc tế

1.1.3 Nghiên cứu văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế

Văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế là một đề tài thực sự hấp dẫnđối với các nhà nghiên cứu Nhiều công trình khoa học đã được công bố, trong đó phải kể đến:

Toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và giữ gìn, phát huy giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam (Nguyễn Thế Nghĩa, Nguyễn Thị Hương Giang, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

2016) Cuốn sách gồm 3 phần: Phần thứ nhất Toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế; Phần thứ hai Giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam và việc giữ gìn, phát huy giá trị truyền thống

trong bối cảnh toàn cầu hóa; Phần thứ ba Phương hướng và giải pháp giữ gìn, phát huy giá trị truyền thống của dân tộc Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa Trong sách, các tác giả đã

nhấn mạnh rằng, toàn cầu hóa và hội

nhập quốc tế là tất yếu, vừa có tích cực vừa có tiêu cực; rằng, để phát triển Việt Nam cần hộinhập quốc tế, trong đó phải chủ động giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống; đồng thờitiếp thu có chọn lọc các giá trị của thế giới; và rằng, phải đấu tranh khắc phục những hạn chế,xóa bỏ bảo thủ lạc hậu, đồng thời phải phòng chống “văn hóa lai căng”, “xâm lăng văn hóa”

và các sản phẩm văn hóa độc hại…

Bên cạnh đó, có nhiều chuyên khảo, bài viết bàn về vấn đề này: Tác phẩm chọn lọc (M Weber, Matxcơva, 1990); Toàn cầu hóa văn hóa (Dominique Wolton, Nxb Thế giới,

Hà Nội, 2006); Giá trị truyền thống trước những thách thức của toàn cầu hóa (Nguyễn

Trọng Chuẩn, Nguyễn Văn Huyên đồng chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002);

Tác động của toàn cầu hóa đối với sự phát triển văn hóa và con người (Dương Phú Hiệp,

Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010); Toàn cầu hóa và vấn đề bảo tồn văn hóa dân tộc (Trường Lưu, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2003); Hệ giá trị văn hóa truyền thống Việt

Nam trong đổi mới và hội nhập (Hoàng Chí Bảo, Tạp chí Cộng sản, 2009); Giữ gìn bản sắc dân tộc Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay (Phạm Thanh Hà, Nxb Chính trị

quốc gia, Hà Nội, 2011); Phát triển trong bối cảnh toàn cầu hóa, một số kinh nghiệm của các

nước trên thế giới (Tạ Ngọc Tấn chỉ đạo biên soạn, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội, 2014); Giá trị văn hóa Việt Nam, truyền thống và biến đổi (Ngô Đức Thịnh chủ biên, Nxb Chính trị

quốc gia, Hà Nội, 2014); Văn hóa Việt Nam trên con đường giải phóng, đổi mới, hội nhập và

phát triển (Đỗ Huy, Nxb Thông tin và truyền thông, Hà Nội, 2013) và nhiều tác phẩm khác.

Khảo sát các công trình nghiên cứu nói trên, có thể rút ra kết luận sau:

Một là, hầu hết các công trình nói trên đều khẳng định tính tất yếu của toàn cầu hóa và

hội nhập quốc tế; Việt Nam tham gia hội nhập quốc tế là cần thiết và hữu ích dù rằng đó là quátrình phức tạp, khó lường Sự phức tạp, khó lường của hội nhập quốc tế (trong đó có hội nhậpvăn hóa) thể hiện ở chỗ:

Hội nhập quốc tế không chỉ đem đến những lợi ích và thời cơ phát triển, mà còn đem lạinhững khó khăn, bất lợi và nguy cơ cho phát triển Hiện nay loài người đang phải đối mặt với

“các vấn đề toàn cầu” đầy hiểm nguy, bế tắc; và người ta đang hy vọng vào văn hóa như là

“chiều kích”, “động lực”, “con đường” thoát ra khỏi sự bế tắc này [43, tr.15]

Hai là, văn hóa giữ vai trò quan trọng, có ý nghĩa quyết định đến sự thành công của

hội nhập nói chung và hội nhập văn hóa nói riêng Tuy nhiên, để văn hóa thực hiện tốt vai tròcủa mình thì trước hết, cần đổi mới tư duy về văn hóa; trong đó, chú trọng tư duy văn hóa lãnhđạo, văn hóa tổ chức, văn hóa quản lý, văn hóa kinh doanh [68, tr.10] Bởi lẽ, một đặc trưngnổi bật của văn hóa là giao lưu và tiếp biến; vì vậy, trong hội nhập quốc tế, văn hóa Việt Nam

có thể đóng góp những giá trị đặc sắc cho nền văn hóa nhân loại; đồng thời, tiếp thu đượcnhững giá trị đích thực để làm giàu thêm hệ giá trị của mình

Ba là, nhiều nghiên cứu cho rằng, trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế,

mặc dù quan niệm “phát triển văn hóa” và “hợp tác phát triển văn hóa” được nêu ra như mộtgiải pháp để khắc phục hậu quả của toàn cầu hóa và của những vấn đề toàn cầu; nhưng các ýkiến về lĩnh vực này còn rất khác nhau Từ đó làm nảy sinh một loạt các vấn đề mới cần đượcnghiên cứu và giải mã như: “bản sắc văn hóa”, “giá trị cốt lõi của văn hóa”, “văn hóa tôngiáo”, “văn hóa quốc gia”, “xung đột văn hóa”, “đối thoại văn hóa”, “xâm lăng văn hóa”,

“xung đột giữa các nền văn minh”…

Bốn là, các nghiên cứu đã khái quát những kết quả và hạn chế, thời cơ và thách thức

đối với phát triển văn hóa Việt Nam trong hội nhập quốc tế [2] Phạm Thanh Hà cho rằng,trong hội nhập quốc tế nhiều giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam vẫn được lưu giữ, thíchứng và phát triển; song có không ít giá trị biến đổi, trong đó giá trị đạo đức bị phai nhạt, suythoái và xuống cấp ở một bộ phận dân cư, một bộ phận thanh niên xa rời lý tưởng xã hội chủnghĩa, coi thường giá trị đạo đức, chân thiện mỹ của dân tộc, đi theo lối sống thực

dụng [27, tr.131] Trong xã hội “vì tiền mà không ít trường hợp đã chà đạp lên quan hệ thầytrò, đồng chí, đồng nghiệp; buôn lậu và tham nhũng phát triển, ma túy, mại dâm và các tệ nạn

xã hội khác gia tăng; nạn mê tín dị đoan khá phổ biến; nhiều hủ tục cũ và mới lan tràn, nhất làtrong việc cưới, việc tang, lễ hội…” [66, tr.246]

Năm là, các nghiên cứu đã đề xuất những giải pháp xây dựng nền văn hóa tiên tiến,

đậm đà bản sắc dân tộc trong bối cảnh cách mạng khoa học - công nghệ, toàn cầu hóa và hộinhập quốc tế

Các nghiên cứu văn hóa và phát triển văn hóa được tổng quan ở trên không chỉ gópphần làm rõ cơ sở lý luận, mà còn cung cấp các giá trị phương pháp luận cho nghiên cứu vănhóa chính trị Do vậy, chúng hỗ trợ trực tiếp cho đề tài luận án

1.2 Khái quát các công trình nghiên cứu về văn hóa chính trị

1.2.1 Khái quát các công trình nghiên cứu văn hóa chính trị ở nước ngoài

Với tính cách như một khoa học, văn hóa chính trị được các học giả phương Tâynghiên cứu từ giữa thập niên 50 của thế kỷ XX đến nay và đã đạt được những kết quả quan

trọng Trước hết phải kể đến tác phẩm: So sánh các hệ thống chính trị (Comparative Political system, 1956 của G Almond); Văn hóa chính trị (Political culture, 1961 cuả L Pye); Văn

hóa công dân (The civic culture, 1963 của Almond và S Verba); Văn hóa chính trị (Politica

culture, 1972 của D Kavannagh và W Rosenbaum); và các công trình nghiên cứu khác…Trong đó, những vấn đề như khái niệm, cấu trúc và phân loại văn hóa chính trị được nghiêncứu kỹ và đưa vào giảng dạy ở khoa học chính trị trong các trường đại học

Về nội hàm của khái niệm văn hóa chính trị, các tác giả phương Tây còn những ý kiếnkhác nhau G Almond và S Verba đã giới hạn khái niệm này vào lĩnh vực nhận thức khi chorằng: “Văn hóa chính trị là tổng hợp trạng

thái tâm lý của cá nhân thể hiện dưới ba cấp độ: nhận thức, cảm xúc và giá trị” [89, p.498] Nóicách khác, văn hóa chính trị thuộc lĩnh vực tinh thần, bao gồm quan niệm, chính kiến và cảmxúc W Rosenbaum cho rằng, văn hóa chính trị có thể có cả mặt tích cực, tiêu cực và bìnhthường; có thể phân chia văn hóa chính trị thành các “tiểu văn hóa chính trị” (văn hóa chính trịcủa nhóm người, tộc người, vùng, tiểu vùng…) Với tư cách là các “tiểu văn hóa chính trị”chúng không chỉ mang những đặc điểm khác nhau, mà còn thể hiện trình độ khác nhau và giữvai trò không giống nhau trong quá trình phát triển văn hóa chính trị chung [93, p.151] Một sốtác giả khác nhấn mạnh rằng, nói tới văn hóa chính trị là nói tới nhận thức và hành vi các cánhân và của cộng đồng (giai cấp, dân tộc, quốc gia) [95] [96].

- Các tác giả mác xít, trước đây đã không nghiên cứu riêng về văn hóa chính trị, màđồng nhất văn hóa chính trị với “văn hóa vô sản” (hoặc “văn hóa xã hội chủ nghĩa”) Từ sau

sự đổ vỡ của Liên Xô và hệ thống xã hội chủ nghĩa, cách tiếp cận trên hầu như không đượctiếp tục Các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu và Liên Xô trước đây, nhất là ở Nga, trong lĩnhvực nghiên cứu văn hóa chính trị đã có những thay đổi quan trọng và phân hóa theo hướngcấp tiến hay bảo thủ (tiếp thu nhiều hay ít những kết quả nghiên cứu của các học giả phươngTây) [68, tr.15-16]; nhờ đó mà đã mang đến một diện mạo mới cho chính trị học nước Nga

nói riêng và văn hóa chính trị nói chung.Trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI, các nhà nghiên cứu văn hóa chính trị học mác xít

ở Nga, Trung Quốc và Việt Nam đã kế thừa những giá trị đúng đắn của chính trị học mác xít,

từ bỏ những quan điểm có tính giáo điều, đồng thời tiếp thu có chọn lọc những thành quảnghiên cứu văn hóa chính trị của các nước, nhất là của Mỹ và phương Tây, từng bước hìnhthành phương pháp và luận điểm mới nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của thực tiễn chính trịđất nước trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế

1.2.2 Khái quát các công trình nghiên cứu văn hóa chính trị ở Việt Nam

Ở Việt Nam, trước đây văn hóa chính trị được nghiên cứu lồng ghép trong các nghiêncứu về “chính trị” và “văn hóa” nói chung Những nghiên cứu văn hóa chính trị mang tính độclập và chuyên sâu chỉ mới xuất hiện trong vài thập kỷ trở lại đây, có thể kể đến các nghiên cứu

sau: Văn hóa trong chính trị và văn hóa trong kinh tế ở Việt Nam (Phạm Huy Đức - Vũ Thị Phương Hậu đồng chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2019); Văn hóa Hồ Chí

Minh và sự rèn luyện nhân cách văn hóa của thanh niên (Phạm Hồng Chương, Tạp chí Lịch

sử Đảng, Số 1-2005); Văn hóa ứng xử Hồ Chí Minh – Giá trị và ý nghĩa (Phạm Hồng Chương, Tạp chí Cộng sản, Số 15-2015); Tiếp cận triết học về văn hóa chính trị và xây dựng

văn hóa chính trị Việt Nam hiện nay (Nguyễn Văn Huyên, Thông tin chính trị học, Số

1-2005); Hệ văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam trong đổi mới và hội nhập (Hoàng Chí Bảo, Tạp chí Cộng sản, Số 7-2009); Chính trị học – Những vấn đề lý luận và thực tiễn (2007-

2012),Viện chính trị học, Học viện chính trị - Hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, Nxb Lý

luận chính trị, Hà Nội, 2012); Văn hóa chính trị và lịch sử dưới góc nhìn văn hóa chính trị (Phạm Hồng Tung), Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2022); Văn hóa chính trị (Nguyễn Hữu

Đống, Tạp chí Lý luận chính trị, Số 2-2018); và nhiều công trình khác Ngoài ra cũng còn một

số luận án tiến sĩ đã bảo vệ cũng chọn đề tài văn hóa chính trị làm đề tài nghiên cứu củamình…

Các công trình khoa học nói trên đã tập trung nghiên cứu về quá trình ra đời, phát triển,

vị trí, vai trò, cấu trúc, đặc điểm, chức năng của văn hóa chính trị ở Việt Nam; đồng thời đưa raquan điểm, phương hướng, giải pháp xây dựng văn hóa chính trị trong nền văn hóa Việt Namtiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

- Về nội hàm cấu trúc của văn hóa chính trị

Trong khi khảo sát kết quả nghiên cứu về cấu trúc của văn hóa chính trị, Phan XuânSơn rút ra kết luận rằng: “Ở phương Tây, phương Đông hay ở

Việt Nam, các nhà nghiên cứu văn hóa chính trị đã có nhiều cách tiếp cận khác nhau về cấutrúc văn hóa chính trị, tùy theo mục đích nghiên cứu và tính hữu dụng của các cách tiếp cận

đó, để phân loại các cách tiếp cận khác nhau, nhưng ở đây sử dụng cách tiếp cận văn hóa theotầng (lớp) nội dung Trong đó, cấu trúc văn hóa chính trị bao gồm: giá trị chính trị, trong đó hạtnhân là các giá trị cốt lõi; chuẩn mực chính trị, bao gồm các nguyên tắc chinh trị, các quy tắcứng xử, các nghi thức; nhân vật chính trị (đại diện cho mô hình nhân cách trong văn hóa chínhtrị); biểu tượng chính trị” [69, tr.757]

Có thể nói, các nghiên cứu về văn hóa chính trị của các tác giả Việt Nam có cách tiếpcận khá gần (tương đồng) với các nghiên cứu trên thế giới Tuy nhiên, về lôgic trình bày, sắpxếp vị trí, vai trò, chức năng trong cấu trúc văn hóa chính trị vẫn còn những chỗ khác nhau.Thêm nữa, trong mấy năm gần đây, ở Việt Nam có một số công trình nghiên cứu về “văn hóacông vụ” Theo lôgic nội tại của khoa học chính trị “văn hóa công vụ” có thể được coi là một

bộ phận của văn hóa chính trị cần được quan tâm nghiên cứu kỹ hơn

- Văn hóa chính trị Việt Nam truyền thống

Về giá trị truyền thống tốt đẹp của con người Việt Nam trong tác phẩm Giá trị tinh

thần truyền thống của dân tộc Việt Nam (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011), Trần Văn

Giàu đã đúc kết gồm bảng giá trị: “yêu nước, cần cù, anh hùng, sáng tạo, lạc quan, thươngngười, vì nghĩa”

Tác phẩm Toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế và giữ gìn, phát huy giá trị truyền thống

của dân tộc Việt Nam (Nguyễn Thế Nghĩa, Nguyễn Thị Hương Giang, Nxb Chính trị quốc

gia, Hà Nội, 2016) đã đúc kết 5 giá trị truyền thống cốt lõi (tr.194-tr.228): 1 Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam; 2 Ý chí tự lập, tự cường dân tộc; 3 Tinh thần đoàn kết, tình yêu thương con người và lóng nhân ái khoan dung; 4 Đức tính cần cù, trí tuệ thông minh và tư duy sáng tạo;

5 Tinh thần lạc quan, yêu đời và yêu cuộc sống Tác phẩm: Văn hóa chính trị Việt Nam truyền thống và hiện đại (Nguyễn Hồng Phong, Nxb Văn hóa - Thông

tin, Hà Nội, 1998), đã khái quát những tinh hoa văn hóa chính trị truyền thống của Việt Namnhư “yêu nước”, “dân chủ”, “trọng dân”, “nhân nghĩa”, “nhân văn”… đã góp phần làm nênnăng lực nội sinh của dân tộc, là động lực cho cuộc đấu tranh dựng nước và giữ nước hàng

ngàn năm của dân tộc; Bước đầu tìm hiểu những giá trị văn hóa chính trị truyền thống Việt

Nam (Nguyễn Văn Huyên, Nguyễn Văn Vĩnh, Nguyễn Hoài Văn, Nxb Chính trị quốc gia,

Hà Nội, 2009) Trong đó, các tác giả đã phân tích khái quát những giá trị văn hóa chính trị cốtlõi của Việt Nam trong lịch sử Tuy nhiên, các tác giả chưa đưa ra tiêu chí về cách phân loại vàcũng chưa chắt lọc khái quát về nội dung của các giá trị văn hóa nói trên

Ngoài ra cũng có một số công trình nghiên cứu có liên quan đến văn hóa chính trị

truyền thống Việt Nam như: Phương cách dùng người của ông cha ta trong lịch sử (Phan Hữu Dật chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1994); Những giá trị tiêu biểu của văn

hóa chính trị truyền thống Việt Nam và ý nghĩa của chúng với việc phát triển nền văn hóa chính trị ở Việt Nam hiện nay (Nguyễn Thị Dung, Luận án tiến sĩ triết học, Hà Nội, 2009); và

các công trình khác…

- Văn hóa chính trị Hồ Chí Minh

Có khá nhiều công trình nghiên cứu về văn hóa và văn hóa chính trị Hồ Chí Minh

Trong đó phải kể đến các công trình sau: Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển văn hóa và con

người (Đặng Xuân Kỳ, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005), tác giả cho rằng, văn hóa

chính trị thể hiện không chỉ ở tư tưởng, quan điểm chính trị, mà còn bộc lộ thông qua hoạtđộng thực tiễn chính trị của Hồ Chí Minh; đồng thời, tác giả chỉ ra một số nội dung cơ bản cấuthành văn hóa chính trị Hồ Chí Minh như: tư tưởng về dân, về dân chủ, về Đảng và mối quan

hệ giữa Đảng, nhà nước với nhân dân

Đáng chú ý là tác phẩm: Hồ Chí Minh nhà văn hóa kiệt xuất (Song Thành, Nxb.

Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010) Trong tác phẩm này, tác giả

đã phân tích về khái niệm, cấu trúc và vai trò của văn hóa chính trị; cơ sở hình thành văn hóachính trị Hồ Chí Minh Nội dung cơ bản của văn hóa chính trị Hồ Chí Minh được thể hiệndưới dạng một tập hợp các quan điểm như: “Dân là gốc”, “dân là chủ”, “dân làm chủ”, chínhtrị sáng suốt là chính trị “được lòng dân” và thực hành một nền chính trị dân chủ, kết hợp giữađạo đức với pháp luật…

Tác phẩm văn hóa chính trị Hồ Chí Minh với việc nâng cao văn hóa chính trị của đội

ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý ở Việt Nam hiện nay (Bùi Thị Thu Hiền, Nxb Đại học quốc gia

Hồ Chí Minh, 2021), đã đề cập khá phong phú các phương diện của văn hóa chính trị Hồ ChíMinh (khái niệm, nội dung, đặc điểm, ý nghĩa của văn hóa chính trị Hồ Chí Minh); đồng thờinêu cách thức và phương pháp vận dụng nội dung văn hóa chính trị Hồ Chí Minh nhằm nângcao văn hóa chính trị của đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý ở Việt Nam hiện nay

Nhiều nghiên cứu được công bố trên các tạp chí khoa học có liên quan đến văn hóa

chính trị Hồ Chí Minh Trong đó có những nghiên cứu đáng chú ý: Nhân dân – Một phạm

trù văn hóa chính trị Hồ Chí Minh (Bùi Đình Phong, Tạp chí Tuyên giáo, Số 3-2010) Trong

đó, tác giả chỉ rõ, phạm trù “Dân” trong văn hóa chính trị Hồ Chí Minh mang sắc thái đặc biệt,

thể hiện tính nhân văn sâu sắc: “dân sinh”, “dân trí”, “dân chủ”, “dân quyền”; Trong bài Văn

hóa Hồ Chí Minh - Giá trị và ý nghĩa (Hoàng Chí Bảo, Hội thảo khoa học quốc tế kỷ niệm

120 năm ngày sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Học viện Chính trị - Hành chính quốc gia HồChí Minh, Nxb Chính trị - Hành chính, Hà Nội, 2010, tr.571-588) tác giả chỉ rõ ba loại hình

cơ bản của văn hóa Hồ Chí Minh: văn hóa chính trị, văn hóa đạo đức, văn hóa ứng xử; Khát

vọng Hồ Chí Minh – Việt Nam độc lập, tự do, hạnh phúc, dân chủ, phồn vinh, hùng cường, sánh vai với các cường quốc năm châu (Bùi Đình Phong, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí

Minh, 2021)

Về nội dung văn hóa chính trị Hồ Chí Minh, đa số các tác giả cho rằng, đó là sự tổnghợp giá trị văn hóa chính trị truyền thống dân tộc với tinh hoa văn hóa nhân loại, là sự kết hợphài hòa giữa yếu tố văn hóa với yếu tố chính trị trong văn hóa chính trị của Người Tuy nhiên,các tác giả chưa phân tích sâu các nội dung của từng yếu tố và vai trò, tác dụng của chúngtrong quá trình phát triển và tỏa sáng trong thực tiễn hoạt động chính trị của Hồ Chí Minh.

- Xây dựng văn hóa chính trị và vấn đề đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức ở Việt Nam hiện nay

Nhiều tác phẩm bàn về xây dựng văn hóa chính trị, nhất là đào tạo, bồi dưỡng lựclượng cán bộ, công chức, viên chức trong nhiều lĩnh vực hoạt động ở Việt Nam trong thời kỳ

đổi mới và hội nhập quốc tế Trước hết là các tác phẩm: Luận cứ khoa học cho việc nâng cao

chất lượng đội ngũ cán bộ trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

(Nguyễn Phú Trọng và Trần Xuân Sầm đồng chủ biên, Đề tài Khoa học xã hội cấp Nhà nước

KX.05.03, Hà Nội, 2001); Văn hóa chính trị với công tác vận động quần chúng nhân dân

trong tình hình hiện nay (Hoàng Chí Bảo, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005); Nâng cao văn hóa chính trị của cán bộ lãnh đạo quản lý ở nước ta hiện nay (Lâm Quốc Tuấn, Nxb.

Văn hóa - Thông tin và Viện văn hóa, Hà Nội, 2006); Đổi mới quan hệ giữa Đảng, Nhà nước

và các tổ chức chính trị - xã hội trong hệ thống chính trị ở Việt Nam (Lê Hữu Nghĩa, Hoàng

Chí Bảo, Bùi Đình Bôn, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2008) Bên cạnh các công trình nêutrên, còn nhiều bài viết đăng trên các tạp chí khoa học về xây dựng văn hóa chính trị gắn vớiviệc bồi dưỡng, nâng cao phẩm chất chính trị, đạo đức, chuyên môn… của đội ngũ cán bộ

hoạt động trong hệ thống chính trị, như: Văn hóa chính trị Việt Nam trong thời kỳ đổi mới

(Lâm Quốc Tuấn, Tạp chí Tư tưởng - Văn hóa, Số 10-2004); Văn hóa chính trị – Ngọn đuốc thắp sáng tương lai dân tộc (Trần Viết Luu, dientu@hanoi.com.vn, ngày 29/11/2021); Bàn

về văn hóa chính trị (Nguyễn

Trọng Chuẩn, Tạp chí Tuyên giáo, https://tuyengiao.vn/van-hoa-xa-hoi/ban- chinh-tri-138276, 29/01/2023); Xây dựng văn hóa trong chính trị và văn hóa trong kinh tế (Hoàng Chí Bảo, Tạp chí Lý luận, Số 6-2017); Một số yếu tố tác động đén văn hóa chính trị

ve-van-hoa-của cán bộ lãnh đạo, quản lý ở nước ta hiện nay (Nguyễn Văn Ký, Tạp chí Cộng sản điện tử

(online), ngày 11/08/2020); Xây dựng và thực hành văn hóa Đảng trong điều kiện Đảng cầm

quyền (Hoàng Chí Bảo, Tạp chí Cộng sản, Số 8-2012); Văn hóa chính trị trong việc hình thành phẩm chất, năng lực người cán bộ lãnh đạo chính trị (Trình Đình Thảo, Ngô Minh

Thuận, Tạp chí Triết học, Số 6-2011);… Trong các bài viết này, ngoài việc đề cập đến kháiniệm và một số nội dung văn hóa chính trị, các tác giả chủ yếu tập trung bàn về các giải phápđào tạo, bồi dưỡng, xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên có đủ phẩm chất (chính trị, đạo đức,

…) và năng lực đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong các vị trí công tác ở nhiều lĩnh vực

1.2.3 Khái quát các công trình nghiên cứu về xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh

Cho đến nay, chưa có công trình nghiên cứu trực tiếp nào về văn hóa chính trị và xâydựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh, chỉ có một số nghiên cứu về văn hóa, conngười và xây dựng đội ngũ cán bộ… có liên quan đến văn hóa chính trị và xây dựng văn hóachính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh

- Những nghiên cứu về văn hóa, con người liên quan đến văn hóa chính trị ở Thành

phố Hồ Chí Minh:

+ Bộ sách Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh (Trần Văn Giàu và Trần Bạch

Đằng chủ biên, gồm 4 tập, Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1998) Đây là công trình nghiêncứu bao quát nhiều lĩnh vực của Thành phố Hồ Chí Minh trải dài hơn 300 năm lịch sử (địa lý

tự nhiên, lịch sử, kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, con người…) Nó phản ánh những giá trịvăn hóa, con người trong hơn 300 năm lịch sử xây dựng, bảo vệ và phát triển thành phố chủyếu

trên các mặt: khai hoang mở cõi và khẳng định chủ quyền dân tộc ở phía Nam; chống giặcngoại xâm, giành và bảo vệ nền độc lập, chủ quyền quốc gia và lãnh thổ đất nước Tuy khôngtrực tiếp bàn đến văn hóa chính trị và xây dựng văn hóa chính trị, nhưng nội dung công trình

đã thể hiện chân thực những giá trị đích thực của văn hóa và con người thành phố Hồ ChíMinh trong lịch sử…

+ Tác phẩm Văn hóa và phát triển ở Thành phố Hồ Chí Minh (Nguyễn Thế nghĩa và

Lê Hồng Liêm đồng chủ biên, Nxb Sở Văn hóa thông tin Thành phố Hồ Chí Minh, 2000).Tác phẩm tập trung phân tích, làm nổi bật: Tinh thần yêu nước, dũng cảm của nhân dân SàiGòn - Gia Định trong công cuộc khai hoang mở cõi, khẳng định chủ quyền dân tộc ở phíaNam; Bản lĩnh chính trị kiên cường của nhân dân thành phố dưới sự lãnh đạo của Đảng trongcác cuộc đấu tranh cách mạng, góp phần vào thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, của cuộckháng chiến chống Pháp và chống Mỹ xâm lược; Quyết tâm chính trị và hành động cáchmạng của lãnh đạo và nhân dân thành phố trong việc khắc phục hậu quả chiến tranh, khôiphục kinh tế (1975 - 1980) và đi tìm “lối thoát” khỏi cuộc khủng hoảng kinh tế (1980 - 1986)bằng cách “xé rào”, gỡ bỏ những cản trở lỗi thời, tạo ra cơ sở lý luận và thực tiễn để sau đóĐảng ta khái quát, xây dựng đường lối đổi mới… Tất cả những sự kiện trên đã thể hiện sinhđộng văn hóa chính trị của lãnh đạo và nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh

+ Bộ sách Lịch sử Nam Bộ kháng chiến (4 tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

2011): đã thể hiện một cách sinh động, chân thực toàn bộ cuộc kháng chiến chống quân xâmlược của đồng bào Nam Bộ dưới sự lãnh đạo của Đảng Nội dung bộ sách không chỉ phảnánh tinh thần yêu nước, dũng cảm, sáng tạo, mưu trí đánh giặc của nhân dân, mà còn làm nổibật quyết tâm chính trị kết hợp với tri thức khoa học và nghệ thuật lãnh đạo của Đảng trong

việc tổ chức thực hiện chiến tranh nhân dân.

+ Tác phẩm Một số vấn đề xây dựng chính quyền đô thị từ thực tiễn Thành phố Hồ

Chí Minh (Phan Xuân Biên, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2007): đã nhấn mạnh

nhu cầu xây dựng chính quyền đô thị để đáp ứng yêu cầu phát triển toàn diện của thành phố;đồng thời không ngừng nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng, năng lực tổ chức quản lý xã hộicủa chính quyền đô thị và phát huy quyền làm chủ của nhân dân một cách thực chất và cóhiệu quả Mặc dù không trực tiếp bàn về văn hóa chính trị, song nội dung tác phẩm đã thể hiện(ở mức độ nhất định) những yếu tố của văn hóa chính trị

- Những nghiên cứu có liên quan đến xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh:

+ Một số vấn đề văn hóa cơ bản ở Thành phố Hồ Chí Minh trong quá trình công

nghiệp hóa, hiện đại hóa (Báo cáo tổng kết chương trình nghiên cứu khoa học cấp Bộ, Viện

Khoa học xã hội tại Thành phố Hồ Chí Minh chủ trì Nguyễn Tấn Đắc làm chủ nhiệm,nghiệm thu năm 2000) Báo cáo này gồm 5 phần, trong phần 4 và phần 5 của Báo cáo, các tácgiả đã phân tích, luận chứng và đưa ra kết luận: yếu tố dân chủ và yêu nước được thể hiện đậmnét và trở thành dòng chảy chủ lưu trong văn hóa Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh suốt hơn

300 năm lịch sử Mặc dù công trình không nghiên cứu chuyên sâu về văn hóa chính trị, songyếu tố văn hóa chính trị vẫn thể hiện rõ nét và xuyên suốt công trình Đây là công trình tốt, cónhiều dữ liệu bổ ích để luận án kế thừa, phát triển

+ Suy thoái đạo đức, lối sống của cán bộ, đảng viên ở Thành phố Hồ Chí Minh –

Thực trạng, nguyên nhân và giải pháp khắc phục (Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Thành

phố, Nguyễn Trung Trực chủ nhiệm, nghiệm thu năm 2004) Nội dung và kết quả của đề tàichỉ rõ: sự suy thoái về đạo đức, lối sống của một bộ phận cán bộ, đảng viên, nhất là nhữngngười có chức có quyền đã lâm vào tệ quan liêu, tham nhũng, lãng phí làm giảm sút lòng tincủa nhân dân đối với Đảng bộ và chính quyền thành phố; Nguyên nhân của tình

trạng trên là do các cấp ủy Đảng, các cấp chính quyền chưa chú trọng công việc xây dựng,chỉnh đốn Đảng (chưa chú ý xây dựng Đảng về đạo đức và văn hóa, nhất là chưa xây dựngvăn hóa chính trị đúng tầm…); Giải pháp chủ yếu khắc phục tình trạng trên là phải tập trungcác nguồn lực để xây dựng, chỉnh đốn Đảng, nhất là tập trung xây dựng văn hóa chính trị, rènluyện đạo đức cách mạng “cần kiệm, liêm chính, chí công vô tư” cho cán bộ, đảng viên; đồngthời thực hiện nghiêm nguyên tắc “tập trung dân chủ” và thường xuyên tự phê bình và phêbình…

+ Tác phẩm Sài Gòn - Gia Định - Thành phố Hồ Chí Minh – 40 năm thực hiện Di

chúc của Bác Hồ (Ban Tuyên giáo Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, Nxb Tổng hợp

Thành phố Hồ Chí Minh, 2010), gồm 2 phần: Phần 1 “Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh –

Văn kiện lịch sử bất hủ” – phản ánh giá trị trường tồn và ý nghĩa lịch sử của Di chúc đối với

Đảng, Nhà nước, nhân dân và bạn bè quốc tế…; Phần 2 “Thành phố mang tên Bác Hồ cùng

cả nước thực hiện Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh”: có nhiều nghiên cứu liên quan đến

xây dựng văn hóa chính trị, được thể hiện tập trung ở hai phương diện 1 Xây dựng hệ thống

chính trị của thành phố có đủ phẩm chất trong sạch về đạo đức, vững mạnh về chính trị, giỏi

về chuyên môn, đủ sức lãnh đạo, cầm quyền và quản lý sự phát triển của thành phố, 2 Đào

tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, đảng viên có đức, có tài và không ngừng nâng cao trình độ vănhóa chính trị…

+ Công trình Xây dựng, bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa, con người thành phố gắn

với xây dựng không gian văn hóa Hồ Chí Minh tại Thành phố mang tên Bác (Thành ủy

Thành phố Hồ Chí Minh, trong sách “Hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia

đình và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời kỳ đổi mới”, Nxb Chính trị quốc gia Sự

thật, Hà Nội, 2022), gồm 4 phần: 1 Một số quan điểm chỉ đạo quan trọng, xuyên suốt của Đảng về văn hóa; 2 Tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt về xây dựng, phát triển văn hóa và

con người Thành phố Hồ Chí Minh; 3 Kết quả xây dựng, bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa tại Thành phố Hồ Chí Minh thời gian qua; 4 Tiếp tục xây dựng, bảo vệ và phát huy giá trị văn

hóa gắn với xây dựng không gian văn hóa Hồ Chí Minh Trong công trình này, Thành ủyThành phố Hồ Chí Minh đã tổng kết thực tiễn, rút ra những đánh giá quan trọng về những kếtquả đạt được (và cả hạn chế) trong xây dựng văn hóa và văn hóa chính trị ở Thành phố suốtthời kỳ đổi mới Đồng thời, chỉ ra định hướng quan trọng để tiếp tục xây dựng văn hóa và vănhóa chính trị trong những năm tới Công trình này là một trong những cơ sở lý luận quan trọnggiúp luận án xây dựng phương hướng và giải pháp xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phốtrong thời kỳ đổi mới

Ngoài ra, còn một số tác phẩm, các nghiên cứu liên quan đến xây dựng văn hóa chính

trị ở thành phố Hồ Chí Minh: Vai trò của văn hóa trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội ở

thành phố Hồ Chí Minh thời kỳ đổi mới (Đào Tuấn Hậu, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,

2016); Văn hóa thành phố Hồ Chí Minh góp phần tạo động lực phát triển bền vững kinh tế

trọng điểm phía Nam (Huỳnh Quốc Thắng, Tạp chí Nghiên cứu phát triển, Số 17- 3/2016); Văn kiện Đại hội đại biểu lần thứ X (Đảng Cộng sản Việt Nam, Đảng bộ Thành phố Hồ Chí

Minh, tháng 10 năm 2015); Những vấn đề chủ yếu của văn kiện Đại hội Đảng bộ thành phố

Hồ Chí Minh lần thứ X, nhiệm kỳ 2015 - 2020 (Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh, Ban

Tuyên giáo, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2015); Văn kiện Đại hội đại biểu lần

thứ XI, nhiệm kỳ 2020 - 2025 (Đảng Cộng sản Việt Nam, Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh).

Tóm lại, từ tổng quan tình hình và kết quả nghiên cứu về văn hóa chính trị trên thế giới, ở Việt Nam và Thành phố Hồ Chí Minh, có thể rút ra một số nhận xét sau:

- Thứ nhất, ở các nước phương Tây, những nghiên cứu về văn hóa chính trị xuất hiện

khá sớm, đạt được những kết quả khả quan và có ảnh hưởng lớn đến các nghiên cứu ở cácnước khác Những nghiên cứu đó làm rõ

được những vấn đề cơ bản của văn hóa chính trị (cấu trúc, chức năng, phân loại của nó) Tuynhiên, vẫn còn nhiều vấn đề chưa có lời giải đáp như: vai trò của văn hóa chính trị trong hộinhập quốc tế, vấn đề hội nhập văn hóa và văn hóa chính trị của các quốc gia đang phát triển vàkém phát triển diễn ra như thế nào? Chúng có thích ứng được với văn hóa và văn hóa chính trịcủa các nước phát triển không?

- Thứ hai, ở Việt Nam, những nghiên cứu về văn hóa và văn hóa chính trị đã tiếp cận

những thành tựu nghiên cứu của thế giới trên những nét cơ bản; tuy nhiên, còn nhiều khoảngtrống về tri thức trong lĩnh vực này cần được nghiên cứu (khái niệm, cấu trúc, những ưu điểm

và hạn chế của văn hóa chính trị Việt Nam) Vì vậy, nhận thức chung về văn hóa chính trị vànhững giá trị cốt lõi, những chuẩn mực của nó chưa thống nhất, nên khó ứng dụng trong thựctiễn Đặc biệt là, chưa có nghiên cứu về “quyền lực mềm”, chiến lược xây dựng, phát triển vănhóa và văn hóa chính trị trong hội nhập quốc tế… để tư vấn hoạch định chính sách

- Thứ ba, những nghiên cứu về văn hóa và văn hóa chính trị ở thành phố Hồ Chí

Minh hiện có rất ít Các nghiên cứu này chủ yếu đề cập đến văn hóa giáo dục, văn hóa và cácloại hình nghệ thuật; một số nghiên cứu liên quan đến văn hóa chính trị thì mới chỉ dừng lại ởmức độ mô tả tình trạng xuống cấp về đạo đức lối sống của một bộ phận cán bộ cấp cơ sở(quận, huyện, phường, xã) và đề xuất các giải pháp nâng cao ý thức chính trị, phẩm chất đạođức, lối sống của cán bộ đảng viên trên địa bàn thành phố

1.3 Những vấn đề luận án cần tập trung giải quyết

1.3.1 Khái niệm văn hóa chính trị

- Về khái niệm văn hóa chính trị: Luận án tiếp cận dưới hai góc độ: 1 Phân tích văn

hóa chính trị trong mối tương quan với những hiện tượng xã hội khác (không phải là văn hóa

chính trị) để so sánh, tìm ra những đặc trưng của văn hóa chính trị; 2 Phân tích những quan

niệm khác nhau về khái niệm văn hóa chính trị

để tìm ra những điểm chung giống nhau (mang tính khoa học, khách quan, tích cực…) vànhững điểm riêng khác nhau (không thật sự khoa học, khách quan và nhiều hạn chế…) Trên

cơ sở đó, chắt lọc và khái quát những đặc trưng chung giống nhau của văn hóa chính trị (mangtính khách quan, khoa học, được nhiều ý kiến khẳng định) đưa vào làm cơ sở xây dựng kháiniệm văn hóa chính trị

- Về cấu trúc và nội dung của văn hóa chính trị:

Hiện nay trên các sách báo khoa học có nhiều cách tiếp cận về cấu trúc, nội dung của

văn hóa chính trị Có thể khái quát ba cách tiếp cận chính sau: 1 Cách tiếp cận theo hình thái ý thức xã hội về văn hóa chính trị; 2 Cách tiếp cận theo lĩnh vực của văn hóa chính trị; 3 Cách

tiếp cận theo tầng nội dung của văn hóa chính trị Vì vậy, tùy theo mục đích của nghiên cứu vàtính hữu dụng của cách tiếp cận về cấu trúc của văn hóa chính trị, mà các yếu tố nội dung củavăn hóa chính trị được tổ chức, sắp xếp tương ứng với cấu trúc của nó Luận án này sử dụngcách tiếp cận theo tầng nội dung của văn hóa chính trị kết hợp với những ưu điểm của cáchtiếp cận hình thái ý thức xã hội về văn hóa chính trị Theo đó, nội dung văn hóa chính trị baogồm: giá trị chính trị, chuẩn mực chính trị, biểu tượng văn hóa chính trị, nhân vật văn hóachính trị

1.3.2 Nội dung của văn hóa chính trị Việt Nam

Luận án tập trung phân tích các nội dung sau:

- Các giá trị văn hóa chính trị: (chủ nghĩa yêu nước Việt Nam; chủ nghĩa nhân văn

Việt Nam; ý thức cộng đồng, tinh thần đại đoàn kết dân tộc và đoàn kết quốc tế trong sáng,thủy chung; tinh thần thân dân Việt Nam; tinh thần hòa hiếu Việt Nam)

- Các chuẩn mực của văn hóa chính trị Việt Nam được thể hiện ở ba lĩnh vực thực

tiễn chính trị - xã hội (lĩnh vực quy phạm pháp luật; lĩnh vực nguyên tắc tổ chức và hoạt độngcủa hệ thống chính trị; lĩnh vực nhận thức, thái độ và hành vi chính trị được xã hội thừa nhận)

- Các biểu tượng và nhân vật văn hóa chính trị Việt Nam là tinh hoa văn hóa chính trị

cốt lõi của dân tộc, có sức thu hút, lôi cuốn, lan tỏa mạnh mẽ tới hàng triệu người Việt Nam và

có ảnh hưởng tích cực đến cộng đồng quốc tế

1.3.3 Thực trạng xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh

- Để làm rõ thực trạng xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh, trướchết cần phân tích những yếu tố tác động đến sự hình thành, phát triển văn hóa chính trị ởThành phố Hồ Chí Minh

- Phân tích khái quát thực trạng xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ ChíMinh trong lịch sử gắn trực tiếp với những giá trị văn hóa chính trị do chính con người, nhândân thành phố sáng tạo ra

- Phân tích thực trạng xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh trongthời kỳ đổi mới (từ năm 1986 đến nay) gắn với những thuận lợi, khó khăn, thành tựu và hạnchế cùng những vấn đề đặt ra khá phức tạp

1.3.4 Quan điểm, phương hướng và giải pháp xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

- Trên cơ sở đánh giá đúng thực trạng xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố HồChí Minh trong thời gian qua với những ưu điểm và thành tựu, khuyết điểm và hạn chế, cùngnhững nguyên nhân của chúng; căn cứ vào mục tiêu, phương hướng, nhiệm vụ phát triển củaThành phố Hồ Chí Minh đến năm 2030, luận án đề xuất quan điểm, phương hướng, giải phápxây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

- Phương hướng xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh cần được xâydựng gắn liền với phương hướng xây dựng kinh tế - xã hội, văn hóa và con người ở Thànhphố Hồ Chí Minh

- Các giải pháp xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh là cụ thể hóacủa phương hướng; trong đó kết hợp hài hòa con người với các nguồn lực, phương pháp,phương tiện để hoàn thành mục tiêu xây dựng văn hóa chính trị thành hiện thực

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

Là một bộ phận đặc biệt của văn hóa, văn hóa chính trị ra đời, phát triển cùng với sự rađời, phát triển của chính trị Văn hóa chính trị là toàn bộ những thành tựu của con người đạtđược trong lĩnh vực hoạt động chính trị Nó được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu dướinhiều góc độ khác nhau

Ở phương Tây, văn hóa chính trị được nghiên cứu như là một khoa học từ giữa thế kỷ

XX đến nay và đã đạt được những thành tựu quan trọng (một phần trong đó đã được đưa vàogiảng dạy ở các trường đại học và ứng dụng trong thực tiễn)

Trong vài thập niên gần đây, các nghiên cứu về văn hóa chính trị ở Việt Nam đã có

được những kết quả khả quan, thể hiện ở các phương diện nghiên cứu chính: 1 Nghiên cứu

văn hóa chính trị truyền thống (tập trung chủ yếu ở các nội dung: “yêu nước”, “thương dân”,

“nhân nghĩa”, “đoàn kết”,…; 2 Nghiên cứu văn hóa chính trị Hồ Chí Minh (tập trung vào các vấn đề: “dân là gốc”, “dân làm chủ”, “chính trị thân dân”…); 3 Xây dựng văn hóa chính trị

(tập trung chủ yếu vào các vấn đề: xây dựng văn hóa Đảng, làm cho Đảng trong sạch, vữngmạnh và đào tạo bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, đảng viên vừa “hồng” vừa “chuyên”)

Ở Thành phố Hồ Chí Minh, cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu trực tiếp,chuyên sâu và có hệ thống về văn hóa chính trị; chỉ có những công trình nghiên cứu về vănhóa con người cùng những hoạt động chính trị (chủ yếu tập trung vào: truyền thống đoàn kếtyêu nước, đánh giặc; kế sách phát triển kinh tế - xã hội; đấu tranh chống quan liêu, thamnhũng, lãng phí…)

Chính vì vậy, luận án cần tiếp tục nghiên cứu, giải quyết các vấn đề sau: 1 Làm rõ hơn khái niệm, cấu trúc và nội dung của văn hóa chính trị; 2 Cấu trúc và nội dung của văn hóa chính trị Việt Nam; 3 Phân tích thực trạng xây dựng văn hóa chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh; 4 Xây dựng quan điểm, phương hướng và giải pháp xây dựng, phát triển văn hóa

chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

Chương 2

LÝ LUẬN CHUNG VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ

VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VIỆT NAM

2.1 Lý luận chung về văn hóa chính trị

2.1.1 Tiếp cận về văn hóa chính trị

Hiện nay trên các sách báo khoa học có nhiều cách tiếp cận về cấu trúc, nội dung của

văn hóa chính trị, có thể khái quát ba cách tiếp cận sau: 1 Cách tiếp cận theo hình thái ý thức

xã hội về văn hóa chính trị; 2 Cách tiếp cận theo lĩnh vực của văn hóa chính trị; 3 Cách tiếp

cận theo tầng nội dung của văn hóa chính trị Vì vậy, tùy theo mục đích nghiên cứu và cáchtiếp cận đối với văn hóa chính trị mà nội dung của văn hóa chính trị được thể hiện một cách cụthể, rõ ràng

2.1.1.1 Cách tiếp cận theo hình thái ý thức xã hội về văn hóa chính trị

Cách tiếp cận theo hình thái ý thức xã hội về văn hóa chính trị chỉ rõ rằng, với tư cách

là hình thái ý thức xã hội, văn hóa chính trị phản ánh đời sống chính trị - xã hội, thể hiện rõ cấutrúc văn hóa chính trị với các nội dung chủ yếu: tri thức chính trị, hệ tư tưởng chính trị, lýtưởng chính trị, niềm tin chính trị, chuẩn mực và nguyên tắc chính trị…

- Thứ nhất, tri thức chính trị

Tri thức chính trị là tổng hợp toàn bộ tri thức được hình thành phát triển, tích lũy suốtquá trình hoạt động chính trị - xã hội của chủ thể chính trị Nó bao gồm tri thức lý luận chính trị

và tri thức kinh nghiệm chính trị

+ Tri thức lý luận chính trị là toàn bộ tri thức phản ánh đời sống chính trị (những mối

quan hệ chính trị, so sánh tương quan lực lượng chính trị giữa các giai cấp, đảng phái, nhànước, quốc gia, dân tộc) Trong đó, thể hiện nổi bật là bản chất các sự kiện chính trị và nhữngquy luật vận động, phát triển

của đời sống chính trị (quy luật đấu tranh giai cấp, cách mạng xã hội, hình thành, phát triển nhànước và hệ thống chính trị, phát triển dân chủ và dân chủ hóa xã hội, quản lý xã hội…) Trithức lý luận chính trị ở vị trí trung tâm và giữ vai trò quan trọng trong hoạt động chính trị Nókhông chỉ giáo dục, hình thành tình cảm, ý thức và niềm tin chính trị của quần chúng mà còngóp phần chỉ đạo, định hướng và điều chỉnh hoạt động của các chủ thể chính trị trong từng giaiđoạn lịch sử nhất định.

+ Tri thức kinh nghiệm chính trị bao gồm những hiểu biết thực chất, cụ thể về những

sự kiện, tình huống chính trị do trải nghiệm quá trình hoạt động thực tiễn chính trị mà các chủthể chính trị tích lũy được Tri thức kinh nghiệm chính trị rất phong phú (bao gồm tri thức về:giác ngộ chính trị và tổ chức các phong trào chính trị, vận động quần chúng đấu tranh, giảiquyết các mâu thuẫn, xung đột và xử lý các tình huống chính trị…)

- Thứ hai, hệ tư tưởng chính trị

+ Hệ tư tưởng chính trị là hệ thống tri thức lý luận chính trị phản ánh bản chất, quy luật

vận động của đời sống chính trị, lý tưởng và các mục tiêu chính trị cùng nhu cầu, lợi ích củachủ thể chính trị và phương thức hiện thực hóa chúng trong thực tiễn Hệ tưởng chính trị là giátrị cốt lõi, là hạt nhân của văn hóa chính trị Trong xã hội có giai cấp, giai cấp nào cầm quyềnthì hệ tư tưởng chính trị của giai cấp đó được truyền bá trong xã hội và trở thành hệ tư tưởngchính thống của xã hội

+ Hệ tư tưởng chính trị là trụ cột của văn hóa chính trị Nó định hướng thế giới quan,nhân sinh quan và phương pháp luận cho việc hình thành cương lĩnh, mục tiêu, đường lối vàcác quyết sách chính trị của giai cấp cầm quyền; đồng thời trở thành nền tảng tư tưởng và kimchỉ nam cho mọi hoạt động của giai cấp lãnh đạo và cầm quyền (chẳng hạn, ở Việt Nam, chủnghĩa Mác - Lênin là hệ tư tưởng chính trị của giai cấp công nhân, là nền tảng tư tưởng và

kim chỉ nam cho mọi hoạt động của cách mạng của giai cấp công nhân và Đảng Cộng sảnViệt Nam).

- Thứ ba, lý tưởng chính trị

Lý tưởng chính trị là mục đích chính trị cao đẹp, tiến bộ mang tính nhân văn được chủthể chính trị “tôn thờ” và vươn tới Vì vậy, lý tưởng chính trị trở thành ngọn cờ hiệu triệu, tậphợp các lực lượng và lôi cuốn, thúc đẩy hoạt động chính trị tích cực của quần chúng Trong thế

kỷ XX, lý tưởng cộng sản chủ nghĩa đã trở thành ngọn cờ tư tưởng, tập hợp và huy động hàngtriệu quần chúng đấu tranh tiêu diệt chủ nghĩa phát xít và chủ nghĩa thực dân đế quốc, phấnđấu xây dựng một xã hội hòa bình, dân chủ, tự do và tiến bộ

Ở Việt Nam ngọn cờ “độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội” đã khơi dậy vàlôi cuốn, thúc đẩy dân tộc ta đứng lên làm cuộc cách mạng Tháng Tám thành công, thực hiệnthắng lợi hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, giành độc lậpdân tộc, thống nhất tổ quốc và đưa cả nước vững bước trên con đường quá độ đi lên chủ nghĩa

xã hội

- Thứ tư, niềm tin chính trị

Niềm tin chính trị là sự tin tưởng vững chắc của con người vào mục tiêu, lý tưởngchính trị, từ đó hình thành bản lĩnh, quyết tâm, ý chí chính trị nhằm biến mục tiêu, lý tưởngthành hiện thực Có thể nói, đó là “trạng thái tâm lý thừa nhận sự đúng đắn đối với một đốitượng, một lý tưởng chính trị Đó là niềm tin có cơ sở khoa học, dựa trên sự hiểu biết mới làmcho con người giữ được sự kiên định, không giao động trước những khó khăn, thất bại nhấtthời Niềm tin chính trị tạo ra sức mạnh to lớn vì đó là sức mạnh tự nguyện, tạo ra ý chí, lòngtrung thành và đức hy sinh” [41, tr.22-23]

Để có niềm tin chính trị vững chắc, trước hết con người phải có mục tiêu, lý tưởngchính trị cao đẹp, tiến bộ và tri thức chính trị khoa học đúng đắn Đồng thời, phải đưa lý tưởng

và tri thức chính trị đó “thâm nhập vào quần chúng” để

quần chúng giác ngộ, thấu cảm, thấu hiểu… và từ đó hình thành niềm tin, ý thức tự nguyện vàkhát vọng biến lý tưởng chính trị thành hiện thực.

Như vậy, cách tiếp cận theo hình thái ý thức xã hội về văn hóa chính trị chú trọng vànhấn mạnh đến giá trị và chuẩn mực chính trị (tri thức chính trị, hệ tư tưởng chính trị, niềm tinchính trị…) Điều này là cần thiết và có ý nghĩa quan trọng đối với các xã hội, nhất là trong xãhội có giai cấp và đấu tranh giai cấp để bảo vệ lợi ích giai cấp, lợi ích dân tộc và hoàn thiện hệthống quyền lực phù hợp với mục tiêu chính trị và tiến bộ xã hội

2.1.1.2 Cách tiếp cận theo lĩnh vực của văn hóa chính trị

Cách tiếp cận này dựa trên lĩnh vực hoạt động của văn hóa chính trị Theo đó, cấu trúcvăn hóa chính trị bao gồm ba lĩnh vực: nhận thức chính trị, hành vi chính trị, thể chế chính trị

- Thứ nhất, lĩnh vực nhận thức chính trị

Nhận thức chính trị phản ánh đời sống chính trị, bao gồm: tri thức chính trị và thái độchính trị:

+ Tri thức chính trị bao gồm tri thức lý luận chính trị và tri thức kinh nghiệm chính trị

(tri thức lý luận chính trị là toàn bộ quan điểm, tư tưởng và học thuyết chính trị phản ánh bảnchất các sự kiện chính trị, những quy luật vận động, phát triển của đời sống chính trị và hệ tưtưởng chính trị (giữ vai trò trụ cột của văn hóa chính trị Tri thức kinh nghiệm chính trị lànhững hiểu biết thực chất, cụ thể về các sự kiện chính trị, những biến đổi của chúng… do quátrình trải nghiệm thực tiễn chính trị mà con người tích lũy được Đó là những cách thức,phương pháp, kỹ năng có hiệu quả về tuyên truyền chính trị, tổ chức các phong trào chính trị,giải quyết các mâu thuẫn và xử lý tình huống chính trị… Tri thức chính trị là yếu tố quan

trọng, quyết định đến thái độ chính trị của các chủ thể chính trị).

+ Thái độ chính trị (bao gồm: lý tưởng chính trị, niềm tin chính trị, mức độ quan tâm

đến chính trị và trình độ nhận thức chính trị của chủ thể