Tình yêu, tự do, một mình

Tình yêu là chia s ; tham lam là tích tr.. Tình yêu thông th ng ch là s gi d ng; cái gì đó khác đang n kín đ ng sau nó.. Thân th ng i đó tr ng thành nh ng ng i đó không có tr ng thành bê

The Koan of Relationships

OSHO INTERNATIONAL FOUNDATION

|

Tình yêu, t do, m t mình

M c l c

L i gi i thi u iii

Ph n m t - Tình yêu 1

Ch ng m t U m 3

Ch ng hai Th c và gi - B c đ u tiên 7

Ch ng ba c h nh c a ích k 25

Ch ng b n G n bó v i cái không 31

Ph n hai - T thân thu c t i vi c quan h 77

Ch ng n m Tu n tr ng m t không bao gi ch m d t 79

Ch ng sáu T thèm khát t i yêu t i yêu th ng 85 Ch ng b y có kho ng cách 91

Ch ng tám Công án v thân thu c 99

Ph n ba - T do 145

Ch ng chín Tabula Rasa 147

Ch ng m i S nô l n n t ng 155

Ch ng m i m t phòng giáo hoàng 173

Ch ng m i hai Có cu c s ng sau d c không? 185

Ch ng m i ba i u đó x y ra m t làng 199

Ph n b n - M t mình 245

Ch ng m i b n M t mình là b n tính c a b n 247

Ch ng m i l m Ng i l v i b n thân mình 257

Ch ng m i sáu M t mình và đ c ch n 259

Ch ng m i b y S t và c u 283

Báo tr c Hai đàn bà và m t s 309

L i b t N m l y ngh ch lí 339

V Osho 351

iii 27/02/2010 - 1/ 2 iv

|

L i gi i thi u

Trong Symposium c a Plato, Socrates nói:

Ng i công phu đi u huy n di u c a yêu s trong

ti p xúc không ch v i cái ph n x , mà v i b n thân

chân lí bi t ân hu này c a b n tính con ng i,

ng i ta không th tìm đâu ra ng i giúp đ t t h n

là tình yêu

Tôi đã t ng c đ i bình lu n v yêu, theo c nghìn

cách khác nhau, nh ng thông đi p là m t Ch m t đi u

n n t ng c n ph i đ c ghi nh : Nó không ph i là tình

yêu mà b n v n ngh là tình yêu đâu C Socrates không

nói v tình yêu đó mà tôi c ng không nói v nó

Yêu b n bi t không là gì ngoài thôi thúc sinh h c;

nó ph thu c vào h th ng hoá ch t c a b n và hoóc

Tình yêu này, cái có th tr thành ti p xúc v i b n thân chân lí, n y sinh ch t tâm th c c a b n - không t thân th b n, mà t b n th c t lõi bên trong nh t Thèm khát n y sinh t thân th b n, tình yêu n y sinh t tâm

th c b n Nh ng m i ng i không bi t tâm th c c a mình, và hi u l m c ti p di n mãi - thèm khát thân th

c a h đ c l y làm tình yêu

R t ít ng i trên th gi i này bi t đ c t i yêu ó

là nh ng ng i đã tr nên im l ng th , an bình th và

t im l ng và an bình đó h đi vào ti p xúc v i b n th bên trong nh t c a mình, linh h n h M t khi b n trong

ti p xúc v i linh h n mình, tình yêu c a b n tr thành không ch là thân thu c mà đ n gi n là cái bóng c a

b n Dù b n đi đâu, dù b n đi t i b t kì ai, b n c ng đ u yêu

Ngay bây gi , đi u b n g i là yêu m i ch h ng t i

ai đó, h n ch vào ai đó Và tình yêu l i không ph i là

hi n t ng có th b gi i h n B n có th có nó trong bàn tay đ m , nh ng b n không th có nó trong bàn tay

n m c a mình đ c Kho nh kh c tay b n n m l i, chúng thành tr ng r ng Kho nh kh c tay b n m ra, cái toàn th c a s t n t i l i có s n cho b n

Socrates đúng: Ng i bi t tình yêu c ng bi t chân

lí, b i vì chúng ch là hai cái tên c a m t kinh nghi m

Và n u b n còn ch a bi t t i chân lí, nh r ng b n v n

còn ch a bi t t i tình yêu đâu

bi t ân hu này c a b n tính con ng i, ng i ta

không th tìm đâu ra ng i giúp đ t t h n là tình yêu

Ph n m t Tình yêu

B n s ng c nhiên mà bi t r ng t ti ng Anh cho

yêu love b t ngu n t t ti ng Ph n lobha; lobha ngh a

là tham lam Có th đ y ch là tình c mà t ti ng Anh

love đã phát tri n t t ti ng Ph n mang ngh a tham

lam, nh ng c m giác c a tôi là ch đi u đó không th

là tình c đ c Ph i có cái gì đó bí n đ ng sau nó,

ph i có lí do gi kim thu t nào đó đ ng sau nó Th c t ,

tham lam đ c hi u th u tr thành tình yêu Chính tham

lam, lobha, đ c hi u th u khéo, tr thành tình yêu

Tình yêu là chia s ; tham lam là tích tr Tham lam

ch mu n l y và không bao gi cho, còn yêu ch bi t

cho mà không bao gi đòi cái gì đ n đáp l i; nó là chia

s vô đi u ki n Có th có lí do gi kim thu t nào đó mà

lobha đã tr thành love trong ti ng Anh Lobha tr

thành love khi có liên quan t i gi kim thu t n i tâm

3 27/02/2010 - 1/ 2 4

|

U m

Tình yêu không ph i là đi u v n th ng đ c hi u

b i t này Tình yêu thông th ng ch là s gi d ng;

cái gì đó khác đang n kín đ ng sau nó Tình yêu th c là

hi n t ng hoàn toàn khác Tình yêu th ng là đòi h i,

tình yêu th c là chia s Nó không bi t gì t i đòi h i; nó

bi t ni m vui c a vi c cho

Tình yêu thông th ng gi v quá nhi u Tình yêu

th c không gi v ; nó đ n gi n có đ y Tình yêu thông

th ng tr thành g n nh t ng t , o l , t át, cái b n

v n g i là "u m " Nó phát l m gi ng, nó phát bu n

nôn Tình yêu th c là nuôi d ng, nó làm m nh cho

linh h n b n Tình yêu th ng ch nuôi d ng cho b n

ngã b n - không ph i là b n th c mà là b n gi Cái gi

bao gi c ng nuôi d ng cái gi , nh l y; và cái th c

nuôi d ng cái th c

Tr thành ng i ph c v cho tình yêu th c - và đi u

đó ngh a là tr thành ng i ph c v cho tình yêu trong

thu n khi t t i th ng c a nó Cho đi, chia s b t kì cái

gì b n có, chia s và t n h ng vi c chia s ng làm

nó c d ng nh đó là ngh a v - th thì toàn th ni m vui s m t đi Và đ ng c m th y r ng b n đang làm n cho ng i khác, đ ng bao gi , th m chí đ ng có đi u

đó trong m t kho nh kh c Tình yêu không bao gi là gia n Ng c l i, khi ai đó nh n tình yêu c a b n, b n

c m th y bi t n Tình yêu mang tính bi t n r ng nó đã

đ c ch p nh n

Tình yêu ch a bao gi ch đ i đ c ban th ng,

th m chí không đ i c đ c cám n N u cám n t i t phía bên kia, tình yêu bao gi c ng ng c nhiên - nó là

ng c nhiên hài lòng, b i vì không có trông đ i

B n không th th t v ng v i tình yêu th c đ c, b i

vì không có trông đ i ngay ch đ u tiên Và b n không

th đáp ng đ c cho tình yêu gi b i vì nó b t r trong trông đ i r ng b t kì cái gì đ c làm bao gi c ng v n không đ Trông đ i c a nó quá l n, ch ng ai có th đáp

ng đ c cho nó c Cho nên tình yêu gi bao gi c ng đem t i th t v ng, còn tình yêu th t bao gi c ng đem

ch là m t trong nh ng hình d ng c a ý t ng thu n khi t đó, và toàn th s t n t i không ch a đ ng gì ngoài hàng tri u hình d ng c a ý t ng thu n khi t đó Hoa là m t ý t ng, m t hình d ng, tr ng l i là hình

d ng khác, ng i yêu c a b n l i là hình d ng khác con b n, m b n, b b n, h t t c đ u là nh ng hình

d ng, t t c đ u là nh ng con sóng trong đ i d ng c a

tình yêu Nh ng đ ng bao gi tr thành ng i ph c v

c a ng i yêu Bao gi c ng nh r ng ng i yêu c a

b n ch m t cách di n đ t tí hon

Ph c v tình yêu qua ng i yêu, đ cho b n không

bao gi tr nên b g n bó v i ng i yêu Và khi ng i

ta không b g n bó v i ng i yêu, tình yêu đ t t i

nh ng đ nh cao nh t c a nó Kho nh kh c ng i ta b

g n bó, ng i ta b t đ u t t xu ng th p G n bó là m t

lo i h p d n - không g n bó m i là ân hu Tình yêu gi

là cái tên khác cho g n bó; tình yêu th c r t tách r i

Tình yêu gi bi u l lo l ng quá nhi u - nó bao gi

c ng lo l ng Tình yêu th c ân c n chu đáo nh ng

không lo l ng N u b n th c s yêu m t ng i, b n s

ân c n chu đáo v i nhu c u th c c a ng i đó nh ng

b n s không bi u l lo l ng không c n thi t t i cái ngu

đáp ng cho đòi h i c a b n ngã - đi u đó ngh a là b n

đang đ u đ c ng i yêu c a mình Ân c n chu đáo

ngh a là b n s th y đi u này không ph i là nhu c u

th c s mà là nhu c u c a b n ngã; b n s không đáp

ng nó

Tình yêu bi t t bi nh ng không lo l ng ôi khi nó

c ng r n, b i vì đôi khi nó c n c ng r n ôi khi nó r t

xa cách N u xa cách là có ích, nó chính là xa cách ôi

khi nó r t l nh nh t; n u nó c n ph i l nh nh t thì nó

l nh nh t B t kì cái gì là nhu c u, tình yêu đ u chu đáo

tính t i - nh ng không lo l ng Nó s không đáp ng cho b t kì nhu c u không th c nào; nó s không đáp

ng cho b t kì ý t ng đ c h i nào trong ng i khác Tìm vào bên trong, thi n v tình yêu, th c nghi m

đi Tình yêu là th c nghi m l n lao nh t trong cu c

s ng, và nh ng ng i s ng mà không th c nghi m b ng

n ng l ng tình yêu thì s không bao gi bi t cu c s ng

là gì H s ch v n còn trên b m t mà không đi vào trong chi u sâu c a nó

Giáo hu n c a tôi là h ng theo tình yêu Tôi có th

7 27/02/2010 - 1/ 4 8

|

Th c và gi - B c đ u tiên

Yêu b n thân mình và quan sát - hôm nay, ngày

mai, luôn luôn

Chúng ta b t đ u v i m t trong nh ng giáo hu n

sâu s c nh t c a Ph t Gautam:

Yêu b n thân mình

B n đã đ c d y chính đi u đ i l p l i trong m i

truy n th ng trên th gi i - t t c các n n v n minh, t t

c các n n v n hoá, t t c các nhà th H nói: Yêu

ng i khác, đ ng yêu b n thân mình Và ch c ch n có

chi n l c tinh ranh đ ng sau giáo lí c a h

Tình yêu là ch t nuôi d ng cho linh h n C ng

nh th c n dành cho thân th , tình yêu dành cho linh

h n Không có th c n thân th y u đu i, không có tình

yêu linh h n y u đu i Và không nhà n c nào, không

nhà th nào, không quy n l i đ c đ u t nào đã t ng

mu n m i ng i có linh h n m nh m , b i vì ng i có

n ng l ng tâm linh nh t đ nh là ng i n i d y

Tình yêu làm cho b n mang tính n i d y, cách

m ng Tình yêu cho b n đôi cánh bay lên cao Tình yêu cho b n sáng su t trong m i vi c, đ cho không ai có

th l a đ c b n, khai thác b n, áp b c b n Và các tu s

và chính khách t n t i ch trên máu c a b n; h t n t i

ch trên bóc l t

T t c các tu s và chính khách đ u là k n bám làm cho b n y u đu i v tâm linh h đã tìm ra m t

ph ng pháp ch c ch n, đ m b o m t tr m ph n tr m,

và đó là d y b n không yêu b n thân mình B i vì n u

m t ng i không yêu b n thân mình thì ng i đó không

th yêu đ c ai khác c Giáo lí này r t th đo n - h nói, "Yêu ng i khác" b i vì h bi t r ng n u b n không th yêu đ c b n thân mình, b n không th yêu

đ c chút nào Nh ng h c nói, "yêu ng i khác, yêu nhân lo i, yêu Th ng đ , yêu t nhiên, yêu v b n,

ch ng b n, b m b n." Nh ng đ ng yêu b n thân mình

- b i vì yêu b n thân mình là ích k theo h H k t án

vi c t yêu mình vì h không k t án cái gì khác

Và h đã làm cho giáo lí c a h có v r t logic H nói, "N u b n yêu b n thân mình b n s tr thành k

b n ngã; n u b n yêu b n thân mình b n s tr thành quá ch m chút cho b n thân mình." i u đó là không đúng

Ng i yêu mình th y r ng không có b n ngã trong mình Chính b i vi c yêu ng i khác mà không yêu mình, b i vi c c g ng yêu ng i khác, mà b n ngã m i phát sinh Nh ng nhà truy n giáo, nh ng nhà c i cách

xã h i, nh ng đ y t xã h i đ u có b n ngã l n nh t trên

th gi i - m t cách t nhiên, b i vì h t coi mình là

nh ng ng i siêu phàm H không bình th ng - ng i

th ng yêu b n thân h H yêu ng i khác, h yêu

nh ng ý t ng l n, h yêu Th ng đ

Và t t c tình yêu c a h đ u gi , b i vì t t c tình

yêu c a h đ u không có g c r nào

Ng i yêu b n thân mình l y b c đ u tiên ti n t i

hi n t ng này: Ng n c n m i ng i yêu b n thân mình

và b n đã phá hu đi kh n ng yêu c a h Bây gi b t

kì cái gì h ngh là tình yêu c ng s ch là gi Nó có th

là ngh a v , nh ng không ph i tình yêu - và ngh a v là

t thô t c b n th u Cha m đang hoàn thành ngh a v

c a mình v i con cái và đ n l t chúng, con cái s hoàn

thành ngh a v v i cha m V mang ngh a v v i

ch ng và ch ng mang ngh a v v i v Tình yêu đâu?

Tình yêu không bi t gì t i ngh a v Ngh a v là

gánh n ng, hình th c Tình yêu là ni m vui, chia s ; tình

yêu là không hình th c Ng i yêu không bao gi c m

th y r ng mình đã làm đ ; ng i yêu bao gi c ng c m

th y r ng nhi u h n n a là có th Ng i yêu không bao

gi c m th y, "Mình đã làm n cho ng i kia r i."

đi, b đ u đ c B n đã b làm cho s trong tình yêu v i

b n thân mình - chính là b c đ u tiên c a tình yêu, và kinh nghi m đ u tiên Ng i yêu b n thân mình kính

tr ng b n thân mình Và ng i yêu và kính tr ng b n thân mình c ng kính tr ng ng i khác n a, b i vì ng i

đó bi t: "C ng nh mình đây, ng i khác c ng th

C ng nh mình t n h ng tình yêu, s kính tr ng, ph m giá, ng i khác c ng th " Ng i đó tr nên nh n bi t

r ng chúng ta không khác nhau khi có liên quan t i n n

t ng; chúng ta là m t Chúng ta d i cùng m t lu t

Ph t nói chúng ta s ng d i cùng m t lu t v nh h ng -

aes dhammo sanantano V chi ti t chúng ta có th khác

nhau chút ít - đi u đó đem t i đa d ng, đi u đó là đ p -

nh ng trong n n t ng chúng ta là m t ph n c a m t t nhiên

Ng i yêu b n thân mình t n h ng tình yêu nhi u

đ n m c, tr nên phúc l c đ n m c tình yêu b t đ u tuôn tràn, nó b t đ u đ t t i ng i khác Nó ph i đ t t i

ch ! N u b n s ng tình yêu, b n ph i chia s nó B n không th c yêu b n thân mình mãi mãi đ c, b i vì

m t đi u s tr thành tuy t đ i rõ ràng v i b n: r ng n u yêu m t ng i, b n thân b n, mà c c l c và tuy t di u

D n d n các g n sóng b t đ u lan đi ngày m t xa

h n B n yêu ng i khác, th r i b n b t đ u yêu con

Ch v Ph t m i có th nói Yêu b n thân mình

Không tu s nào, không chính khách nào có th đ ng ý

v i đi u đó, b i vì đây là vi c phá hu toàn th dinh th

c a h , toàn th c u trúc khai thác c a h N u m t

ng i mà không đ c phép yêu b n thân mình, tâm linh

ng i đó, linh h n ng i đó, tr nên y u đu i và m i

ngày y u đu i Thân th ng i đó tr ng thành nh ng

ng i đó không có tr ng thành bên trong vì ng i đó

không có ch t nuôi d ng bên trong Ng i đó v n còn

là thân th g n nh không có linh h n hay ch v i m t

ti m n ng, m t kh n ng có linh h n Linh h n v n còn

là h t m m - và nó s v n còn là h t m m n u b n

không th tìm th y m nh đ t tình yêu đúng cho nó Và

b n s không tìm th y nó n u b n theo ý t ng ngu

xu n, " ng yêu b n thân mình."

Tôi c ng d y b n yêu b n thân mình tr c h t i u

đó ch ng liên quan gì t i b n ngã c Th c t , tình yêu

là ánh sáng t i m c bóng t i c a b n ngã không th t n

t i trong nó chút nào N u b n yêu ng i khác, n u tình

yêu c a b n đ c t p trung vào ng i khác, b n s s ng

trong bóng t i Quay ánh sáng c a b n vào b n thân

mình tr c h t, tr thành ánh sáng lên b n thân mình

tr c h t ánh sáng này xua tan đi bóng t i bên trong

c a b n, cái y u t bên trong c a b n tình yêu làm cho b n thành l c m nh vô cùng, thành l c tâm linh

Và m t khi linh h n b n m nh m , b n bi t mình s không ch t, b n b t t , b n v nh h ng Tình yêu cho b n cái nhìn th u đ u tiên vào v nh h ng Tình yêu là kinh nghi m duy nh t siêu vi t lên trên th i gian - đó là lí do

t i sao nh ng ng i yêu l i không s ch t Tình yêu không bi t t i ch t M t kho nh kh c c a tình yêu còn nhi u h n toàn th v nh h ng

Nh ng tình yêu ph i b t đ u t chính lúc ban đ u Tình yêu ph i b t đ u t b c đ u tiên này:

Yêu b n thân mình

ng k t án b n thân mình B n đã t ng b k t án nhi u th , và b n đã ch p nh n t t c nh ng k t án đó Bây gi b n c làm h i b n thân mình Không ai t cho

b n thân mình đ x ng đáng, không ai t cho b n thân mình là sáng t o đ p đ c a Th ng đ ; không ai cho

r ng mình đ c c n t i chút nào ây toàn là nh ng ý

t ng đ c h i, nh ng b n đã b đ u đ c B n đã b đ u

đ c b i s a m mình - và đi u này đã là toàn th quá

kh c a b n Nhân lo i đã s ng trong đám mây đen t i

c a t k t án mình N u b n t k t án mình, làm sao b n

có th tr ng thành đ c? Làm sao b n có th tr nên chín ch n đ c? Và n u b n t k t án mình, làm sao

b n có th tôn th s t n t i đ c? N u b n không th tôn th s t n t i bên trong mình, b n s tr nên không

có kh n ng tôn th s t n t i trong ng i khác; đi u đó

s là không th đ c

B n có th tr thành m t ph n c a cái toàn th ch

n u b n có kính tr ng l n lao đ i v i Th ng đ đang

ng bên trong b n B n là ng i ch , Th ng đ là

khách c a b n B ng vi c yêu b n thân mình b n s bi t

đi u này: r ng Th ng đ đã ch n b n làm ph ng ti n

Trong vi c ch n b n làm ph ng ti n, ngài đã kính

tr ng b n, yêu m n b n Trong vi c t o ra b n, ngài đã

bi u l tình yêu c a ngài v i b n Ngài đã không t o ra

h làm cho b n r t s yêu b n thân mình ây là th

đo n c a h , đ ch t ngay r c a tình yêu Và h là

nh ng ng i r t tinh ranh Ngh ranh mãnh nh t trên

nh ng hoàn toàn vô ngh a B n đã bao gi b t g p nhân

lo i ch a? B n bao gi c ng b t g p con ng i thôi - và

b n đã lên án con ng i đ u tiên mà b n g p, đó là b n

B n đã không kính tr ng b n thân mình, không yêu

b n thân mình Bây gi toàn th cu c s ng c a b n s b

phí hoài trong k t án ng i khác ó là lí do t i sao m i

Tôi nói đây là m t trong nh ng l i kinh sâu s c nh t

t ng v t i l i nguyên thu , ngày b n có th ngh v

b n thân mình là có giá tr và đ c s t n t i yêu m n -

s là ngày c a phúc lành l n lao T ngày đó tr đi b n

s b t đ u th y m i ng i trong ánh sáng th c c a h ,

và b n s có t bi Và đi u đó s không ph i là t bi

đ c rèn luy n đâu; nó s là lu ng ch y t nhiên, t phát

Và ng i yêu b n thân mình có th d dàng tr nên

có tính thi n, b i vì thi n ngh a là v i b n thân mình

N u b n ghét b n thân mình - nh b n v n làm, nh b n

đã t ng đ c b o ph i làm, và b n đã tuân theo đi u đó

m t cách tôn giáo - n u b n ghét b n thân mình, làm sao b n có th cùng b n thân mình đ c? Và thi n không là gì ngoài vi c t n h ng tính m t mình đ p đ

c a b n M h i cho b n thân mình, đó chính là t t c

m i đi u v thi n

Thi n không ph i là m i quan h ; ng i khác không

đ c c n đ n chút nào, ng i ta là đ cho b n thân

- và thi n m ra nh ng cánh c a cho phép màu v đ i

này Nh ng ch ng i yêu b n thân mình m i có th

thi n đ c; b ng không b n bao gi c ng tr n ch y

kh i b n thân mình, tránh né b n thân mình Ai mu n

nhìn vào khuôn m t x u xí, và ai mu n th m vào trong

s hi n h u x u xí? Ai mu n đi sâu vào trong bùn l y

riêng c a mình, vào bóng t i riêng c a mình? Ai mu n

đi vào trong đ a ng c mà b n ngh mình đang là? B n

mu n gi toàn th đi u này đ c che đ y b i nh ng

bông hoa đ p và b n bao gi c ng mu n tr n ch y kh i

xem cái gì đó hoàn toàn ngu xu n H s đ c ti u thuy t

trinh thám trong hàng gi , phí hoài th i gian c a h H

s đ c cùng t báo đ c đi đ c l i ch đ gi cho mình

Và b n thu đ c cái gì? Ch thiêu m t b n

Nh ng đi u này bao gi c ng là nh v y; cho dù không có ti vi, v n có nh ng th khác V n đ v n nguyên th : làm sao né tránh b n thân mình b i vì

ng i ta c m th y x u th Và ai đã làm cho b n x u

th ? - cái g i là nh ng ng i tôn giáo c a b n đ y, các

giáo hoàng, các shankaracharyas đ y H ch u trách nhi m cho vi c bóp méo khuôn m t b n - và h đã thành công; h đã làm cho m i ng i thành x u

T ng đ a tr sinh ra đ u đ p và th r i chúng ta b t

đ u bóp méo cái đ p c a nó, làm què qu t nó theo nhi u cách, làm tê li t nó theo nhi u cách, bóp méo cân đ i

c a nó, làm cho nó thành m t cân b ng Ch ng chóng thì ch y nó tr nên chán ghét b n thân mình đ n m c nó

s n sàng s ng v i b t kì ai Nó có th đi t i nhà th ch

đ tránh b n thân mình

Yêu b n thân mình, Ph t nói Và đi u này có th

bi n đ i toàn th th gi i Nó có th phá hu toàn th quá kh x u xí Nó có th báo tr c th i đ i m i, nó có

th là s b t đ u c a nhân lo i m i

Do đó nh n m nh c a tôi là vào tình yêu - nh ng tình yêu b t đ u v i b n thân b n, th thì nó có th c lan to mãi Nó c lan to theo cách riêng c a nó; b n không c n làm gì đ lan to nó c

Yêu b n thân mình, Ph t nói và th r i ngay l p t c

ông y b sung thêm, và quan sát ó là thi n - đó là cái tên c a Ph t dành cho thi n Nh ng yêu c u đ u tiên là

yêu b n thân mình, và th r i quan sát N u b n không

yêu b n thân mình, và b t đ u quan sát, b n có th c m

th y gi ng nh t t ! Nhi u Ph t t c m th y gi ng nh

t t b i vì h không chú ý t i ph n th nh t c a l i

kinh này H l p t c nh y vào ph n th hai: "Quan sát

b n thân mình." Th c t tôi ch a bao gi b t g p m t

l i bình chú nào v The Dhammapada, v nh ng l i

kinh này c a Ph t, mà đã chú ý t i ph n th nh t: Yêu

b n thân mình

Socrates nói, "Bi t b n thân mình." Ph t nói, "Yêu

b n thân mình" và Ph t đúng h n nhi u, b i vì ch ng

nào b n còn ch a yêu b n thân mình, b n s ch ng bao

gi bi t t i b n thân mình - vi c bi t ch t i v sau thôi

Yêu chu n b m nh đ t Yêu là kh n ng c a vi c t

bi t mình; yêu là con đ ng đúng đ t bi t mình

Tôi có l n đã nói v i m t s Ph t giáo, Jagdisk

Kashyap; ông y bây gi ch t r i Ông y là ng i t t

Chúng tôi đã nói v The Dhammapada và chúng tôi b t

g p l i kinh này, và ông y b t đ u nói v quan sát, c

Th r i ông y đ c l i l i kinh này và ông y nói,

v i con m t b i r i, "Tôi đã đ c The Dhammapada c

đ i mình và tôi ph i đã đ c l i kinh này c tri u l n Nó

là l i c u nguy n bu i sáng hàng ngày c a tôi đ đi qua

The Dhammapada tôi có th l p l i nó đ n gi n t trí

nh , nh ng tôi ch a bao gi ngh r ng 'Yêu b n thân

mình' là ph n th nh t c a thi n, và quan sát là ph n th hai."

Và đây là hoàn c nh cho hàng tri u Ph t t trên

kh p th gi i - và đây là hoàn c nh cho các tân Ph t t

n a, b i vì ph ng Tây Ph t giáo bây gi đang lan truy n Th i cho Ph t đã t i ph ng Tây - bây gi

ph ng Tây s n sàng đ hi u Ph t, và cùng sai l m này

l i đang b ph m ph i đó n a Không ai ngh r ng yêu

b n thân mình ph i là n n t ng c a vi c bi t b n thân mình, c a vi c quan sát b n thân mình b i vì ch ng nào b n còn ch a yêu b n thân mình, b n không th đ i

di n v i b n thân mình đ c B n s né tránh Vi c quan sát c a b n, b n thân nó có th là m t cách né tránh b n thân b n

Th nh t: Yêu b n thân mình và quan sát - hôm

nay, ngày mai, luôn luôn

T o ra n ng l ng yêu quanh b n thân mình đi Yêu thân th b n, yêu tâm trí b n Yêu toàn th b máy c a

b n, toàn th t ch c c a b n V i "yêu" đ c ng ý là

ch p nh n nó nh nó đang đ y ng c g ng kìm nén Chúng ta kìm nén ch khi chúng ta ghét cái gì đó, chúng

ta kìm nén ch khi chúng ta ch ng l i cái gì đó ng kìm nén, b i vì n u b n kìm nén, làm sao b n quan sát

đ c? Và chúng ta không th nhìn th ng vào m t c a k thù đ c; chúng ta ch có th nhìn vào m t c a ng i mình yêu thôi N u b n không ph i là ng i yêu b n thân mình thì b n s không có kh n ng nhìn vào m t riêng c a mình, vào khuôn m t riêng c a mình, vào

th c t i riêng c a mình

Quan sát là thi n, cái tên c a Ph t dành cho thi n

Quan sát là kh u l nh c a Ph t Ông y nói: nh n bi t,

t nh táo, đ ng vô ý th c ng c x theo cách đang

Khi cánh c a m i m ra anh ta sung s ng ng c nhiên

khi th y m t cô gái tr đ p tóc vàng nhô ra trong b

qu n áo ng khít khao m ng tang th y đ c c bên

trong

Mike nhìn th ng vào m t cô y và ng kh u, "Chào

cô! Tôi là c c c ng m i đ i di n cô đây - tôi có th

m n chi c c c c a ng i hàng xóm đ c không?"

M i ng i đ u s ng trong vô th c H không nh n

bi t v đi u h đang nói, đi u h đang làm - h không

mang tính quan sát M i ng i c đoán, không th y; h

không có sáng su t nào, h không th có đ c Sáng

su t ch n y sinh qua tính quan sát l n lao; th thì b n

có th th y ngay c v i m t nh m Ngay bây gi b n

không th th y đ c ngay c v i m t m B n đoán,

b n suy di n, b n áp đ t, b n phóng chi u

Grace n m trên chi c tr ng k c a nhà tâm th n

"Nh m m t l i và th nh th i đi," bác s tâm th n

nói, "và tôi s th m t th c nghi m."

Ông ta l y m t cái túi khoá b ng da t túi qu n ra,

b t m nó ra và tìm chìa khoá "Âm thanh đó nh c nh

cô đi u gì?" ông ta h i

"D c," cô y thì thào

Th r i ông ta đóng cái túi khoá l i và ch m nó vào

lòng bàn tay đang đ ng a c a cô gái Thân th cô y

"Th này lúc đ u," cô y l p b p, "tôi c t ng r ng

âm thanh th nh t là c a vi c c i féc m tuya qu n c a ông "

Tâm trí b n th ng xuyên phóng chi u - phóng chi u b n thân nó Tâm trí b n th ng xuyên xen vào

th c t i, cho nó m u s c, hình hài và dáng v mà nó v n không có Tâm trí b n ch a bao gi cho phép b n th y cái đang đó; nó cho phép b n th y ch cái nó mu n th y

Các nhà khoa h c th ng ngh r ng m t, tai, m i và các giác quan khác c a chúng ta, và tâm trí, không là gì ngoài nh ng l i m ra th c t i, nh ng cây c u n i v i

th c t i Nh ng bây gi toàn th hi u bi t này đã thay

đ i Bây gi h nói các giác quan c a chúng ta và tâm trí không th c là l i m ra th c t i mà là lính gác canh phòng th c t i Ch hai ph n tr m th c t i là đi qua

đ c nh ng lính gác này vào trong b n; chín m i tám

ph n tr m th c t i b gi bên ngoài Và hai ph n tr m

đó đ t t i b n và b n th b n không còn nh c n a Nó

ph i đi qua bi t bao nhiêu là rào ch n, nó ph i tuân theo nhi u th tâm trí t i m c đ n lúc nó đ t t i b n thì nó không còn là b n thân nó n a

Thi n ngh a là g t tâm trí sang bên đ cho nó không còn xen vào th c t i và b n có th th y m i th nh chúng đang đ y

Sao tâm trí l i xen vào t t c th ? B i vì tâm trí do

xã h i t o ra Nó là tác nhân c a xã h i bên trong b n;

nó không trong ph c v b n, nh l y! Nó là tâm trí c a

b n, nh ng nó không ph c v b n; nó đang trong m u

nhân c a nhà th Ki tô giáo, n u b n là ng i Hindu

giáo, tâm trí b n mang tính Hindu, n u b n là Ph t t ,

tâm trí b n mang tính Ph t giáo Còn th c t i l i không

ph i là ng i Ki tô giáo không là ng i Hindu giáo,

không là Ph t giáo; th c t i đ n gi n nh nó v y

B n ph i g t nh ng tâm trí này sang bên: tâm trí

Hindu giáo, tâm trí Mô ha mét giáo, tâm trí C đ c

giáo, tâm trí Tin lành Có ba nghìn tôn giáo trên trái

đ t này - nh ng tôn giáo l n và tôn giáo nh và nh ng

giáo phái r t nh và nh ng giáo phái bên trong giáo

phái - ba nghìn t t c Cho nên t n t i ba nghìn tâm trí,

các ki u tâm trí - còn th c t i là m t, và s t n t i là

m t, và chân lí là m t!

Thi n ngh a là: G t tâm trí sang bên và quan sát

B c th nh t - yêu b n thân mình - s giúp b n nhi u

vô cùng B ng vi c yêu b n thân mình b n s phá hu

đi nhi u đi u mà xã h i đã c y vào trong b n B n s tr

nên t do v i xã h i và nh ng hu n luy n c a nó

Và b c th hai là quan sát - ch quan sát thôi Ph t

không nói ph i quan sát cái gì - m i th ! B c, quan sát

vi c b c n, quan sát vi c n T m, quan sát n c,

n c l nh x i lên b n, cái đ ng ch m c a n c, cái mát

m , cái rùng mình ch y qua x ng s ng b n - quan sát

m i th , hôm nay, ngày mai, luôn luôn

Cu i cùng m t kho nh kh c t i khi b n có th quan sát ngay c gi c ng c a mình ó là đi u t i th ng trong vi c quan sát Thân th c ng và v n có ng i quan sát đang th c, im l ng quan sát thân th ng say

ó là đi u t i th ng trong quan sát Ngay bây gi chính cái đ i l p m i là tr ng h p x y ra: Thân th

b n th c nh ng b n đang ng Th r i b n s th c và thân th b n s ng

b i vì bây gi b n trong hài hoà v i lu t h p d n Khi

b n đ ng, theo chi u đ ng, b n đang đi ng c l i lu t; máu đi lên đ u, ng c l i v i lu t này; tim ph i b m

m nh

Nh ng tâm th c không v n hành d i lu t h p d n;

do đó nó không bao gi b m t c L c h p d n không

có tác d ng lên tâm th c; nó không ph i là t ng đá, nó không có tr ng l ng Nó v n hành d i m t lu t hoàn toàn khác: lu t c a uy n chuy n, hay nh nó v n đ c

bi t t i ph ng ông, lu t c a khinh công H p d n ngh a là kéo xu ng, khinh công ngh a là kéo lên

Thân th liên t c b kéo xu ng - đó là lí do t i sao

cu i cùng nó s ph i n m trong n m m ó m i là ngh

Linh h n so i cánh bay lên ngày càng cao h n Khi

b n tr nên ngày m t mang tính quan sát h n, b n b t

đ u có cánh - th thì toàn th b u tr i là c a b n

Con ng i là s g p g c a đ t và tr i, c a thân th

và linh h n

khi làm đi u đó - b n c m th y b n thân mình làm đi u

đó B n không làm b t kì ngh a v nào; b n không ph c

v nhân lo i B n không ph i là k t vì đ o v đ i; b n

không hi sinh ây toàn là nh ng thu t ng vô ngh a

B n đ n gi n h nh phúc theo cách riêng c a mình - đi u

đó làm cho b n c m th y tho i mái B n t i b nh vi n

và ph c v ng i m đó, hay b n đi t i ng i nghèo

đ ng i khác, nh ng ng i xung quanh b n đ c

h nh phúc Th - và ch th - b n m i có th h nh phúc

đ c

B n ph i t o ra b u không khí h nh phúc quanh mình N u m i ng i kh , làm sao b n có th h nh phúc đ c? B n s b nh h ng ch B n không ph i

là đá, b n là sinh linh r t tinh t , r t nh y c m N u m i

ng i đ u kh quanh b n, kh c a h s nh h ng t i

b n Kh hay lây nh b t kì b nh t t nào Phúc l c c ng hay lây nh b t kì b nh t t nào N u b n giúp ng i khác h nh phúc, cu i cùng b n t giúp mình h nh phúc

đ y Ng i quan tâm sâu s c t i h nh phúc c a mình bao gi c ng quan tâm t i h nh phúc c a ng i khác

n a - nh ng không vì h Sâu bên d i ng i đó quan tâm t i b n thân mình, đó là lí do t i sao ng i đó giúp

đ N u trong th gi i này m i ng i đ u đ c d y hãy ích k , thì toàn th th gi i s h nh phúc S không có

kh n ng nào cho kh

D y m i ng i ích k - tính không ích k s phát tri n lên t nó Tính không ích k , chung cu c, là tính

mu n s ng v i hoa và th ca và âm nh c T i sao ng i

đó ph i b n tâm đi vào chi n tranh, b gi t ch t và đi

gi t ng i khác? Sao ng i đó ph i gi t ng i và t t ?

Ch nh ng ng i không ích k m i có th làm đi u đó,

b i vì h ch a bao gi bi t phúc l c là có th có cho h

H ch a bao gi có kinh nghi m nào v nó là gì, m h i

nó là gì H ch a bao gi nh y múa, h ch a bao gi

th cu c s ng H đã không bi t t i thoáng nhìn thiêng

liêng nào; t t c nh ng thoáng nhìn đó đ u t i t h nh

phúc sâu s c, t s tho mãn sâu s c, s mãn nguy n

Ng i không ích k b m t g c r , không đ nh tâm

Ng i đó trong lo n th n kinh sâu s c Ng i đó đang

ch ng l i t nhiên; ng i đó không th m nh kho và

toàn th đ c Ng i đó đang tranh đ u ch ng l i dòng

ch y cu c s ng, s hi n h u, s t n t i - ng i đó đang

c g ng đ không ích k Ng i đó không th không ích

k đ c - b i vì ch ng i ích k m i có th không ích

k

Khi b n h nh phúc b n có th chia s nó; khi b n

không có nó, làm sao b n có th chia s nó đ c?

chia s , ngay ch đ u tiên ng i ta ph i có nó Ng i

không ích k bao gi c ng nghiêm ch nh, sâu bên d i

gì đó - có th là đ ch i cho tr con, có th là bài th , có

th là b c ho , cái gì đó B t kì khi nào b n quá vui

s ng trong cu c s ng, làm sao di n đ t nó? B n sáng

t o ra cái gì đó - cái này hay cái n Nh ng khi b n kh

b n mu n chà nát và phá hu cái gì đó B n mu n tr thành chính khách, b n mu n tr thành ng i lính - b n

ó là lí do t i sao th h m i trên kh p th gi i đang là m i nguy l n cho các t ch c H ch quan tâm

t i vi c s ng trong h nh phúc H quan tâm t i tình yêu, h quan tâm t i thi n, h quan tâm t i âm nh c,

đi u v Các chính khách đã tr nên r t c nh giác trên

kh p th gi i Th h m i không quan tâm t i chính tr -

c c t hay c c h u Không, h không quan tâm chút nào H không ph i là ng i c ng s n; h không thu c

vào b t kì ch ngh a nào

Ng i h nh phúc thu c vào b n thân mình T i sao

ng i đó l i ph i thu c vào b t kì t ch c nào? ó là

con đ ng c a ng i không h nh phúc: thu c vào t

ch c nào đó, thu c vào đám đông nào đó B i vì ng i

đó không có g c r bên trong b n thân mình, ng i đó

không thu c vào mình - và đi u đó cho ng i đó lo âu

r t, r t sâu s c: Ng i đó ph i thu c vào đâu ch

Ng i đó t o ra s l thu c thay th Ng i đó đi và tr

thành m t ph n c a đ ng phái chính tr , c a đ ng cách

m ng, hay b t kì cái gì - tôn giáo Bây gi ng i đó

c m th y mình thu c vào đâu đó: đám đông có đó và

ng i đó đ c b t r vào

Ng i ta ph i đ c b t r vào b n thân mình b i vì

đó là con đ ng t b n thân mình đi sâu xu ng s t n

t i N u b n thu c vào đám đông, b n thu c vào ngõ

c t; t đó không th có đ c tr ng thành nào thêm

Quên th gi i và xã h i và xã h i không t ng đi

Quên t t c nh ng đi u này đi B n ch đây vài n m

thôi T n h ng, vui s ng, h nh phúc, nh y múa và

yêu; và s tuôn tràn n ng l ng s b t đ u t tình yêu

và nh y múa c a b n, t tính ích k sâu s c c a b n

Tình yêu, tôi nói, là m t trong nh ng đi u ích k

nh t

c a đàn ông là không kh p t ng đ ng cho v ng

mi n quí giá c a t do Nh ng đàn ông và đàn bà b

làm thành m t b i tình yêu, không tách r i đ c,

không phân bi t đ c, qu th c x ng đáng đ c

trao ph n th ng

- t Sách v Mirdad, Mikhail Naimy

Cu n Sách v Mirdad là cu n sách tôi yêu m n

nh t Mirdad là m t nhân v t h c u, nh ng t ng phát

bi u và hành đ ng c a Mirdad l i c c kì quan tr ng

Không nên đ c nó nh cu n ti u thuy t, nên đ c nó nh

kinh sách linh thiêng - có l kinh sách linh thiêng duy

nh t

Và b n có th th y trong phát bi u này ch m t thoáng nhìn v sáng su t, nh n bi t, hi u bi t c a

Mirdad Ông y nói, Tình yêu là t do duy nh t kh i

g n bó và b n bao gi c ng đã nghe nói r ng tình yêu

là g n bó duy nh t! T t c các tôn giáo đ u đ ng ý

đi m đó, r ng tình yêu là g n bó duy nh t

Tôi đ ng ý v i Mirdad:

Tình yêu là t do duy nh t kh i g n bó Khi b n yêu

m i th , b n không b g n bó v i cái gì

Th c t , ng i ta ph i hi u chính hi n t ng g n bó này Sao b n l i níu bám l y cái gì đó? B i vì b n s

b n s m t nó Có l ai đó có th đánh c p nó N i s

c a b n là ch cái đang s n có đ y cho b n hôm nay

có th không s n có n a cho b n vào ngày mai

Ai bi t đ c v cái gì s x y ra ngày mai? Ng i đàn bà b n yêu hay ng i đàn ông b n yêu - c hai bi n

đ ng đ u có th : B n có th l i g n h n, b n có th tr nên xa cách B n có th l i thành ng i xa l hay b n có

th tr thành m t v i ng i kia t i m c ngay c nói

r ng các b n là hai s không đúng; t t nhiên có hai thân

th đ y, nh ng trái tim là m t, và bài ca c a trái tim là

m t, và ni m c c l c bao quanh c hai b n nh đám mây B n bi n m t trong ni m c c l c đó: B n không

ph i là b n Tôi không ph i là tôi Tình yêu tr thành toàn b t i m c, tình yêu l n lao và tràn ng p t i m c

b n không th còn là b n thân mình n a; b n ph i chìm

ng p b n thân mình và bi n m t

Trong s bi n m t đó ai s b g n bó, và g n bó v i ai? M i th đ u hi n h u Khi tình yêu n hoa trong

tính toàn b c a nó, m i th đ n gi n hi n h u Lo s

v ngày mai không n y sinh; do đó không có v n đ v

g n bó, níu bám, hôn nhân, v b t kì lo i h p đ ng, tù

túng nào

Hôn nhân c a b n là gì ngoài b n h p đ ng kinh

doanh? "Chúng ta cam k t l n nhau tr c c quan hành

chính" - b n đang s nh c tình yêu! B n tuân theo lu t

pháp, v n là cái th p nh t trong s t n t i, và là cái x u

nh t Khi b n đem tình yêu t i toà án là b n đang ph m

t i l i không th tha th đ c B n làm cam k t tr c

c quan hành chính trong toà án r ng "Chúng tôi mu n

l y nhau và chúng tôi s v n còn l y nhau ó là l i h a

c a chúng tôi, đ c qui đ nh theo lu t pháp: Chúng tôi

s không xa cách và chúng tôi s không l a d i l n

nhau." B n có cho r ng đây không ph i là s nh c l n

lao đ i v i tình yêu không? B n không đ t lu t pháp lên

trên tình yêu ch ?

Lu t pháp đ dành cho nh ng ng i không bi t

cách yêu Lu t pháp đ dành cho ng i mù, không dành

cho nh ng ng i có m t Lu t pháp đ dành cho ng i

đã quên m t ngôn ng c a trái tim và ch bi t ngôn ng

c a tâm trí Phát bi u c a Mirdad có giá tr l n lao t i

m c nó ph i đ c hi u sâu s c - không ch v m t trí

tu , không ch v m t tình c m, mà trong tính toàn b

c a b n Toàn th b n th b n nên u ng l y nó:

Tình yêu là t do duy nh t kh i g n bó b i vì khi

b n yêu b n th m chí không th ngh v cái gì khác Khi

b n yêu m i th , b n không b g n bó v i cái gì T ng

kho nh kh c t i v i huy hoàng m i, vinh quang m i,

bài ca m i; t ng kho nh kh c đ u đem t i đi u v m i

đ nh y múa Có l b n tình có th thay đ i, nh ng tình

yêu v n còn mãi

G n bó là ham mu n r ng b n tình ph i không bao

gi thay đ i Vì đi u đó b n ph i cam k t v i toà án, v i

xã h i - t t c nh ng th nghi l hình th c ngu xu n Và

n u b n đi ng c l i nh ng nghi l đó b n s m t đi t t

c m i kính tr ng và thanh danh trong con m t c a

nh ng ng i b n ph i s ng cùng

Tình yêu không bi t gì t i g n bó c b i vì tình yêu không bi t t i kh n ng c a sa ngã kh i chân giá tr Tình yêu là chính b n thân tôn kính, chính b n thân kính tr ng; b n không th làm gì ng c l i nó đ c Tôi không nói r ng b n tình không th thay đ i, nh ng đi u

đó không thành v n đ N u b n tình thay đ i nh ng tình yêu còn l i nh dòng sông, v n tuôn ch y, th thì

th c t th gi i s có nhi u tình yêu h n nó có hôm nay Hôm nay nó ch nh cái vòi n c - nh gi t, nh gi t,

nh gi t Nó không có kh n ng làm d u đi c n khát c a

b t kì ai Tình yêu c n mang tính đ i d ng, không ph i

là t ng gi t, t ng gi t ch y ra t vòi n c công c ng

Và t t c m i hôn nhân đ u mang tính công c ng

Tình yêu mang tính v tr Tình yêu không ch m i vài ng i t i m h i, tình yêu m i các vì sao và m t

tr i và hoa và chim chóc; toàn th s t n t i đ u đ c đón chào t i m h i

Tình yêu không c n cái gì khác - đêm đ y sao, b n còn đòi h i cái gì h n n a? Ch vài ng i b n thôi sao

mà toàn th v tr này đ u mang tính thân thi n đ y

ch Tôi ch a bao gi b t g p cái cây nào ch ng l i tôi

c Tôi đã t ng t i nhi u ng n núi, nh ng tôi ch a bao

gi th y ng n núi nào mang tính đ i kháng Toàn th s

t n t i đ u r t thân thi n

M t khi hi u bi t riêng c a b n v tình yêu n hoa thì không có v n đ g n bó chút nào B n có th c thay

đ i b n tình, đi u đó không có ngh a là b n ru ng b

duyên dáng; nó s có chói sáng l n lao, m i trái tim đ u

b c cháy Và m t khi b n bi t ng n l a này r i, ng n

l a c phát tri n mãi Ng n l a c a tình yêu phát tri n

gi ng nh cây c i phát tri n; ng n l a c a tình yêu đem

t i hoa và qu , nh cây v y

Nh ng đi u b n ngh là tình yêu thì không ph i là

tình yêu đâu ó là lí do t i sao nh ng kinh nghi m kì l

th l i x y ra Ai đó nói v i b n, "Em trông đ p làm

sao! Anh yêu em nhi u l m, không có ng i ph n nào

nh em trong toàn th v tr này." Và b n ch ng bao

gi ph n đ i, "Anh không có quy n nói đi u nh v y

đâu, b i vì anh không bi t t t c các ph n c a toàn th

v tr " Khi nh ng đi u đ p đ nh v y đ c nói ra,

ng i ta quên m t hoàn toàn cái phi lí c a chúng

Nh ng đi u này m i ng i h c t phim nh, t ti u

thuy t - t t c nh ng đ i tho i này và h không ng ý

đi u gì c H đ n gi n ng ý, "Mình lên gi ng đi!"

Nh ng b i vì chúng ta là nh ng ng i v n minh, mà

không làm vài câu d o đ u, chút ít l i nói đ u, thì b n

không th nói th ng v i ai đó, "Mình lên gi ng đi."

àn bà s ch y t i đ n c nh sát đ t cáo, "Ng i đàn

ông này nói đi u gì đó r t x u v i tôi!" Nh ng n u b n

đi vào theo cách v n minh, tr c h t m i chi c kem đã -

đi u đó làm cho trái tim mát m - đem t i vài bông

h ng, nói vài đi u sáo r ng ng t ngào Th thì c hai

đ u hi u r ng cu i cùng nó ph i ch m d t v i d âm váng v t bu i sáng, đau đ u, đau n a đ u, và bu i sáng

c hai s nhìn nhau lúng túng ng ng ngh u: H đã làm

gì trên gi ng? Ng i ta s n mình sau t báo, c

d ng nh ng i đó th c s đang đ c báo, còn ng i kia s b t đ u chu n b trà hay cà phê, ch b ng cách nào đó quên đi đi u đã x y ra

Và v sau Mirdad nói:

àn ông b thành tù nhân b i tình yêu c a đàn bà

và đàn bà b thành tù nhân b i tình yêu c a đàn ông

là không kh p t ng đ ng cho v ng mi n quí giá

c a t do

Kho nh kh c tình yêu tr thành g n bó, tình yêu tr thành thân thu c Kho nh kh c tình yêu tr thành đòi

h i, nó là nhà tù Nó đã phá hu đi t do c a b n; b n không th bay trên tr i, b n b giam trong l ng Và

ng i ta mu n bi t đ c bi t tôi mu n bi t v b n thân mình M i ng i mu n bi t v tôi, tôi làm gì m t mình trong phòng tôi Và tôi mu n bi t v h - hai ng i này

c làm gì v i nhau th ? M t mình tôi ít nh t c ng th y tho i mái N u ai đó khác có đó, thì có phi n toái; cái gì

đó s x y ra N u ng i khác có đó, im l ng không th duy trì đ c Ng i khác s h i cái gì đó, nói đi u gì

đó, làm cái gì đó, hay bu c b n ph i làm cái gì đó H n

n a, n u cùng ng i đó c liên t c đ y, ngày ti p ngày

Ng i đã phát minh ra chi c gi ng đôi là m t trong nh ng k thù l n nh t c a nhân lo i Ngay c trên

gi ng c ng không t do! B n không th c đ ng đ c;

ng i kia bên c nh r i Và th ng là ng i kia chi m

ph n l n không gian N u b n có th xoay x đ c m t

ch nh , b n may m n đ y - và nh l y, ng i kia c

m r ng mãi ra ó là m t th gi i r t kì l , n i đàn bà

c m r ng ra còn đàn ông thì c co l i Và toàn th l i

l m là c a đàn ông - anh ta làm cho nh ng ng i đàn bà

đó tr nên béo h n, mang thai Thêm nhi u r c r i

phía tr c M t khi b n đ t hai ng i v i nhau, m t

con trai và m t con gái, ch ng chóng thì ch y ng i th

ba s t i N u nó không t i, hàng xóm b t đ u b n

kho n: "Có chuy n gì th nh ? Sao không có con?"

Tôi đã s ng v i nhi u ng i, nhi u ch Tôi ng c

nhiên - sao m i ng i l i b n kho n th đ t o ra phi n

toái cho ng i khác? N u ai đó không l y v h lo l ng:

"Sao anh không l y v đi?" - c d ng nh hôn nhân là

lu t ph quát nào đó ph i đ c tuân theo B hành h

b i m i ng i, ng i ta ngh t t h n c là xây d ng gia

đình - ít nh t thì nh ng ng i này s thôi không hành h

h Nh ng b n nh m: M t khi b n đã l y v r i h b t

đ u h i, "Khi nào thì có con?"

Bây gi , đây là v n đ r t khó kh n Nó không n m

trong tay b n; đ a tr có th t i, có th không t i - và s

t i vào th i đi m riêng c a nó Nh ng m i ng i c

qu y r y b n "M t gia đình s không ra gia đình n u

không có con." i u đó là đúng - b i vì gia đình d ng

nh là ngôi đ n im l ng n u không có tr con; có đ a

tr , gia đình d ng nh là nhà th ng điên! Và v i

nhi u đ a tr , phi n ph c c nhân lên

Tôi ng i im l ng trong phòng mình, c đ i mình

Tôi không b n tâm t i ai c , tôi ch a bao gi h i b t kì

ai, "Sao anh không xây d ng gia đình, sao anh không

sinh con?" B i vì tôi cho r ng s là không v n minh mà

đi h i nh ng câu h i nh v y, làm ra nh ng câu h i nh

v y; đó là can thi p vào t do c a ai đó

Và m i ng i c s ng v i v mình, v i con mình -

và b i vì s hi n di n c a m i thành viên m i t i, gia đình b n c làm r i lên nhi u đi u, b n t đ ng tr thành ngày m t ít nh y c m B n nghe kém đi, b n nhìn kém đi, b n ng i kém đi, b n n m kém đi

B n không dùng t t c các giác quan c a mình v i

b m b t đ u đ ng l i Ánh sáng m t đi; anh ta l i kéo lê, không còn nh y múa n a Hoa v n n hoa, nh ng anh

ta không th y cái đ p nào n a Các vì sao v n c khêu

g i anh ta, nh ng anh ta không nhìn lên tr i

Có hàng tri u ng i ch a bao gi nhìn lên trên c ;

m t h b dính vào đ t c d ng nh h s r ng ngôi sao nào đó s r i vào mình Có r t ít ng i mu n ng

d i b u tr i đ y sao - n i s cái bao la, s m t mình, bóng t i

Và hàng tri u ng i c ti p t c, sâu bên d i c m

39 27/02/2010 - 1/ 20 40

|

m c b n không th r i kh i nhà tù đ c Nó là m t lo i

an toàn; nó m cúng, m c d u kh Cái ch n c mèn,

nh ng cái gi ng đôi này - ít nh t b n c ng không m t

mình trong kh c a mình, ai đó đang chia s nó S ki n

là ai đó đang t o ra nó cho b n và b n đang t o ra nó

cho anh y hay cô y

Tình yêu ph i mang ph m ch t đem l i t do, không

ph i là xi ng xích m i cho b n; tình yêu cho b n đôi

cánh và nâng đ cho b n bay cao nh t có th đ c

t n t i trên trái đ t Nh ng ng i đã vi t cu n sách này

l i hoàn toàn b quên lãng Mirdad là nhân v t h c u,

Mirdad là cái tên c a nhân v t chính Ng i đã vi t

cu n sách này tên ông y là Mikhail Naimy, nh ng

tên ông y không thành v n đ Sách c a ông y v đ i

th , v đ i h n b n thân ông y B n thân ông y đã c

linh h n - không ch là s g p g d c, sinh h c c a

hoóc môn đàn ông và đàn bà - th thì tình yêu có th

cho b n đôi cánh l n lao, nó có th cho b n cái nhìn

sáng su t l n lao trong cu c s ng Và nh ng ng i yêu

l n đ u tiên có th tr thành nh ng ng i b n B ng không thì h bao gi c ng là k thù trá hình

Các tôn giáo và cái g i là thánh nhân, nh ng ng i

Vâng, b n th và b n n và b n nói và b n đi t i

v n phòng hàng ngày cho t i khi cái ch t t i và gi i thoát cho b n kh i s chán ch ng mà b n mang c đ i mình

N u d c là t t c m i th b n có, th thì b n ch ng

có gì c ; th thì b n ch là công c c a sinh h c, c a v

tr , đ sinh s n mà thôi B n ch là cái máy, x ng máy

Nh ng n u b n có th hi u yêu là b n th th c c a mình, và vi c yêu ng i khác là tình b n sâu s c, là

đi u v c a hai trái tim cùng nhau trong đ ng b t i

m c h tr thành m t, thì b n không c n tâm linh khác nào c B n đã tìm th y nó

Tình yêu d n t i kinh nghi m t i th ng - đ c g i

là Th ng đ , đ c g i là Tuy t đ i, đ c g i là Chân

lí ây ch là nh ng cái tên Th c t đi u t i th ng

không có tên; nó là vô danh, nh ng tình yêu d n t i nó

N u b n ch ngh v d c và không bao gi tr nên

nh n bi t v yêu, th thì b n đang đi t i ki t qu Vâng,

b n s t o ra tr con và b n s s ng trong kh s và b n

s ch i bài và b n s đi xem phim và b n s xem đá

bóng và b n s có nh ng kinh nghi m l n lao v đi u

hoàn toàn vô tích s , chán ch ng, chi n tranh, và là

dòng ch y ng m th ng xuyên c a lo âu, đi u đ c các

nhà hi n sinh g i là "c m giác lo l ng." Nh ng b n s

không bao gi bi t t i cái đ p th c s c a s t n t i, im

l ng th c và an bình c a v tr

Tình yêu có th làm đi u đó thành có th

Nh ng nh l y, tình yêu không bi t t i biên gi i

Tình yêu không th mang tính ghen tuông, b i vì tình

đ nh tr nên im l ng h n, mang tính thi n h n, mang tính c u nguy n h n ng i không yêu b n thân mình

N u b n không yêu ngôi nhà c a mình, b n s không lau d n nó; n u b n không yêu ngôi nhà c a mình, b n s không s n l i nó; n u b n không yêu nó,

b n s không bao quanh nó b ng khu v n đ p, v i ao sen N u b n yêu b n thân mình b n s t o ra khu v n quanh b n thân mình B n s c g ng làm phát tri n

ti m n ng c a mình, b n s c g ng đem ra t t c nh ng cái trong b n đ đ c di n đ t N u b n yêu, b n s

c m a rào lên b n thân mình, b n s c nuôi d ng

b n thân mình

Và n u b n yêu b n thân mình, b n s ng c nhiên:

Ng i khác s yêu b n Không ai yêu ng i không yêu

b n thân mình N u b n th m chí không th yêu đ c

b n thân mình, ai khác s nh n phi n toái này?

Và ng i không yêu b n thân mình thì không th

v n còn trung l p đ c Nh l y, trong cu c s ng không

tr ng thái không yêu đó Không, b n s ghét Và ng i

ghét b n thân mình tr nên mang tính hu di t Ng i

giá tr tâm linh l n lao

Tôi d y yêu b n thân mình Nh ng nh l y, yêu b n

thân mình không có ngh a là lòng kiêu hãnh b n ngã,

không ph i th chút nào Th c t đi u đó ng ý chính

đi u đ i l p l i Ng i yêu b n thân mình th y không

có cái ta trong mình Tình yêu bao gi c ng làm tan

ch y cái ta - đó là m t trong nh ng bí m t gi kim thu t

c n đ c h c, đ c hi u, đ c kinh nghi m Tình yêu

bao gi c ng làm tan ch y cái ta B t kì khi nào b n

yêu, cái ta c ng bi n m t B n yêu ng i đàn bà, và ít

nh t trong vài kho nh kh c khi có tình yêu th c v i

ng i đàn bà đó, s không có cái ta trong b n, không

b n ngã

B n ngã và tình yêu không th cùng t n t i Chúng

gi ng nh ánh sáng và bóng t i: khi ánh sáng t i, bóng

t i bi n m t N u b n yêu b n thân mình b n s ng c

nhiên - yêu b n thân mình ngh a là cái ta bi n m t

Trong yêu b n thân mình không cái ta nào đ c tìm

th y c ó là ngh ch lí: yêu b n thân mình là hoàn toàn

không ích k Nó không ph i là ích k - b i vì b t kì khi

nào có ánh sáng thì không có bóng t i, và b t kì khi nào

có tình yêu thì không có cái ta Tình yêu làm tan ch y

cái ta đông c ng Cái ta gi ng nh kh i b ng, tình yêu

gi ng nh m t tr i bu i sáng H i m c a tình yêu và cái ta b t đ u tan ch y B n càng yêu b n thân mình,

b n s th y càng ít cái ta trong mình, và th r i đi u đó

tr thành vi c thi n l n lao, b c nh y l n lao vào sùng kính

Và b n bi t đi u đó đ y! B n có th không bi t đi u

đó t i m c có liên quan t i vi c yêu b n thân mình, b i

vì b n đã không yêu b n thân mình Nh ng b n đã yêu

ng i khác r i; nh ng thoáng nhìn v nó ph i đã x y ra cho b n Ph i có nh ng kho nh kh c hi m hoi khi mà, trong m t kho nh kh c thôi, b ng nhiên b n không có

đó và ch tình yêu có đó Ch n ng l ng tình yêu tuôn

ch y, không t trung tâm nào, t không đâu t i không đâu Khi hai ng i yêu ng i cùng nhau có hai cái không

ng i cùng nhau, hai s không ng i cùng nhau - và đó là cái đ p c a tình yêu, cái làm cho b n hoàn toàn tr ng

r ng cái ta

Cho nên nh l y, lòng kiêu hãnh b n ngã không bao

gi là tình yêu v i b n thân mình Lòng kiêu hãnh b n ngã chính là cái đ i l p Ng i đã không có kh n ng yêu l y b n thân mình thì tr thành ích k Lòng kiêu hãnh b n ngã là đi u các nhà phân tâm g i là hình m u

đ n gi n yêu b n thân mình Ch ng c n t m g ng nào

c ; ng i đó bi t b n thân mình t bên trong B n không bi t b n thân mình, r ng b n hi n h u sao? B n

có c n b ng ch ng r ng b n đang hi n h u không? B n

có c n t m g ng đ ch ng t r ng b n t n t i không?

N u không có t m g ng, b n có tr nên nghi ng v s

t n t i c a mình không?

Narcissus yêu s ph n x riêng c a ông y - không

v i b n thân ông y ó không ph i là vi c yêu đúng

v i b n thân mình Ông y yêu cái ph n x ; cái ph n x

là đi u khác Ông y đã tr thành hai, ông y đã tr nên

b phân chia Narcissus b chia ch Ông y là m t lo i

tinh th n phân li t Ông y đã tr thành hai - ng i yêu

và ng i đ c yêu Ông y đã tr thành đ i t ng riêng

c a tình yêu c a mình - và đó là đi u x y ra cho nhi u

ng i, nh ng ng i c t ng mình đang yêu

Khi b n r i vào tình yêu v i ng i đàn bà, quan sát,

t nh táo đi - đi u đó có th ch ng là gì ngoài t ái

Khuôn m t c a ng i đàn bà này, và đôi m t cô y, và

l i nói c a cô y, có th đ n gi n v n hành nh cái h

mà trong đó b n th y s ph n x c a mình Quan sát

riêng c a tôi là th này: trong m t tr m ng i yêu, chín

m i chín là t ái M i ng i không yêu ng i đàn bà

đang có đ y H yêu l i ca ng i mà ng i đàn bà đó

đem cho h , s chú ý mà ng i đàn bà đó đem cho h ,

l i tâng b c mà ng i đàn bà đó đang trút lên ng i đàn

ông Ng i đàn bà tâng b c ng i đàn ông, ng i đàn

ông tâng b c ng i đàn bà - đ y là tâng b c l n nhau

Ng i đàn bà nói, "Không ai đ p nh anh Anh là phép

màu! Anh là đi u v đ i nh t mà Th ng đ đã t ng t o

ra Ngay c Alexandre i c ng ch ng là gì n u so

gì n u so v i em Anh không th tin đ c r ng Th ng

đ l i có kh n ng c i ti n em S không bao gi có

ng i đàn bà khác đ p nh th "

ây là đi u b n g i là tình yêu đ y! ây là t ái -

ng i đàn ông tr thành v ng n c và ph n x ng i đàn bà, và ng i đàn bà tr thành v ng n c và ph n x

ng i đàn ông Th c t , v ng n c không ch ph n x chân lí mà còn tô đi m cho nó, theo c nghìn l m t cách làm cho nó có v ngày càng đ p h n ây là đi u

m i ng i g i là tình yêu ây không ph i là tình yêu đâu; đây là tho mãn b n ngã l n nhau thôi

Tình yêu th c không bi t gì t i b n ngã c Tình yêu th c b t đ u tr c h t t vi c yêu b n thân mình

M t cách t nhiên, b n có thân th này, con ng i này, b n đ c b t r trong nó - t n h ng nó, yêu m n

nó, m h i nó đi! Và không có v n đ v t hào hay b n ngã b i vì b n không so sánh b n thân mình v i b t kì

ai B n ngã ch t i v i so sánh thôi Yêu b n thân mình

mà không bi t t i so sánh - b n là b n, có v y thôi B n không nói r ng ai đó khác là kém h n b n; b n không

so sánh chút nào B t kì khi nào so sánh t i, bi t rõ nó không ph i là tình yêu; nó là th đo n đâu đó, chi n

l c tinh t c a b n ngã

B n ngã s ng qua so sánh Khi b n nói v i ng i đàn bà, "Anh yêu em," đó là m t đi u; khi b n nói v i

ng i đàn bà, "Cleopatra ch ng là gì so v i em," đ y l i

là đi u khác - hoàn toàn khác, chính là cái đ i l p Sao

l i đem Cleopatra vào? B n không th yêu ng i đàn bà này mà không đem Cleopatra vào đ c sao? Cleopatra

đ c đem vào đ th i ph ng b n ngã lên Yêu ng i

đàn ông này - sao ph i đem Alexander i vào?

47 27/02/2010 - 1/ 24 48

|

Tình yêu không bi t t i so sánh; tình yêu đ n gi n

yêu mà không có so sánh

Cho nên b t kì khi nào có so sánh, nh l y, đó là

lòng kiêu hãnh b n ngã ó là t ái Và b t kì khi nào

không có so sánh, nh l y, đó là tình yêu, dù đó là yêu

b n thân mình hay yêu ng i khác

Trong tình yêu th c không có phân chia Ng i yêu

tan ch y vào trong nhau Trong tình yêu b n ngã có

phân chia l n lao, phân chia c a ng i yêu và ng i

đ c yêu Trong tình yêu th c không có s thân thu c

tôi nh c l i đi u đó: Trong tình yêu th c không có

s thân thu c, b i vì không có hai ng i đ c thân

thu c v i nhau Trong tình yêu th c ch có tình yêu,

vi c n hoa, h ng th m, tan ch y, h i nh p Ch trong

tình yêu b n ngã m i có hai ng i, ng i yêu và ng i

đ c yêu Và b t kì khi nào có ng i yêu và ng i

đ c yêu, tình yêu bi n m t B t kì khi nào có tình yêu,

ng i yêu và ng i đ c yêu c hai cùng bi n m t

trong tình yêu

Tình yêu là hi n t ng l n lao th ; b n không th

s ng sót đ c trong nó

Tình yêu th c bao gi c ng trong hi n t i Tình yêu

b n ngã bao gi c ng trong quá kh ho c trong t ng

lai Trong tình yêu th c có bình th n thi t tha i u đó

có v ngh ch lí, nh ng t t c nh ng th c t l n lao h n

c a cu c s ng đ u ngh ch lí c ; do đó tôi g i nó là bình

th n thi t tha Có n ng nàn, nh ng không có cu ng

nhi t trong nó N ng nàn ch c ch n có đó, nh ng c ng

có c mát m trong nó, tr ng thái r t bình t nh, thanh

th n, đi m t nh Tình yêu làm cho ng i ta ít cu ng

nhi t h n Nh ng n u nó không ph i là tình yêu th c

mà là tình yêu b n ngã, th thì có cu ng nhi t l n Th

thì đam mê có đó gi ng nh c n s t, không có s bình

th n chút nào

N u b n có th nh nh ng đi u này thì b n s có tiêu chí đ đánh giá Nh ng ng i ta ph i b t đ u t b n thân mình, không có cách nào khác Ng i ta ph i b t

Nó s không ph i là quan h đ i th /ch th mà là s tan ch y, s cùng nhau Nó s không cu ng nhi t, nó s

là say mê bình th n Nó s n ng nàn và bình th n cùng nhau Nó s cho b n mùi v đ u tiên c a tính ngh ch lí

c a cu c s ng

T i sao yêu l i đau th ?

Yêu là đau b i vì nó t o ra con đ ng cho phúc l c Yêu là đau b i vì nó bi n đ i; yêu là chuy n hoá M i

bi n đ i đ u s là đau b i vì cái c ph i ra đi đ nh ng

ch cho cái m i Cái c là quen thu c, an ninh, an toàn, cái m i là tuy t đ i không đ c bi t t i B n s đi vào

đ i d ng ch a t ng đ c thám hi m B n không th dùng tâm trí mình v i cái m i; v i cái c , tâm trí thành

th o r i Tâm trí có th v n hành ch v i cái c ; v i cái

m i, tâm trí hoàn toàn vô d ng

Do đó s hãi n y sinh Và b l i th gi i c , tho i

mái, an toàn, th gi i c a ti n nghi, đau n y sinh ó là

cùng n i đau mà đ a tr c m th y khi nó ra kh i b ng

m ó là cùng n i đau mà con chim c m th y khi nó c

g ng tung cánh bay l n đ u tiên N i s cái không bi t,

và an ninh c a cái đã bi t, không an ninh c a cái không

bi t, đi u không th d đoán đ c c a cái không bi t,

làm cho ng i ta r t kinh hãi

Và b i vì vi c bi n đ i s là t cái ta h ng t i

tr ng thái vô ngã, đau là r t sâu s c Nh ng b n không

th có c c l c mà không tr i qua đau N u vàng mu n

đ c thu n khi t, nó ph i qua l a

Tình yêu là l a

Chính b i vì n i đau c a tình yêu mà hàng tri u

ng i s ng cu c s ng không tình yêu H đau kh n a,

và đau kh c a h là vô ích au kh trong tình yêu

không ph i là đau kh vô ích au kh trong tình yêu là

mang tính sáng t o; nó đem b n lên t m m c tâm th c

cao h n au kh không có tình yêu thì hoàn toàn phí

hoài; nó ch ng d n b n đ n đâu c , nó gi b n đi vào

Tình yêu là r t n n t ng cho vi c bi t b n thân mình

n a Ng i không bi t t i ng i khác trong tình yêu sâu

s c, trong đam mê mãnh li t, trong c c l c hoàn toàn, s

b n c i m Tình yêu cao h n c n b n mong manh h n

B n ph i v t b áo giáp c a mình; đi u đó là đau đ n

nh n

Ng i ta ph i đi vào tình yêu ó là b c đ u tiên

h ng t i Th ng đ , và đi u đó không th b b qua

đ c Nh ng ng i c b qua b c tình yêu s không bao gi đ t t i Th ng đ i u đó là tuy t đ i c n thi t, b i vì b n tr nên nh n bi t v tính toàn b c a mình ch khi b n đ c khêu g i b i s hi n di n c a

ng i khác, khi s hi n di n c a b n đ c nâng cao b i

s hi n di n c a ng i khác, khi b n đ c đem ra kh i tính t ái c a mình, th gi i đóng kín d i b u tr i m Tình yêu là b u tr i m S ng trong tình yêu là trên đôi cánh Nh ng ch c ch n, b u tr i vô h n t o ra s hãi

51 27/02/2010 - 1/ 26 52

|

t c trau chu t nó Và khi tình yêu gõ c a, t t c m i

đi u c n thi t đ r i vào tình yêu là g t b n ngã sang

m t bên Ch c ch n đi u đó là đau Nó là công vi c c

Chân lí là ch không có ng i nào trên th gi i

này c ; ch có s hi n di n thôi B n hi n h u - không

ph i nh b n ngã, tách r i kh i cái toàn th B n là m t

ph n c a cái toàn th Cái toàn th th m vào b n, cái

toàn th th trong b n, đ p trong b n, cái toàn th là

cu c s ng c a b n

Tình yêu cho b n kinh nghi m đ u tiên v hài hoà

v i cái gì đó không ph i là b n ngã c a b n Tình yêu

cho b n bài h c đ u tiên r ng b n có th r i vào hài hoà

v i ai đó, ng i ch a bao gi là m t ph n c a b n ngã

c a b n N u b n có th trong hài hoà v i ng i đàn bà,

n u b n có th trong hài hoà v i ng i b n, v i ng i

đàn ông, n u b n có th trong hài hoà v i con b n hay

v i m b n, sao b n không th trong hài hoà v i t t c

m i ng i? Và n u hài hoà v i m t ng i cho b n ni m

vui th , k t qu s là th nào n u b n trong hài hoà v i

t t c m i ng i? Và n u b n có th trong hài hoà v i

t t c m i ng i, sao b n không th trong hài hoà v i

con v t và chim chóc và cây c i? Th thì b c n d n

t i b c kia

Tình yêu là chi c thang Nó b t đ u v i m t ng i,

nó k t thúc v i cái toàn b Tình yêu là ch b t đ u,

Th ng đ là ch k t thúc S tình yêu, s n i đau phát tri n c a tình yêu, là v n còn b khép kín trong xà lim

t i t m Con ng i hi n đ i đang s ng trong xà lim t i

t m ó là t ái - t ái là n i ám nh l n nh t c a tâm trí

b ng cách né tránh tình yêu - nh ng đ y là nh ng v n

đ r t b n ch t! Chúng ph i đ c đ i di n, đ c đ ng

đ u; chúng ph i đ c s ng và đ c tr i qua và v t ra ngoài Và đ v t ra ngoài, con đ ng là đi qua Tình yêu là đi u th c duy nh t đáng làm T t c nh ng cái khác đ u là ph N u nó giúp cho tình yêu, nó là t t T t

c nh ng cái khác ch là ph ng ti n, tình yêu là m c đích Cho nên dù đau đ n th nào, c đi vào tình yêu

N u b n không đi vào tình yêu, nh nhi u ng i đã quy t đ nh, th thì b n b m c k t v i b n thân mình

Th thì cu c s ng c a b n không ph i là cu c hành

h ng, th thì cu c s ng c a b n không ph i là dòng sông đi ra đ i d ng; cu c s ng c a b n là cái ao tù

đ ng, b n th u và ch ng m y ch c s ch ng có gì ngoài bùn và b n gi s ch, ng i ta c n gi lu ng ch y Dòng sông v n còn s ch b i vì nó c ch y mãi Vi c

ch y là quá trình liên t c gi trong tr ng

Ng i yêu v n còn trong tr ng - t t c m i ng i yêu đ u trong tr ng Nh ng ng i không yêu không th còn trong tr ng đ c; h tr thành im lìm, tù đ ng;

ch ng chóng thì ch y h b t đ u b c mùi - và s m còn

t t h n là mu n - b i vì h ch ng có đâu mà đi Cu c

s ng c a h ch t r i

ó là ch con ng i hi n đ i tìm th y b n thân

mình, và b i vì đi u này, đ m i lo i th n kinh, đ m i

lo i điên khùng đã tr thành lan tràn tùm lum B nh t t

tâm lí đã chi m t l b nh d ch Không còn là chuy n

vài cá nhân m y u v tâm lí n a; th c t là toàn th trái

đ t đã tr thành nhà th ng điên Toàn th nhân lo i

đang ch u đ ng m t b nh th n kinh, và ch ng th n kinh

đó t i t tù đ ng t ái c a b n M i ng i đ u b m c

k t v i o t ng riêng c a h v vi c có cái ta tách bi t;

th r i m i ng i phát khùng Và điên khùng này là vô

ngh a, vô ích, không sáng t o Hay ng i ta b t đ u t

tình yêu Chúng ta không có đ d ng c m đ đi vào

trong cu c phiêu l u có tên tình yêu

Do đó m i ng i đ u quan tâm t i d c, b i vì d c

thì không r i ro Nó là t m th i, b n không b tham d

vào Tình yêu là tham gia; nó là cam k t Nó không t m

th i M t khi nó b t r , nó có th còn mãi mãi Nó có

th là vi c tham gia c đ i Tình yêu c n thân m t, và

ch khi b n thân m t thì ng i kia m i tr thành t m

g ng Khi b n g p g v i ng i đàn bà hay đàn ông v

m t d c, b n ch a g p g chút nào đâu; th c t , b n đã

né tránh linh h n c a ng i kia B n ch dùng thân th

và tr n đi, còn ng i kia dùng thân th b n và tr n đi

B n ch a bao gi tr nên đ thân m t đ làm l ra khuôn m t nguyên thu c a nhau

Tình yêu là công án Thi n l n lao nh t

Nó đau đ y, nh ng đ ng né tránh nó N u b n né tránh nó, b n đã né tránh c h i l n lao nh t đ tr ng thành i vào trong nó, ch u đau tình yêu, b i vì qua cái đau đó thì c c l c l n lao m i t i Vâng, có đau đ n,

nh ng t đau đ n đó c c l c m i sinh ra Vâng, b n s

ph i ch t nh b n ngã, nh ng n u b n có th ch t đi

nh b n ngã, b n s đ c sinh ra nh Th ng đ , nh

v ph t

Và tình yêu s cho b n nh p ng m đ u tiên v o,

v Sufi2, v Thi n Tình yêu s cho b n b ng ch ng đ u tiên r ng cu c s ng không ph i là vô ngh a Nh ng

ng i nói cu c s ng vô ngh a là nh ng ng i đã không

bi t t i tình yêu T t c m i đi u h nói đ u là vi c cu c

gì khác B n có th quên Th ng đ ; đó ch là t tr ng

r ng B n có th quên l i c u nguy n b i vì chúng ch

là nh ng nghi l b ng i khác áp đ t lên b n Tình yêu

là l i c u nguy n t nhiên, không b áp đ t b i ai c

B n đ c sinh ra v i nó Tình yêu là Th ng đ th c -

2

M t tôn giáo n

gây đau, b i vì ng i ta đã t ng ngh , "Mình là cái này,

còn bây gi cái này đi m t Mình đang ch t." B n

không ch t, ch o t ng đang ch t thôi B n đã tr nên

b đ ng nh t v i o t ng này, đúng, nh ng o t ng

v n và o t ng mà thôi Và ch khi o t ng m t đi thì

b n m i có kh n ng th y mình là ai Và kh i l đó đem

b n t i đ nh t i th ng c a ni m vui, phúc l c, l h i

Làm sao mà câu kh c trên ngôi đ n Hi L p Delphi

l i là "Bi t b n thân mình" ch không là "Yêu b n

thân mình"?

Tâm trí Hi L p b ám nh v i tri th c Tâm trí Hi

L p ngh d i d ng tri th c, làm sao đ bi t ó là lí do

t i sao ng i Hi L p đã t o ra truy n th ng v đ i nh t

các tri t gia, các nhà t t ng, các nhà logic - nh ng

tâm trí h p lí v đ i, nh ng ni m đam mê là đ bi t

Trong th gi i này, nh tôi th y nó, ch có hai ki u

tâm trí: Hi L p và Hindu Tâm trí Hi L p có ni m đam

mê đ bi t còn tâm trí Hindu có ni m đam mê đ hi n

h u am mê Hindu không quá b n tâm t i vi c bi t,

nh ng mà v vi c hi n h u Sat, hi n h u, là chính vi c

tìm ki m - ta là ai? Không bi t đi u đó theo cách logic,

mà nh n chìm vào trong s t n t i c a riêng ng i ta đ cho ng i ta có th n m tr i nó, đ cho ng i ta có th

tr thành nhà khoa h c Không liên quan, đ ng cho phép tình c m c a b n tô m u lên cái gì; khách quan,

g n nh không quan tâm t i b t kì gi thuy t nào theo

b t kì cách nào Ch quan sát s ki n - không b tham d vào trong nó, v n còn ngoài ng là ng i tham gia

ây là ni m đam mê Hi L p: tìm ki m khách quan v tri th c

i u đó đã có ích, nh ng nó có ích ch theo m t chi u, chi u v t ch t ó là cách đ bi t v t ch t B n không bao gi đi t i bi t đ c tâm trí theo cách đó, ch

bi t v t ch t thôi B n không bao gi đi t i bi t đ c tâm th c theo cách đó B n có th bi t cái bên ngoài,

b n không bao gi bi t đ c cái bên trong - b i vì bên trong b n đã tham d vào r i Không có cách nào đ

đ ng ra ngoài nó, b n đã đó r i Bên trong là b n - làm sao b n có th thoát ra kh i nó đ c? Tôi có th

quan sát hòn đá, t ng đá, dòng sông, m t cách khách

quan b i vì tôi tách r i Làm sao tôi có th quan sát b n

thân mình m t cách khách quan đ c? Tôi tham gia vào

trong nó Tôi không th bên ngoài nó đ c Tôi không

th thu mình l i tr thành m t đ i th Tôi s v n còn là

ch th , và tôi s v n còn là ch th - dù tôi làm b t kì

cái gì, tôi v n là ng i bi t, tôi không là cái đ c bi t

Cho nên tâm trí Hi L p đã d ch chuy n, d n d n

Tâm trí Hindu, ki u tâm trí khác trên th gi i, l i có

chi u h ng khác Chi u h ng là v hi n h u Trong

Upanishad, b c th y v đ i Udalak nói v i con mình và

đ t c a mình Swetketu, "Cái đó là ng i" -

Tatwamasi, Swetkety Cái đó là ng i - không có s

phân bi t gi a cái đó và ng i Cái đó là th c t i c a

b n, ng i là th c t i - không có phân bi t Không có

lí do t i sao nó l i tr thành không khoa h c Nó tr

thành mang tính tôn giáo, nh ng không khoa h c Nó

tr thành h ng n i, nh ng th thì nó m t đi t t c m i

cái neo vào th gi i bên ngoài Tâm trí Hindu tr thành

r t giàu có bên trong, nh ng bên ngoài tr nên r t nghèo nàn

M t s t ng h p l n là c n thi t, t ng h p l n gi a tâm trí Hindu và Hi L p Nó có th là ân hu l n nh t cho trái đ t Mãi cho t i gi đi u đó ch a có th đ c,

nh ng bây gi các yêu c u c s có đó r i và s t ng

h p là có th Ph ng ông và ph ng Tây đang g p

g theo cách r t tinh t Ng i ph ng ông đang đi sang ph ng Tây h c khoa h c, tr thành nhà khoa h c, còn ng i tìm ki m ph ng Tây đang đi sang ph ng ông đ h c tôn giáo là gì Xo n xuýt và h i nh p l n lao đang x y ra

Trong t ng lai, ph ng ông s không là ph ng ông và ph ng Tây s không là ph ng Tây Trái đ t

g c r trong th gi i, trong cõi gi i khoa h c C hai

đ u có th cùng nhau, và b t kì khi nào đi u này x y ra con ng i có đôi cánh và con ng i có th bay vào b u

tr i cao nh t có th đ c B ng không b n ch có m t cánh

Nh tôi th y đi u đó, ng i Hindu b thiên l ch

c ng nhi u nh tâm trí Hi L p thiên l ch C hai đ u là

m t n a c a th c t i Tôn giáo là m t n a; khoa h c là

m t n a Cái gì đó ph i x y ra đ đem tôn giáo và khoa

h c l i cùng nhau trong m t toàn th l n h n, n i khoa

59 27/02/2010 - 1/ 30 60

|

h c không ph nh n tôn giáo và n i tôn giáo không lên

án khoa h c

"Làm sao mà câu kh c trên ngôi đ n Hi L p Delphi

l i là "Bi t b n thân mình" ch không là "Yêu b n thân

mình"? Yêu b n thân mình là có th ch n u b n tr

thành b n thân mình, n u b n là b n thân mình B ng

không đi u đó là không th đ c B ng không, kh

n ng duy nh t là c c g ng bi t b n là ai, và đi u đó

n a c ng là t bên ngoài; quan sát t bên ngoài b n là

ai, và đi u đó n a c ng theo cách khách quan, không

theo cách tr c giác

Tâm trí Hi L p đã phát tri n kh n ng logic vô

cùng Aristotle đã tr thành ng i cha c a m i logic và

m i tri t h c Tâm trí ph ng ông có v phi logic - nó

th đ y Chính nh n m nh vào thi n là phi logic b i vì

thi n nói r ng b n ch có th bi t khi tâm trí b v t b ,

khi suy ngh b v t b và b n h i nh p b n thân mình

vào trong b n th mình m t cách toàn b t i m c th m

chí không m t ý ngh có đ y làm sao lãng b n Ch th

thì b n m i có th bi t Còn tâm trí Hi L p nói b n có

th bi t ch khi suy ngh sáng t , logic, h p lí, h th ng

Tâm trí Hindu nói, khi suy ngh bi n m t hoàn toàn, ch

th thì m i có kh n ng đ bi t Chúng là khác nhau

toàn b , đi theo nh ng chi u đ i ngh ch; nh ng có kh

n ng đ t ng h p c hai

Con ng i có th dùng tâm trí mình khi làm vi c

trên v t ch t; th thì logic là công c v đ i Và cùng

ng i đó có th g t tâm trí sang bên khi ng i đó đi vào

phòng thi n c a mình và đi vào trong vô trí B i vì tâm

trí không ph i là b n - nó là công c c ng gi ng nh tay

tôi v y, nh chân tôi v y N u tôi mu n b c đi tôi

dùng chân, n u tôi không mu n b c đi tôi không dùng

chân ích xác theo cùng cách đó b n có th dùng tâm trí m t cách logic n u b n đ nh bi t v v t ch t i u đó hoàn toàn đúng, nó kh p đó Và khi b n đi vào bên trong, g t nó sang bên Bây gi chân không còn đ c

c n t i; suy ngh không đ c c n t i Bây gi b n c n

tr ng thái vô ý ngh sâu s c, im l ng

Và c hai đi u này có th x y ra trong m t con

ng i - khi tôi nói đi u đó, tôi nói đi u đó t kinh nghi m riêng c a mình Tôi đã làm c hai Khi đ c c n

t i, tôi có th tr nên logic nh b t kì ng i Hi L p nào Khi không đ c c n t i, tôi có th tr thành gàn d , phi logic nh b t kì ng i Hindu nào Cho nên khi tôi nói

đi u đó tôi ng ý đi u đó, và nó không ph i là gi thuy t Tôi đã kinh nghi m nó theo cách đó

Tâm trí có th đ c dùng và có th b g t sang bên

Nó là công c , m t công c r t hay; không c n ph i b

ám nh b i nó Không c n ph i c đ nh, g n ch t vào

nó Th thì nó tr thành b nh t t C ngh v m t ng i

mu n ng i nh ng không th ng i đ c b i vì ng i đó nói, "Tôi có chân - làm sao tôi có th ng i đ c?" Hay, ngh v m t ng i mu n gi yên t nh và im l ng và không th gi đ c yên t nh và im l ng b i vì ng i đó nói, "Tôi có tâm trí." i u đó là nh nhau

Ng i ta ph i tr nên có kh n ng t i m c ngay c công c g n g i nh t c a tâm trí c ng có th b g t sang bên và có th đ c t t đi i u đó có th đ c th c

hi n, đi u đó đã đ c th c hi n, nh ng đi u đó đã không đ c th c hi n trên qui mô l n Nh ng đi u đó

s đ c th c hi n ngày m t nhi u h n - đây là đi u tôi đang c g ng làm đây v i b n Tôi nói v i b n, tôi

th o lu n v n đ v i b n - đó là logic, đó là vi c dùng tâm trí Và r i tôi nói v i b n, "V t b tâm trí và đi vào

trong thi n sâu N u b n nh y múa, nh y múa toàn b

t i m c không còn m t ý ngh nào bên trong; toàn th

n ng l ng c a b n tr thành đi u múa Hay hát, ch hát

thôi Hay ng i, ch ng i thôi - trong to thi n, không

làm gì c ng cho phép m t ý ngh thoáng qua Yên

t nh, tuy t đ i yên t nh." ây là nh ng đi u mâu thu n

M i sáng b n thi n và m i sáng b n t i và nghe tôi

M i sáng b n nghe tôi và th r i b n đi và thi n i u

này là mâu thu n N u tôi ch là ng i Hi L p, tôi s nói

v i b n, tôi s t o ra trao đ i logic v i b n, nh ng th

thì tôi s không nói t i thi n i u đó là ngu ng c N u

mà tôi ch là ng i Hindu, s không c n nói v i b n

Tôi có th nói, " i và thi n đi, b i vì ph ng có ích gì

mà nói? Ng i ta ph i tr nên im l ng." Tôi là c hai

yêu có th t n t i gi a cái hai, phân c c; làm sao b n có

th yêu b n thân mình đ c? V i tâm trí Hi L p, chính

ý t ng v yêu b n thân mình là d h i: v i tình yêu,

c n có ng i khác

V i tâm trí Hindu, trong Upanishad3 h nói r ng

b n yêu v b n không ph i vì v b n đâu; b n yêu v

b n ch vì riêng b n thôi B n yêu b n thân mình qua cô

y B i vì cô y cho b n ni m hoan l c, đó là lí do t i sao b n yêu cô y - nh ng sâu bên d i, b n yêu ni m hoan l c riêng c a mình B n yêu con b n, b n yêu b n

c a b n, không ph i b i vì h mà b i vì b n Sâu bên

d i con b n làm cho b n sung s ng, b n c a b n cho

b n s khuây kho ó là đi u b n đang khao khát Cho nên Upanishad nói r ng b n yêu b n thân mình, th c s Cho dù b n nói r ng b n yêu ng i khác, đi u đó ch là

qua ph ng ti n đ yêu b n thân mình, con đ ng dài, vòng vo đ yêu b n thân mình

Ng i Hindu nói r ng không có kh n ng khác; b n

ch có th yêu b n thân mình Còn ng i Hi L p nói không có kh n ng nào đ yêu b n thân mình b i vì ít

nh t c n có hai ng i

N u b n h i tôi, tôi là c hai, ng i Hindu và ng i

Hi L p N u b n h i tôi, tôi s nói yêu là ngh ch lí Nó

là hi n t ng r t ngh ch lí ng c g ng qui nó thành

m t c c; c hai c c đ u c n Ng i khác là c n, nh ng trong tình yêu sâu s c ng i khác bi n m t N u b n quan sát hai ng i yêu, h là hai và m t cùng nhau ó

là ngh ch lí c a tình yêu, và đó là cái đ p c a nó - h là hai, vâng, h là hai; và v y mà h l i không là hai, h là

m t N u cái m t này mà không x y ra th thì tình yêu

là không th có đ c H có th làm cái gì đó khác nhân danh tình yêu N u h v n là hai và không là m t, th thì tình yêu đã không x y ra Và n u b n ch m t mình

và không có ai khác, th n a tình yêu c ng không th có

đ c

3

B các b n kinh c c a n

Làm sao tôi có th yêu t t h n?

Tình yêu là đ cho chính nó Nó không c n t t h n

n m tr i tình yêu là gì, và b n đang c g ng che gi u

vi c không có tình yêu c a mình trong ham mu n bi t

"làm sao yêu t t h n." Không ng i nào bi t t i tình

yêu l i có th h i câu h i này

Tình yêu ph i đ c hi u, không nh mê đ m sinh

h c - cái đó là thèm khát Cái đó t n t i trong t t c các

con v t; không có gì đ c bi t v nó c ; nó t n t i ngay

c trong cây c i Nó là cách th c t nhiên c a sinh s n

Ch ng có gì tâm linh trong nó c và ch ng có gì đ c bi t

cho con ng i Cho nên đi u đ u tiên là ph i phân bi t

cho rõ ràng gi a thèm khát và tình yêu Thèm khát là

đam mê mù quáng; tình yêu là h ng th m c a trái tim

im l ng, an bình, mang tính thi n Tình yêu ch ng có liên quan gì t i sinh h c hay hoá h c hay hoóc môn Tình yêu là chuy n bay c a tâm th c b n vào cõi

gi i cao h n, bên ngoài v t ch t và bên ngoài thân th Kho nh kh c b n hi u tình yêu là cái gì đó siêu vi t, th thì tình yêu không còn là câu h i n n t ng n a Câu h i

n n t ng là làm sao siêu vi t lên trên thân th , làm sao

bi t cái gì đó bên trong b n cõi bên kia - bên kia t t c

nh ng cái đo đ c ó là ý ngh a c a t matter - v t

ch t Nó b t ngu n t g c ti ng Ph n, matra, có ngh a

là vi c đo; nó ngh a là cái có th đ c đo T meter

(mét) b t ngu n t cùng g c này Câu h i n n t ng là làm sao v t ra ngoài cái đo đ c và đi vào trong cái không đo đ c Nói cách khác, làm sao đi v t ra ngoài

v t ch t và m m t b n h ng t i tâm th c nhi u h n

Và không có gi i h n cho tâm th c - b n càng tr nên

có ý th c, b n càng nh n ra nhi u th n a có th có phía tr c Nh b n đ t t i m t đ nh, thì đ nh khác n y sinh phía tr c b n Nó là cu c hành h ng v nh h ng Tình yêu là s n ph m ph c a tâm th c phát sinh

Nó c ng gi ng nh h ng th m c a hoa ng tìm nó

r ; nó không có đó Sinh h c c a b n là r ; tâm th c c a

b n là vi c n hoa Khi b n tr thành ngày m t là bông sen- tâm th c m ra, b n s ng c nhiên - gi t lùi l i -

v i m t kinh nghiêm vô cùng, đi u ch có th đ c g i

là tình yêu B n tràn đ y v i ni m vui th , tràn đ y v i phúc l c th , t ng th th t c a con ng i b n đ u nh y múa v i ni m c c l c B n gi ng h t nh đám mây m a

mu n m a xu ng và m a rào xu ng

yêu, và gi v yêu B n không th yêu đ c b i vì b n

không bi t tâm th c là gì B n không bi t satyam,

shivam, sundram; b n không bi t chân lí, b n không

bi t kinh nghi m v đi u thiêng liêng, và b n không bi t

h ng th m c a cái đ p B n có cái gì đ cho? B n

tr ng r ng th , b n là l h ng th Ch ng cái gì phát

tri n trong b n th b n, ch ng cái gì xanh t i Không

có hoa bên trong b n; mùa xuân c a b n còn ch a t i

Tình yêu là s n ph m ph Khi mùa xuân t i và b n

b ng nhiên b t đ u ra hoa, n hoa, và b n to ra h ng

th m ti m n ng c a mình - vi c chia s h ng th m đó,

vi c chia s s duyên dáng đó, vi c chia s cái đ p đó là

tình yêu

Tôi không mu n làm t n th ng b n nh ng tôi b t

l c, tôi ph i nói chân lí cho b n: B n không bi t tình

yêu là gì B n không th bi t đ c b i vì b n còn ch a

đi sâu h n vào trong tâm th c c a mình B n ch a kinh

nghi m b n thân mình, b n ch ng bi t gì v mình là ai

Trong mù quáng này, trong cái d t nát này, trong cái vô

th c này, tình yêu không phát tri n ây là sa m c mà

b n đang s ng trong đó Trong bóng t i này, trong sa

m c này, không có kh n ng cho tình yêu n hoa

Tr c h t b n ph i tràn đ y ánh sáng, và tràn đ y

ni m vui - tràn đ y t i m c b n b t đ u tuôn trào N ng

l ng tuôn trào đó là tình yêu Th thì tình yêu đ c

bi t t i nh s hoàn h o l n lao nh t trên th gi i Nó không bao gi ít h n, và không bao gi nhi u h n

M i hôm n tôi b t g p m t phát bi u: Ng i hoàn

h o là ng i nh n n i đau l n, và cho ng i khác n i đau còn l n h n Và k t qu ch là m t th gi i kh

M i ng i đ u c g ng là hoàn h o Và kho nh

kh c ai đó b t đ u c g ng đ c hoàn h o, ng i đó b t

đ u trông đ i m i ng i khác c ng hoàn h o Ng i đó

b t đ u k t án m i ng i, ng i đó b t đ u xúc ph m

m i ng i ó là đi u t t c các cái g i là thánh nhân

c a b n đã t ng làm trong nhi u th i đ i ó là đi u các tôn giáo đã làm cho b n - đ u đ c b n th b n b ng ý

t ng v hoàn h o

B i vì b n không th hoàn h o đ c, b n b t đ u

th y m c c m, b n đánh m t s kính tr ng b n thân mình Và ng i đã đánh m t s kính tr ng b n thân mình thì c ng làm m t đi t t c chân giá tr c a con

ng i Lòng kiêu hãnh c a b n đã b chà nát, nhân cách

c a b n đã b phá hu b i nh ng t m mi u nh hoàn

h o

Con ng i không th hoàn h o đ c Vâng, có cái

gì đó mà con ng i có th kinh nghi m, nh ng cái đó bên ngoài khái ni m thông th ng c a con ng i

Ch ng nào con ng i còn ch a kinh nghi m đ c cái gì

Khi b n nói v i ai đó, "Anh yêu em," b n đã bao

gi ngh b n ng ý gì không? y ch là mê đ m sinh

h c gi a hai gi i sao? Th thì m t khi b n đã tho mãn

s thèm mu n con v t c a mình thì t t c m i cái g i là

tình yêu s bi n m t Nó ch là c n đói và b n đã đáp

ng cho c n đói c a mình và b n đ c k t thúc Cùng

ng i đàn bà đó đang đi tìm đi u đ p nh t trên th gi i,

cùng ng i đàn ông đó đang có v gi ng nh Alexander

i - b n b t đ u ngh làm sao g t b ng i này đi!

Ph i r t sáng t m i hi u đ c b c th này do

Paddy vi t cho ng i yêu Maureen c a mình:

Em Maureen yêu d u c a anh,

Anh s trèo lên đ nh núi cao nh t vì em, và b i

trong vùng bi n hoang v ng nh t vì em Anh s ch u

đ ng b t kì gian nan nào đ có đ c m t kho nh kh c

bên em

Yêu em vô cùng, Paddy

T.B Anh s đ n g p em vào đêm th sáu n u tr i

N u b n th c s mu n bi t tình yêu, quên v yêu đi

và nh t i thi n N u b n mu n đem hoa h ng vào khu

v n c a mình, quên hoa h ng đi và ch m nom t i b i

h ng Cho nó ch t nuôi d ng, t i n c cho nó, ch m sóc đ nó nh n đ c đ ánh m t tr i, n c N u m i

th đ u đ c ch m sóc, vào đúng th i gian hoa h ng

đ c đ nh m nh t i B n không th đem chúng t i s m

h n, b n không th bu c chúng n s m h n Và b n không th yêu c u hoa h ng hoàn h o h n

B n đã bao gi th y hoa h ng không hoàn h o

ch a? B n còn mu n làm cái gì h n n a? M i hoa h ng trong tính duy nh t c a nó đ u hoàn h o r i Nh y múa trong gió, trong m a, trong ánh m t tr i b n không

th th y đ c cái đ p vô cùng, ni m vui tuy t đ i đó sao? Bông h ng bình th ng nh bé v n to ra s huy hoàng n kín c a s t n t i

Tình yêu là hoa h ng trong b n th b n Nh ng chu n b b n th b n đi - xua tan bóng t i và vô ý th c

Tr nên ngày m t t nh táo và nh n bi t, và tình yêu s

t i theo cách riêng c a nó, vào th i đi m riêng c a nó

B n không c n ph i lo âu v nó Và b t kì khi nào nó

t i, nó bao gi c ng hoàn h o