Từ cơ sở lý luận và thực tiễn dạy học, tôi đã thấy rằng: “ Nâng cao hiệu quả dạy và học môn hoá học bằng việc giải thích các hiện tượng thực tiễn có liên quan đến bài học” sẽ tạo hứng th[r]
Trang 1NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY VÀ HỌC MÔN HOÁ HỌC BẰNG VIỆC GIẢI THÍCH CÁC HIỆN TƯỢNG THỰC TIỄN
CÓ LIÊN QUAN ĐẾN BÀI HỌC
A ĐẶT VẤN ĐỀ
I/ CƠ SỞ LÝ LUẬN
Giáo dục thế hệ trẻ là nhiệm vụ mà tất các các quốc gia trên thế giới đềucoi là chiến lược của dân tộc mình Vì thế đại hội lần IX, Đảng cộng sản Việt
Nam trong nghị quyết ghi rõ: “Giáo dục là quốc sách hàng đầu”, tương lai của
một dân tộc, một quốc gia phải nhìn vào nền giáo dục của quốc gia đó
Nêu về tầm quan trọng của giáo dục cho thế hệ trẻ nhân ngày khai trường
đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh nói:“Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một phần công lớn công học tập của các em”.
Trước khi Người ra đi, trong di chúc chủ tịch Hồ Chí Minh có dặn: “Phảigiáo dục thế hệ trẻ để cho họ trở thành người vừa hồng vừa chuyên”
Trong điều kiện hiện nay, khi khoa học kỹ thuật của nhân loại phát triểnnhư vũ bão, nền kinh tế trí thức có tính toàn cầu thì nhiệm vụ của ngành giáo dục
vô cùng to lớn: Giáo dục không chỉ truyền đạt kiến thức cho học sinh mà cònphải giúp học sinh vận dụng kiến thức khoa học vào cuộc sống, vừa mang tínhgiáo dục, vừa mang tính giáo dưỡng nhưng cao hơn là giáo dưỡng hướng thiệnkhoa học
II/ CƠ SỞ THỰC TIỄN.
Phân môn hoá học trong trường trung học phổ thông giữ một vai trò quantrọng trong việc hình thành và phát triển trí dục của học sinh Mục đích của mônhọc là giúp cho học sinh hiểu đúng đắn và hoàn chỉnh, nâng cao cho học sinhnhững tri thức, hiểu biết về thế giới, con người thông qua các bài học, giờ thựchành của hoá học Học hoá để hiểu, giải thích được các vấn đề thực tiễn thôngqua cơ sở cấu tạo nguyên tử, phân tử, sự chuyển hoá của các chất bằng cácphương trình phản ứng hoá học Đồng thời là khởi nguồn, là cơ sở phát huy tínhsáng tạo ra những ứng dụng phục vụ trong đời sống của con người Hoá học gópphần giải tỏa, xoá bỏ hiểu biết sai lệch làm phương hại đến đời sống, tinh thầncủa con người
Để đạt được mục đích của học hoá học trong trường phổ thông nói
chung.THCS nói riêng, thì giáo viên dạy hoá học là nhân tố tham gia quyết định
chất lượng Do vậy, ngoài những hiểu biết về hoá học, người giáo viên dạy hoáhọc còn phải có phương pháp truyền đạt thu hút gây hứng thú khi lĩnh hội kiến
Trang 2thức hoá học của học sinh Đó là vấn đề cần quan tâm và nghiên cứu nghiêm túc.Trong sáng kiến kinh nghiệm (SKKN) này, tôi có đề cập đến một khía cạnh
“Nâng cao hiệu quả dạy và học môn hoá học bằng việc giải thích các hiện tượng
thực tiễn có liên quan đến bài học”với mục đích góp phần sao cho học sinh hóa
học dễ hiểu, thiết thực, gần gũi với đời sống và lôi cuốn học sinh khi học… Đểhoá học không còn mang tính đặc thù khó hiểu như một “thuật ngữ khoa học”
III/ THỰC TRẠNG VÀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1/Thực trạng:
Trước tình hình học hoá học phải đổi mới phương pháp dạy học đã vàđang thực sự là yếu tố quyết định hiệu quả giờ dạy Một trong những yếu tố đểđạt giờ dạy có hiệu quả và tiến bộ là phải phát huy tính thực tế, giáo dục về môitrường, về tư tưởng vừa mang bản sắc dân tộc mà không mất đi tính cộng đồngtrên toàn thế giới, những vấn đề cũ nhưng không cũ mà vẫn có tính chất cập nhật
và mới mẽ,đảm bảo: tính khoa học – hiện đại, cơ bản; tính thực tiễn và giáo dục
kỹ thuật tổng hợp;tính hệ thống sư phạm
Tuy nhiên mỗi tiết học có thể không nhất thiết phải hội tụ tất cả nhữngquan điểm nêu trên, cần phải nghiên cứu kỹ lưỡng, đừng quá lạm dụng khi lượngkiến thức không đồng nhất
* Thực tế giảng dạy cho thấy:
Môn hoá học trong trường phổ thông là một trong môn học khó, nếu
không có những bài giảng và phương pháp hợp lý phù hợp với thế hệ học trò dễ
làm cho học sinh thụ động trong việc tiếp thu, cảm nhận.Đã có hiện tượng một
số bộ phận học sinh không muốn học hoá học,ngày càng lạnh nhạt với giá trị
thực tiễn của hoá học.
Nhiều giáo viên chưa quan tâm đúng mức đối tượng giáo dục: Chưa đặt ra
cho mình nhiệm vụ và trách nhiệm nghiên cứu, hiện tượng dùng đồng loạt cùng
một cách dạy, một bài giảng cho nhiều lớp, nhiều thế hệ học trò là không ít Do
phương pháp ít có tiến bộ mà người giáo viên đã trở thành người cảm nhận,truyền thụ tri thức một chiều Giáo viên nên là người hướng dẫn học sinh chủđộng trong quá trình lĩnh hội tri thức hoá học
2/ Kết quả, hiệu quả của thực trạng trên để việc giảng dạy môn hoá học đạt hiệu quả cao hơn tôi đã mạnh dạn cải tiến nội dung, phương pháp trong các bài giảng hoá học:
Một trong những điểm tôi đã làm là “Nâng cao hiệu quả dạy và học môn
hoá học bằng việc giải thích các hiện tượng thực tiễn có liên quan đến bài học”.
Có những vấn đề hoá học có thể giúp học sinh giải thích những hiện tượng trong
tự nhiên, tránh việc mê tín dị đoan, thậm chí hiểu được những dụng ý khoa họchoá học trong những câu ca dao – tục ngữ mà thế hệ trước để lại và có thể ứngdụng trong thực tiễn đời sống thường ngày chỉ bằng những kiến thức rất phổthông mà không gây nhàm chán, xa lạ; lại có tác dụng kích thích tính chủ
Trang 3động,sáng tạo, hứng thú trong môn học;làm cho hoá học không khô khan, bớt đitính đặc thù và phức tạp.
Trong phạm vi đề tài tôi kkông có tham vọng giải quyết mọi vấn đề trong
thực tiễn có thể để “Nâng cao hiệu quả dạy và học môn hoá học bằng việc giải
thích các hiện tượng thực tiễn có liên quan đến bài học” mà chỉ nêu lên một vài
suy nghĩ, đề suất của cá nhân coi đó là kinh nghiệm qua một số ví dụ minh hoạ,
với mong muốn góp phần tạo ra và phát triển phương pháp dạy hoá học hiệu quả
cao hơn qua các bài giảng hoá học
B/ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
Từ cơ sở lý luận và thực tiễn dạy học, tôi đã thấy rằng: “Nâng cao hiệu
quả dạy và học môn hoá học bằng việc giải thích các hiện tượng thực tiễn có liên quan đến bài học”sẽ tạo hứng thú, khơi dậy niềm đam mê; học sinh hiểu
được vai trò và ý nghĩa thực tiễn trong học hoá học.Để thực hiện được, ngườigiáo viên cần nghiên cứu kỹ bài giảng, xác định được kiến thức trọng tâm, tìmhiểu,tham khảo các vấn đề thực tế liên quan phù hợp với từng đối tượng học sinh
ở thành thị, nông thôn …; đôi lúc cần quan tâm đến tính cách sở thích của đối
tượng tiếp thu, hình thành giáo án theo hướng phát huy tính tích cực chủ độngcủa học sinh, phải mang tính hợp lý và hài hoà; đôi lúc có khôi hài nhưng sâusắc,vẫn đảm nhiệm được mục đích học môn hoá học Tuy nhiên, thời gian giành
cho vấn đề này là không nhiều, “nó như thứ gia vị trong đời sống không thể thay
cho thức ăn nhưng thiếu nó thì kém đi hiệu quả ăn uống ”.
2 Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống ngày thường qua cácphương trình phản ứng hoá học cụ thể trong bài học Cách nêu vấn đề này có thể
sẽ mang tính cập nhật, làm cho học sinh hiểu và thấy được ý nghĩa thực tiễn bàihọc.Giáo viên có thể giải thích để giải toả tính tò mò của học sinh.Mặc dù vấn đềđược giải thích có tính chất rất phổ thông
3 Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống ngày thường thay cho lờigiới thiệu bài giảng mới Cách nêu vấn đề này có thể tạo cho học sinh bất ngờ,
có thể là một câu hỏi rất khôi hài hay một vấn đề rất bình thường mà hàng ngày
Trang 4học sinh vẫn gặp nhưng lại tạo sự chú ý quan tâm của học sinh trong quá trìnhhọc tập.
4 Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống ngày thường thông quacác bài tập tính toán Cách nêu vấn đề này có thể giúp cho học sinh trong khi làmbài tập lại lĩnh hội được vấn đề cần truyền đạt, giải thích.Vì muốn giải được bàitoán hoá đó học sinh phải hiểu được nội dung kiến thức cần huy động, hiểu đượcbài toán yêu cầu gì? Và giải quyết như thế nào?
5 Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống ngày thường thông qua
những câu chuyện ngắn có tính chất khôi hài, gây cười có thể xen vào bất cứ thời
gian nào trong suốt tiết học.Hướng này có thể góp phần tạo không khí học tậpthoải mái.Đó cũng là cách kích thích niềm đam mê học hoá
6 Tiến hành tự làm thí nghiệm qua các hiện tượng thực tiễn xung quanhđời sống ngày thường ở địa phương, gia đình …sau khi đã học bài giảng Cáchnêu vấn đề này có thể làm cho học sinh căn cứ vào những kiến thức đã học tìmcách giải thích hay tự tái tạo lại kiến thức qua các thí nghiệm hay những lúc bắtgặp hiện tượng, tình huống đó trong cuộc sống Giúp học sinh phát huy khả năngứng dụng hoá học vào đời sống thực tiễn
7 Nêu hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sống ngày thường từ đó liên
hệ với nội dung bài giảng để rút ra những kết luận mang tính quy luật Làm chohọc sinh không có cảm giác khó hiểu vì có nhiều vấn đề lý thuyết nếu đề cậptheo tính đặc thù của bộ môn thì khó tiếp thu được nhanh so với gắn nó với thựctiễn hàng ngày
8 Ngoài việc giải thích những hiện tượng thực tiễn xung quanh đời sốngtrong các tiết học hằng ngày, GV có thể đưa vào thành một chuyên đề để bồidưỡng HS giỏi và đưa các câu hỏi giải thích những hiện tượng thực tiễn liênquan đến hóa học vào các buổi ngoại khóa, các cuộc thi kiến thức ở trường nhằmtạo sự hứng thú, niềm say mê, thích tìm tòi khám phá của các em đối với bộ mônhóa học vốn được cho khô khan
II/ CÁC BIỆN PHÁP ĐỂ TỔ CHỨC THỰC HIỆN:
1/ Để tổ chức thực hiện được giáo viên có thể dùng nhiều phương tiện, nhiều cách như:bằng lời giải thích, hình ảnh, đoạn phim, …có thể tiến hành dạy
trong hoàn cảnh dùng máy chiếu hay không dùng máy chiếu…Điều này cần phụthuộc vào điều kiện ở mỗi trường, căn cứ vào hoàn cảnh cụ thể và phong cáchdạy khác nhau để huy động tối đa.Vì hiệu quả giáo dục với nội dung đề tài này,
có những kinh nghiệm có thể áp dụng cho người này nhưng có những phong
cách không thể áp dụng cho giáo viên khác.Vì phong cách dạy “nó như tính
cách của mỗi con người không thể ai cũng giống ai” nhưng đảm bảo được nội
dung dạy học theo yêu cầu của chương trình Mỗi giáo viên khi giải thích cáchiện tượng trong thực tiễn liên quan đến bài học cần lựa chọn cách giải thích
Trang 5ngắn gọn ,dễ hiểu theo từng đối tượng học sinh để gây được hứng thú đối vớiHS.
2/Một số ví dụ minh họa thông qua một số hiện tượng trong thực tiễn
trong số hàng nghìn, hàng vạn hiện tượng, tình huống thực tiễn có thể áp dụng:
a/ Một số ví dụ áp dụng trong các bài học:
* Ví dụ 1:Tại sao sau những cơn mưa có sấm chớp, đường xá, khu phố, rừng
cây … bầu trời xanh cũng như sạch quang, mát mẻ, trong lành hơn?
Do trong không khí có 20% O2 nên khi có sấm chớp tạo điều kiện:
sẽ và cảm giác tươi, mát
* Ví dụ 02: Vai trò của Ozon trong đời sống và công nghiệp như thế nào?
Ozon có khả năng “cải tạo” nước thải, có thể khử các chất độc như:Phenol, hợp chất Xianua, nông dược, chất trừ cỏ, các hợp chất hữu cơ gâybệnh…có trong nước thải và Ozon có thể tác dụng với các ion kim loại (sắt,thiếc, chì, mangan…) Biến nước thải thành nước sạch vô hại
Trên tầng cao khí quyển 10 − 30km quanh Trái đất, Ozon tồn tại thànhmột tầng khí quyển riêng, có khả năng hấp thụ tia tử ngoại phát ra từ mặt trời Vìcác tia tử ngoại làm cho người, động thực vật bị đột biến gen, gây bệnh nan y …Gần đây do công nghiệp phát triển, các nhà máy xuất hiện khí thải, động cơ phảnlực … thải vào khí quyển một lượng bụi và khí ô nhiểm, thì Ozon lại góp phầnoxi hoá chất gây ô nhiểm,cũng chính vì vậy tầng Ozon bị mỏng dần.Trong vòng
50 năm gần đây lượng Ozon mỏng đi khoảng 1%, có một số nơi tầng Ozon bịthủng và gây ra không ít hiện tượng như: bảo, lũ lụt, cháy rừng, bệnh nan y…
Áp dụng: Đây là vấn đề có liên quan đế giáo dục môi trường và qua bài
học, học sinh hiểu được tầm quan trọng của Ozon, vừa có ý thức bảo vệ môitrường và kích thích sự tìm hiểu về vấn đề này Giáo viên có thể lựa chọn mộttrong 2 VD trên đưa vào bài giảng về phần Oxi (lớp 8 )
* Ví dụ 03:Vì sao khi luộc rau muống nên cho vào trước một ít muối ăn
(NaCl)?
Do nhiệt độ sôi của nước ở áp suất 1at là 100oC, nếu ta thêm NaCl thì lúc
đó làm cho nhiệt độ của nước muối khi sôi (dung dịch NaCl loãng) là > 100oC
Do nhiệt độ sôi của nước muối cao hơn của nước nên rau chín nhanh hơn, thờigian luộc rau không lâu nên rau ít mất vitamin Vì vậy khi đó rau muống sẽ mềmhơn và xanh hơn
Áp dụng: Vấn đề này có thể có học sinh biết nhưng có học sinh không để ý
và nếu được biết đến thì các em có thể tiến hành thí nghiệm ngay trong mỗi buổi
Trang 6nấu ăn, góp phần tạo thêm kinh nghiệm cho học sinh, rất thiết thực Có thể đưahiện tượng này vào trong bài: sự biến đổi chất lớp 8, một số muối quan trọng ởlớp 9.
* Ví dụ 04:Vì sao cồn có thể sát khuẩn?
Cồn là dung dịch Ancol etylic (C2H5OH) có khả năng thẩm thấu rất cao,
có thể xuyên qua màng tế bào tiến sâu vào trong gây đông tụ protein làm cho tếbào bị chết (Do protein là cơ sở sự sống của tế bào)
Thực tế thấy rằng chỉ có cồn 75% là có khả năng sát trùng tốt nhất, vì nếucồn > 75% thì nồng độ cồn quá cao làm choprotein bị đông tụ nhiều, làm proteintrên bề mặt vi khuẩn đông cứng hình thành một lớp vỏ cứng ngăn không cho cồnthấm vào nên vi khuẩn không bị chết Nếu cồn quá loãng (< 75%) thì hiệu quảsát trùng kém
Áp dụng: Trong y tế, cồn được sử dụng đại trà khi tiêm, rửa vết thương …
nhưng có ít người quan tâm tại sao lại dùng cồn?Trong khi học, nếu học sinhđược biết sẽ rất tốt cho cuộc sống.Giáo viên có thể đưa vấn đề này vào trong cáctiết dạy về bài Ancol etylic (ở lớp 9 )
* Ví dụ05:Vì sao lại không dùng xăng pha chì nữa?
Xăng pha chì là thêm Tetraetyl chì có tác dụng tiết kiệm 30% xăng dầukhi sử dụng Nhưng khí cháy trong động cơ, chì oxit bám vào các ống xả, thành
xi lanh nên thực tế xăng còn hoà tan thêm vào Dibrom etan thì chì oxit sẽ bịchuyển thành Chì bromua (PbBr2), dễ bay hơi, thoát ra khỏi xi lanh, ống xả, thảivào không khí làm ô nhiễm môi trường nghiêm trọng
Vì chì sẽ ở trong môi trường khí, tồn tại trong thực vật, động vật nên khitiếp xúc với khí thải, động thực vật bị bệnhsẽ làm ảnh hưởng nghiêm trọng đếnsức khoẻ con người.Ngoài ra hơi Brom bay ra gây nguy hiểm tới đường hô hấp,làm bỏng da Hiện nay, nước ta đã không sử dụng xăng pha chì
Áp dụng: Hiện nay, nước ta không còn sử dụng xăng pha chì nữa, nhưng
không ít một bộ phận học sinh và nhân dân không hiểu vì sao Nên thông qua bàihọc liên quan, giáo viên có thể làm rõ tại sao.Vấn đề này có thể xen trong tiếtdạy về dầu mỏ (ở lớp 9 )
*Ví dụ 06: Tục ngữ Việt Nam có câu: “Nước chảy đá mòn”,câu này mang hàm
ý của khoa học hoá học như thế nào?
Trong đá, thông thường chủ yếu là CaCO3 nên trong nước sẽ tồn tại
phương trình điện ly:
Khi nước chảy sẽ cuốn theo các ion Ca2 ,CO32
, theo nguyên lý chuyểndịch cân bằng hoá học thì cân bằng(*) chuyển dịch theo phía chống lại sự giảmnồng độ Ca2 ,CO32
(chiều thuận) nên theo thời gian nước chảy qua đá sẽ mòndần
Trang 7Có thể giải thích bổ sung thêm nguyên nhân khác: Vì trong nước có lẫnkhí CO2 nên sẽ xảy ra phản ứng: CaCO3 CO2 H O2 Ca HCO 3 2 Khi nướcchảy sẽ cuốn Ca(HCO3)2 trôi theo, qua thời gian đá sẽ bị mòn dần.
* Ví dụ07: Hiện tượng tạo hang động và thạch nhũ với những hình dạng
phong phú đa dạng như thế nào?
Trong đá, thông thường chủ yếu là CaCO3, khi trời mưa, trong không khí
có CO2 tạo môi trường axit làm tan được đá vôi, những giọt nước mưa rơi xuốngnhư vô vàn mũi dao nhọn, sắc khắc vào đá những đường nét khác nhau
Áp dụng: Hiện tượng này thường thấy trong các hang động núi đá (VD7) ;
Ở những phiến đá có dòng chảy đi qua(VD6) Nếu không để ý, trong xây dựng sẽ
có ảnh hưởng không ít.Góp phần hiểu được dụng ý của khoa học của câu tụcngữ, làm cho hoá học trở nên gần gủi, có hồn văn hơn.Giáo viên có thể lựa chọnmột trong hai VD để xen vấn đề này vào trong khi dạy đến phần về muốiCaCO3(ở lớp 9)
* Ví dụ08: Cao dao Việt Nam có câu:
“Lúa chiêm lấp ló đầu bờ,
Hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên”
Câu này mang hàm ý của khoa học hoá học như thế nào?
Câu ca dao nhắc nhở người làm lúa: Vụ chiêm khi lúa đang trổ đòng đòng
mà có trận mưa rào, kèm theo sấm chớp thì sẽ rất tốt và cho năng suất cao saunày
Do trong không khí có ~ 80% khí N2 và ~ 20% khí O2, khi có chớp (tia lửađiện) sẽ tạo điều kiện cho N2 hoạt động:
Trang 8Nhờ hiện tượng này, hàng năm làm tăng 6−7 kg N cho mỗi mẫu đất.Ngàynay, người ta đã điều chế Ure[(NH2)2CO] từ không khí để chủ động bón cho câytrồng.Trong nền nông nghiệp hiện đại cần phải dùng nhiều phân bón và nhiệm
vụ của nghành công nghiệp hoá chất “hướng về không khí đòi lương thực” làcàng lớn
Áp dụng: Đây là một câu ca dao mang một ý nghĩa thực tiễn, thấy rõ trong
đời sống Vấn đề này có thể xen vào trong tiết dạy phân đạm (ở lớp 9 ) Tạo chohọc sinh khu vực làm nông nghiệp có thể tiện kiểm nghiệm trong đời sống, tựquan sát
* Ví dụ9:Tại sao nước máy lại có mùi clo?
Khi sục vào nước một lượng nhỏ Clo vào nước có tác dụng sát trùng doclo tan 1 phần (gây mùi) và phản ứng 1 phần với nước:
H O Cl HCl HClO
Hợp chất HClO không bền có tính oxi hoá mạnh:
HClO HCl + O
Oxi nguyên tử có khả năng diệt khuẩn
* Ví dụ 10 :Cloramin là chất gì mà sát trùng được nguồn nước?
Cloramin là chất NH2Cl và NHCl2 Khi hoà tan cloramin vào nước sẽ giảiphóng cho ra khí Clo Clo tác dụng với nước tạo ra HClO
H O Cl HCl HClO
HClO có tính oxy hóa rất mạnh nên phá hoại hoạt tính một số enzim trong
vi sinh vật, làm cho vi sinh vật chết
Cloramin không gây độc hại cho người dùng nước đã được khử trùng bằng chấtnày
* Ví dụ 11:Vì sao nước biển lại mặn?
Các con sông, suối, …Các dòng nước trên lục địa đều chảy về biển, đại dương và hoà tan mọi vật thể có thể hoà tan Do quá trình bay hơi, các nguyên
tố, hợp chất tụ tập trong nước biển ngày càng nhiều theo thời gian, vị mặn củanước biển chủ yếu do NaCl gây nên Trong nước biển có khoảng hơn 80 nguyên
tố, các halogen có nhiều trong nước biển, nguyên tố Br có trong nước biển tới99% tổng lượng tồn tại và chiếm 0,065% trong nước biển
Áp dụng: GV có thể lựa chọn một trong 3 VD (9,10,11) để đưa vào bài:
clo (ở lớp 9 )
* Ví dụ 12:Tại sao khi nấu, xào thịt, đậu phụ không nên cho muối ăn (chứa
NaCl) vào quá sớm?
Vì trong đậu, thịt chứa protein (protit), vốn có tính keo khi gặp những chấtđiện ly mạnh, sẽ bị ngưng tụ thành những “óc đậu” khi nấu, xào nếu như chomuối ăn vào sớm, gây khó khăn cho thẩm thấu vào đậu, thịt và bị đông tụ cứnglại không có lợi cho tiêu hoá…
Trang 9* Ví dụ 13 : Giải thích vì sao khi nấu canh cua thì có gạch cua nổi lên? Khi
nấu trứng thì lòng trắng trứng kết tủa lại?
Vì trong những trường hợp đó có xảy ra sự kết tủa protit bằng nhiệt, gọi là
sự đông tụ.Một số protit tan trong nước tạo thành dung dịch keo, khi đun nóng sẽ
bị kết tủa
Áp dụng: Giáo viên có thể chọn một trong 2 VD 12,13 để xen vào bài
giảng của phần về protit (lớp 9) Đây cũng là vấn đề thiết thực bắt gặp trong cuộcsống và phục vụ thiết yếu trong việc chế biến thực phẩm
* Ví dụ 14: Tại sao khi nấu nước giếng ở một số vùng lại có lớp cặn ở dưới
đáy ấm? Cách tẩy lớp cặn này?
Trong tự nhiên nước ở một số vùng là nước cứng tạm thời, là nước có chứa muối Ca(HCO3)2, Mg(HCO3)2.Khi nấu sôi sẽ xảy ra phản ứng hoá học :
o
o t t
CaCO3, MgCO3 sinh ra đóng cặn
Cách tẩy cặn ở ấm: Cho vào ấm 1 lượng dấm (CH3COOH 5%) và rượu,đun sôi rồi để nguội qua đêm thì tạo thành 1 lớp cháo đặc chỉ hớt ra và lau mạnh
là sạch
Áp dụng: Giáo viên có thể xen vào trong bài giảng về nước cứng(ở lớp 9 ).
Mục đích cung cấp mẹo vặt trong đời sống cũng góp phần cho học sinh hiểu bảnchất của vế đề có trong đời sống hàng ngày, học sinh có thể ứng dụng trong đờigia đình mình, tạo sự hưng phấn trong học tập Đó là một thí nghiệm tự làm được
* Ví dụ 15: Sherlock Homes đã phát hiện ra cách lấy dấu vân tay của tội
phạm lưu trên các vật ở hiện trường như thế nào chỉ sau một vài phút thí nghiệm?
Lấy một tờ giấy sạch, ấn một ngón tay vào mặt giấy rồi nhấc ra sau đóđem phần giấy có dấu vân tay đặt trên miệng ống nghiệm có đựng cồn iod, dùngđèn cồn để đun nóng phần đáy ống nghiệm.Đợi cho khí màu tím thoát ra (I2) từống nghiệm thấy phần giấy có vân tay dần hiện lên rõ nét (màu nâu) Nếu bạn cất
tờ giấy có vân tay đi mấy tháng sau làm tương tự cũng vẫn có hiện tượng nhưtrên
Do đầu ngón tay có chất béo, dầu khoáng, mồ hôi, khi ấn tay vào giấy sẽlưu lại một phần trên giấy mặc dù mắt thường không nhận ra Các chất này khigặp hơi Iod cho màu nâu (chú ý hơi Iodrất độc không được ngửi)
Áp dụng:Đây là câu chuyện nêu lên ứng dụng của hoá học trong đời sống,
giúp học sinh hiểu biết nhiều hơn Giáo viên có thể xen vào trong các bài giảng
về chất béo (ở lớp 9 )
Trang 10* Ví dụ 16: Vì sao tay một người dính cồn iod cầm bánh mì thì có chấm xanh
để nhận biết iod và ngược lại
* Ví dụ 17: Tại sao khi ăn cơm nhai kỹ sẽ thấy vị ngọt?
Cơm chứa một lượng lớn tinh bột, khi ăn cơm trong tuyến nước bọt củangười có các enzim Khi nhai kỹ trộn đều, tuyến nước bọt làm tăng cơ hộichuyển hoá một lượng tinh bột theo phản ứng thuỷ phân thành mantozơ, glucozơgây ngọt theo sơ đồ:
Amilaza H O Mantaza H O n
* Ví dụ 18 :Vì sao ban đêm không nên để nhiều cây xanh trong nhà?
Ban ngày, do có ánh sáng mặt trời nên cây xanh tiến hành quá trình quanghợp, hấp thụ CO2 và giải phóng khí O2
6 5 as ( ) 6
n clorophin
nCO nH O C H O nO
Nhưng ban đêm, do không có ánh sáng mặt trời, cây xanh không quanghợp, chỉ có quá trình hô hấp nên cây hấp thụ khí O2 và thải ra khí CO2 làm chophòng thiếu khí O2 và quá nhiều khí CO2
Áp dụng: GV có thể lựa chọn một trong ba VD 16,17,18 để đưa vào trong
bài dạy về tinh bột (ở lớp 9)
* Ví dụ19: Dấm ăn là gì?Có ích gì?
Trong dấm ăn có vị chua vì có 3-5% là Axit axetic (CH3COOH) Dấm ăn
có tác dụng tạo vị chua và có tác dụng làm cho cơ thể có cảm giác muốn ăn vàtiêu hoá tốt, có khả năng tiêu độc, sát khuẩn
Áp dụng: Dấm ăn là một thứ gia vị rất gần gũi trong đời sống, giáo viên có
thể xen vào trong bài giảng về axit axetic (ở lớp 9 ) để học sinh liên hệ trongthực tế, hiểu biết về vai trò của dấm ăn đối với con người
* Ví dụ 20: Vì sao không nên ăn hoa quả ngay sau bữa ăn?
Trái cây có loại đường đơn là monosaccarit và một số loại axit sẽ kết hợpvới axit trong dạ dày tạo ra Axit tactaric, Axit citric làm cho dạ dày đầy hơi
Một số loại hoa quả có hàm lượng Tanin và Pectin cao, chúng sẽ kết hợpvới dịch vị, chất xơ và protein trong thức ăn, dễ tạo thành những hạt rắn, khó tiêuhóa Những hạt này hình thành sỏi ở dạ dày, ruột
Nên ăn hoa quả sau bữa ăn khoảng 1−3 giờ
Trang 11*Ví dụ 21: Vì sao vắt chanh vào cốc sữa đặc có đường sẽ thấy có kết tủa?
Trong sữa có thành phần protein gọi là Cazein Khi vắt chanh vào sữa làmtăng độ chua, tức làm giảm pH của dung dịch sữa tới pH đúng với điểm đẳngđiện của cazein thì chất này sẽ kết tủa
Khi làm phomat, người ta cũng tách Cazein theo nguyên tắc tương tự vàcho lên men tiếp
* Ví dụ 22 : Vì sao nước rau muống đang xanh, khi vắt chanh vào thì chuyển
* Ví dụ 23 :Vì sao sau khi ăn trái cây thì không nên đánh răng ngay?
Các nhà khoa học khuyến cáo: Ai ăn trái cây thì phải một giờ sau mớiđược đánh răng Tại sao vậy? Vì chất chua (axit hữu cơ) trong trái cây sẽ kết hợpvới những thành phần trong thuốc đánh răng theo bàn chải sẽ tấn công các kẽrăng và gây tổn thương lợi Bởi vậy phải đợi đến khi lượng nước bọt trung hòaaxit trong trái cây, nhất là táo, cam, nho, chanh
Ta đã biết thức ăn vào dạ dày phải lưu giữ lại từ 1−2 giờ Nếu sau bữa ăn,
ta ăn ngay trái cây sẽ làm tăng thêm sự lưu trệ trong dạ dày
* Ví dụ 24 :Vì sao bôi vôi vào chỗ ong, kiến đốt sẽ đỡ đau?
Do trong nọc ong, kiến, nhện có axit hữu cơ tên là axit fomic (HCOOH).Vôi là chất bazơ nên trung hòa axit làm ta đỡ đau
2HCOOH Ca OH ( ) HCOO Ca 2H O
Áp dụng: Giáo viên có thể lựa chọn một trong 5 VD (VD20,21,22,23,24)
để đưa các vấn đề thực tế này vào bài axit cacboxylic (ở lớp 9 )
* Ví dụ 25: Làm thế nào để biết dưới giếng có khí độc (CO) hoặc nhiều khí
thiên nhiên(CH 4 …)và không có oxi, để tránh khi xuống giếng bị ngạt?
Trong các giếng đào đặc biệt nhiều ở vùng đồng bằng thường có khí độc
CO, CH4… và không có O2 Mà người dân chúng ta hay có thói quen xuốnggiếng thau giếng hoặc vì lấy gầu múc nước… Đã có nhiều trường hợp bị tử vongmột lúc nhiều mạng người vì gặp phải giếng có khí độc (CO) gây đông máu,
CH4…và không có O2 gây ngạt trong tíc tắc, làm người xuống cứu cũng chết.Đểtránh, tốt nhất không nên xuống các giếng đào, nếu có xuống phải đeo bình oxi.Còn muốn biết có khí độc(CO), hoặc nhiều khí thiên nhiên(CH4…) và không có
O2 chỉ cần lấy dây buộc một con gà, vịt … thả xuống nếu nó chết thì chứng tỏ cókhí độc