Trong vở kịch suất sắc của mình, Lưu Quang Vũ không đi đến chủ nghĩa bi quan cực đoan – hình ảnh Trương Ba, người làm vườn, người vun trồng sự sống tươi đẹp vẫn sống trong tư tưởng củ[r]
Trang 1Hồn trơng ba, da hàng thịt
(trích)
Lu Quang Vũ
A Mục tiêu cần đạt
Cảm nhận đợc :bi kịch của con ngời khi bị đặt vào nghịch cảnh phải sống nhờ , sống tạm và tráI tự nhiên khiến tâm hồn nhân hậu , thanh cao bị nhiễm độc và tha hóa trớc sự lấn át của thể xác thô
lỗ , phàm tục ; vẻ đẹp tâm hồn ngời lao động trong cuộc đấu tranh chống lại sự dung tục , bảo vệ quyền đợc sống trọn vẹn ,hài hòa giữa thể xác và tâm hồn , cùng khát vọng hoàn thiện nhân cách
*Thấy đợc kịch Lu Quang Vũ đặc sắc trên cả hai phơng diện : kịch bản văn học và nghệ thuật sân khấu bởi tính hiện đại kết hợp với các giá trị truyền thống , sự phê phán mạnh mẽ , quyết liệt và chất chữ tình đằm thắm bay bổng
B bài học
I Giới thiệu vài nét về L u Quang Vũ
+Sinh năm 1948 ở huyện Hạ Hoà - Phú Thọ
Quê gốc: Tỉnh Quảng Nam Thuở nhỏ học ở Phú Thọ Năm 1954 cùng gia đình chuyển về Hà Nội Tham gia quân đội một thời gian Tiếp đó là những ngày sống gian nan, cực nhọc của Lu Quang Vũ + Lu Quang Vũ bắt đầu sáng tác văn học từ những năm sáu mơi của thế kỉ XX Lu Quang Vũ đến với thơ và kịch Sau đó chuyển sang kịch Trong khoảng bảy, tám năm, Lu Quang Vũ hoàn thành
50 kịch bản, chiếm lĩnh rất nhiều sàn diễn trong nớc Nhiều vở đạt
giải cao: Sống mãi tuổi 17, Nàng Si-ta, Nếu anh không đốt lửa, Lời thề thứ 9, Khoảng khắc và vô tận, Tôi và chúng ta, Hồn Trơng Ba
da hàng thịt,
Năm 1988 Lu Quang Vũ mất đột ngột vì tai nạn giao thông cùng
vợ và con là nữ sĩ Xuân Quỳnh và Lu Quỳnh Thơ
+ Đóng góp của Lu Quang Vũ với ngành sân khấu : Lu Quang Vũ
đợc nhà nớc tặng giải thởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 2000
Trang 2II Văn bản vở kịch và đoạn trích
1 Tóm tắt vở kịch
- Vở kịch hồn Trơng Ba da hàng thịt đợc viết từ 1981 đến 1984 mới
ra mắt công chúng
+ Trơng Ba giỏi cờ làm nghề trồng vờn, khoảng hơn 50 tuổi, chất phác, cần cù, yêu vợ, thơng con cháu Do thái độ làm việc tắc tránh của Nam Tào, Bắc Đẩu (Thiên đình), Trơng Ba bị chết bất ngờ Vì thơng quý Trơng Ba đã từng chơi cờ với mình nên Đế Thích (vị tiên nổi tiếng cao cờ) đã cho hồn Trơng Ba nhập vào thân xác anh hàng thịt (vừa chết đợc một ngày) để đợc sống lại Thế là hồn Trơng Ba vẫn giữ nguyên vẹn nhng phải trú ngụ ở thân xác anh hàng thịt + Điều trớ trêu bất hạnh cũng bắt đầu xảy ra Hồn Trơng Ba không thể sống chung với vợ ngời hàng thịt Về nhà mình, hồn Trơng Ba cũng không đợc vợ con, cháu và bạn bè quý mến, yêu thơng vì thân xác thô kệch, tính cách thô thiển của anh hàng thịt Trơng Ba rất
đau khổ Cuối cùng Trơng Ba quyết định xin Đế Thích cho anh hàng thịt và Cu Tị (bạn cháu mình) sống lại, mình thì chết hẳn không nhập vào xác của ai nữa
2Nguồn gốc và sự sáng tạo của vở kịch
- Mợn truyện dân gian, nhng có nhiều sáng tạo ở truyện dân gian Hồn Trơng Ba cứ việc sống trong thân xác anh hàng thịt một cách bình thờng ở đây Lu Quang Vũ đã sáng tạo:
+ Diễn tả tình trạng trớ trêu, nỗi đau khổ giày vò của Trơng Ba + Quyết định cuối cùng giàu tính nhân văn
- Sự chuyển biến mạnh mẽ của xã hội, của văn học Việt Nam vào những năm tám mơi của thế kỉ XX Công cuộc đổi mới của Đảng phát động nhằm giải phóng sức sản xuất, phát huy mọi tiềm năng sáng tạo của nhân dân trong đó có ngời cầm bút Số phận con ngời, vấn đề cá nhân cần đợc khám phá Nhiều vấn đề nóng bỏng của đời sống nh chống tiêu cực đã trở thành cảm hứng của nhiều ngời Lu Quang Vũ đã viết vở kịch này trong hoàn cảnh ấy
- Mục đích: Với tinh thần chiến đấu mạnh mẽ, thẳng thắn của một nghệ sĩ hăng hái tham dự vào tiến trình cải cách xã hội, Lu Quang
Vũ sáng tác vở kịch này nhằm phê phán biểu hiện tiêu cực của lối sống lúc bấy giờ
* Chạy theo ham muốn tầm thờng về vật chất, chỉ muốn hởng thụ
để trở nên phàm phu, thô thiển
Trang 3* Ai cũng biết tâm hồn là quý, đời sống tinh thần đáng trọng mà chẳng chăm lo tới đời sống vật chất, không phấn đấu vì hạnh phúc toàn vẹn thì chỉ là biểu hiện chủ nghĩa duy tâm chủ quan, sự lời biếng
* Tình trạng con ngời phải sống giả, không dám, không đợc nh bản thân mình Đó là nguy cơ đẩy con ngời tới chỗ tha hoá do danh và lợi Nếu sống vay mợn, sống chắp vá không có sự hài hoà giữa vẻ
đẹp tâm hồn, nhân cách và nhu cầu vật chất thì con ngời chỉ gặp bi kịch mà thôi
* Cuộc sống con ngời chỉ thực sự hạnh phúc, chỉ có giá trị khi đợc sống đúng là mình, đợc sống tự nhiên trong một thể thống nhất
3 Vị trí đoạn trích
- Đây là một phần của cảnh 7 - cảnh cuối cùng của vở kịch Mâu thuẫn giữa hồn và xác lên đến căng thẳng Hồn có nguy cơ bị lấn
át (ngời thân trong gia đình xa lánh) Để từ đó dẫn đến quyết định cuối cùng
4 Hành động kịch
- Mâu thuẫn căng thẳng giữa tâm hồn thuần hậu với thể xác thô kệch để từ đó phơi bày những hiện thực tiêu cực của đời sống nhằm
đả kích và phê phán là hành động của vở kịch Cách giải quyết giàu tính nhân văn
C PHÂN TICH
1 Cuộc đối thoại giữa hồn và xác
- Hồn Trơng Ba đa xác hàng thịt về nhà mình Ngời ta phê phán
Tr-ơng Ba đổi tính, đổi nết Lí trởng lại đến sách nhiễu (hạch sách, vòi vẫm) Con trai Trơng Ba tỏ ra h hỏng Cháu gái không nhận ông Con dâu than phiền Hồn Trơng Ba rất đau khổ
Lợc thuật những đối thoại giữa hồn Trơng Ba và xác anh hàng thịt
- Không! Không! Tôi không
muốn sống nh thế này mãi
Tôi chán cái chỗ ở không
phải của tôi này lắm rồi! Cái
- Vô ích! Cái linh hồn mờ nhạt của ông Trơng Ba khốn khổ kia ơi! Ông không tách
ra khỏi tôi đợc đâu, dù tôi
Trang 4thân thể kềnh càng thô lỗ
này ta bắt đầu sợ mi Ta chỉ
muốn rời xác mi tức khắc
- Mày cũng biết nói kia à!
mày chỉ là xác thịt âm u, đui
mù
- Mày chỉ là cái vỏ bên
ngoài không có ý nghĩa gì
hết
- Nếu có thì chỉ là những
thứ thấp kém, con thú nào
cũng thèm ăn ngon, thèm
r-ợu thịt
- Im đi! Đấy là mày chứ, hơi
thở của mày
- Tao bảo mày im đi
- Không! Ta vẫn có đời sống
riêng trong sạch nguyên
vẹn, thẳng thắn
- Ta không muốn nghe mày
nữa
chỉ là thân xác
- Chính vì âm u đui mù mà tôi có sức mạnh ghê gớm, át cả linh hồn cao khiết của
ông đấy
- Có thật thế không?
- Tất nhiên, tất nhiên! Sao
ông không kể tiếp khi ông ở bên nhà tôi Khi ông đứng bên cạnh vợ tôi, tay chân run rẩy, hơi thở nóng rực
Cổ nghẹn lại Đêm ấy suýt nữa thì
- Thì tôi có ghen đâu ! Ai lại ghen với chính thân thể mình Ta nên thành thật với nhau một chút Chẳng lẽ
ông không sao xuyến chút gì cái món tiết canh cổ hũ Nào hãy thành thật trả lời
- Rõ ràng ông không dám trả lời Giấu ai chứ không thể giấu đợc tôi Hai ta đã hoà làm một
- Ông phải nơng nhờ tôi, chiều theo đòi hỏi của tôi
mà còn nhận là nguyên vẹn, thẳng thắn, trong sạch
- Ông cứ bịt tai lại! Chẳng
có cách nào chối bỏ đợc
đâu Sao ông khinh thờng tôi thế Tôi là bình chứa đựng linh hồn Nhờ tôi mà ông có thể làm đợc, nhìn đợc trời
đất, ngời thân Này! những
vị lắm chữ nhiều sách nh các ông là hay vin vào cớ tâm hồn là cao quý để rồi bỏ
Trang 5- Nhng nhng nhng
bê phần xác Mỗi bữa tôi đòi
ăn 8, 9 bát cơm, tôi thèm ăn thịt Hỏi có gì là lỗi nào?
Lỗi là ở chỗ không có đủ 8,
9 bát cơm cho tôi ăn
-> Qua sức căng của các đối thoại, Tương quan lượt lời: Xỏc: dài,
dày đặc, Hồn: ngắn, thưa thớt => sự lấn ỏt, thắng thế của Xỏc - sự đuối lớ, bất lực của Hồn => Hồn bị đẩy vào đường cựng, buộc phải xuụi theo những sự thật và lớ lẽ hiển nhiờn mà Xỏc chỉ ra
- Xung đột ngày càng đẩy lờn cao trào, Xỏc tung ra những lớ lẽ sắc bộn như dao mổ, khoột sõu vào nỗi đau bị tha húa của Hồn,ta nhận
ra sự đau đớn dằn vặt của Hồn Trơng Ba Nhng dù đau đớn đến đâu cũng không thoát ra đợc thân xác của anh hàng thịt Cuộc đối thoại kết thúc bằng sự lúng túng, cơ hồ nh thất bại của hồn Trơng Ba
->Tuõn theo trực giỏc nghệ thuật nhiều hơn là nhận thức triết học
rừ ràng, tỏc giả bằng một số chi tiết cho ta thấy cuộc vật lộn giữa
hồn “trương ba” và da “hàng thịt” thực chất là cuộc giao tranh giữa hai linh hồn tron một than xỏc Thõn xỏc nguyờn sinh của anh hàng thịt “cũng như của bất cứ một ai” khụng nghiện rượu, khụng bạo hành Nú nghiện rượu, nú bạo hành vỡ nú đó thấm chất linh hồn của anh đồ tể
- Linh hồn và thể xác không thể tách rời nhau Nhng phải là thể thống nhất Linh hồn phải đợc sống đúng trong thân xác của mình Không thể sống vay mợn, trú ẩn nơi không phải là của mình Sống
nh thế thì lúc nào cũng chỉ thấy bi kịch
Trang 6- Lên án hiện tợng chỉ lí thuyết suông đề cao tinh thần mà chẳng chú ý gì tới vật chất Đấy là biểu hiện của chủ nghĩa duy tâm chủ quan chứ không phải là duy vật biện chứng
2 Quyết định cuối cùng của Hồn Tr ơng Ba qua màn đối thoại với ng ời thân và đế thích.
Qua các lời thoại ta nhận thấy
- Sự chán chờng của vợ Trơng Ba
+ “Ông bây giờ thì còn biết đến ai nữa!
+ “Cha biết tôi đi cấy thuê, làm mớn ở đâu cũng đợc để ông đợc thảnh thơi với vợ ngời hàng thịt, còn hơn thế này” “ông đâu còn
là ông Trơng Ba làm vờn ngày xa nữa, ông biết không ”
- Đoạn tuyệt của cháu nội
+ “Tôi không phải là cháu của ông”
+ “Ông nội tôi chết rồi Từ nay ông không đợc động vào cây cối trong vờn của ông tôi nữa bàn tay giết lợn của ông làm gẫy cái chồi non, chân ông to bè nh cái xẻng, giẫm lên nát cả cây ông nội đời nào thô lỗ phũ phàng nh vậy”
+ “Ông xấu lắm, ác lắm, cút đi! Lão đồ tể cút đi
- Chán ngán của con dâu
+ “Con cảm thấy mỗi ngày thầy đổi khác dần, mất mát dần, mờ nhạt dần, nhoè đi con càng thơng thầy! nhng làm thế nào thầy
ơi!
- Cả nhà đang đau khổ, chán ngán tình cảnh hồn Trơng Ba sống trong thân xác anh hàng thịt Đấy là động lực để đi đến quyết định cuối cùng của hồn Trơng Ba.
- Thắp hơng mời Đế Thích xuống
- Đế Thích xuống cuộc đối thoại bắt đầu
Tóm lợc lời thoại của Hồn Trơng Ba và Đế Thích
- Ông Đế Thích ạ! tôi không
thể tiếp tục mang thân anh
- Có gì không ổn đâu!
Trang 7hàng thịt đợc nữa
- Tôi không đợc là tôi toàn
vẹn!
- Dù anh hàng thịt có tầm
thờng nhng đúng là của anh
ta, sẽ sống hoà thuận với
thân anh ta Chúng sinh ra
(hồn và xác) là để sống với
nhau
- Nêu ông không giúp tôi sẽ
nhảy xuống sông hay đâm
một nhát dao vào cổ, lúc đó
thì xác anh hàng thịt cũng
mất
- Không! tôi
- Để rồi mọi ngời lần lợt
nằm xuống mình tôi vẫn
phải sống với đám ngời hậu
sinh Những gì chúng thích
thì tôi ghét Những gì tôi
thích chúng chẳng a Tôi sẽ
bơ vơ lạc lõng Ông hãy
đ-a hồn cu Tị về nhập vào xác
nó, cho nó đợc sống lại
- Ông hãy cứu nó! ông phải
cứu nó! Ông có biết đứa con
với mẹ là thế nào không?
Còn to hơn cả ý định bà Tây
Vơng Mẫu nhà ông
- Tôi chẳng muốn nhập vào
ai cả
Hãy để tôi chết hẳn …
- Thế ông ngỡ tất cả mọi
ng-ời đều đợc toàn vẹn à! Tôi và ngay cả Ngọc Hoàng lắm khi cũng phải khuôn phép mình cho xứng với danh vị Ngọc Hoàng Dới đất trên trời đều thế cả
- Nhng hồn ông muốn trú vào đâu
- Tôi đã phạm phép giới một lần Tôi còn chờ xét xử Tôi chẳng sợ Vị trị cả tiên thần hết cả thì lấy gì cho dân chúng họ thờ
- Hay là ông nhập vào xác
cụ Tị
- Việc cu Tị chắc chắn có lệnh của bà Tây Vơng Mẫu
- Tôi sẽ làm cụ Tị sống lại Còn ông, ông muốn nhập vào ai?
Trang 8- Có những cái sai không
thể sửa đợc chỉ có cách là
đừng bao giờ sai nữa
- Ông hiểu rằng sống thế
này còn khổ hơn là cái
chết Cuộc sống giả tạo
này có lợi cho ai Hoạ chẳng
chỉ có lão lí trởng và đám
Trơng tuần hỉ hả thu lợi lộc!
Chỉ có bọn khốn kiếp là lợi
lộc
- Không còn cái vật quái gở
mang tên Hồn Trơng Ba da
hàng thịt nữa
Cái sai ấy đã đợc sửa để hồn
ông sống lại
- Trả thân xác này cho anh hàng thịt
Quan niệm: Cuộc sống thật đỏng quớ nhưng sống nhờ, sống gửi,
sống chắp vỏ, khụng được là mỡnh thỡ thật vụ nghĩa “Sống” đơn thuần chỉ là đời sống thực vật, “sống như thế nào” – sống “toàn vẹn” mới là đời sống của một con người Để cú được ý nghĩa chõn chớnh đú quả khụng dễ dàng
- Quỏ trỡnh đưa ra quyết định dứt khoỏt “chết hẳn”, Trương Ba đó thực hiện cuộc phục sinh tõm hồn mỡnh Người ta lại thấy một Trương Ba nhõn hậu, vị tha, giàu tỡnh thương hồn Trương Ba tự nguyện rỳt vào cừi hư vụ Vào hư vụ, chứ khụng phải vào bất tử Nộu cỏc nhõn vật Nguồn sỏng trong đời khụng cần đến sự bất tử, vỡ
họ toại nguyện với cuộc sống tuyệt đẹp mà họ tin, như ngọn đốc sỏng sẽ được truyền từ thế hệ này tới thế hệ khỏc, thỡ nhõn vật hụn Trương Ba, da Hàng Thịt chối từ sự bất tử, vỡ nhận nhận ra nú cũn tồi tệ hơn cuộc sống hữu tử Cựng với hồn Trương Ba, Đế Thớch cũng trối bỏ thiờn đường, tự nguyện nhận lấy số phận con người phải chết và xem ra ụng ta cú lớ: đối với những sinh linh bất toàn như ụng – mà trong vở kịch ta đang phõn tớch, những tiờn thỏnh
Trang 9thiên đường đều đầy rẫy tội lỗi, không khác gì loài người nơi hạ giới – thì bất tử là hình phạt còn nặng nề hơn và đáng sợ hơn cái chết Những ai có đức tin tôn giáo có thể chê trách những qua niệm siêu hình học thô sơ nông cạn của nhà viết kịch Việt Nam Lưu Quang Vũ, song chúng đâu phải là của riêng anh, chúng quá phổ biến trong loài người hiện nay Điều không thể không thừa nhận là: với quan niệm như thế về sự bất tử, cái kết của kịch trở lên bi đát hơn gấp bội Không còn cõi vĩnh hàng loài người ngàn đời mơ ước, không còn sự giả cứu cho những linh hồn tội lỗi và sự đền thưởng cho những linh hồn chân thiện Từ thế giới này, nơi những con người hướng thiện khổ đau, cô đơn và that bại, họ chỉ có thể trở về nơi hư vô tuyệt dịch Cái duy nhất mà họ có thể làm được như Trương Ba của Lưu Quang Vũ làm là chung thành đến cùng với bản chất của mình, giữ gìn cho bằng được, bằng giá của ngay
sự sống, cái phẩm giá con người của mình Chủ nghĩa anh hung của những người chiến bại, dĩ nhiên, là cái rất cao quý và có sức hấp dẫn thẩm mĩ và nó được tư tưởng và nghệ thuật loài người khai thác từ ngàn xưa Những phát triển thái quá, nó dẽ chuyển hoá (như trong triết học và văn học hiên sinh phương Tây một thời làm mưa làm gió trong thế kỉ qua) thành một thứ chủ nghĩa bi quan giáo điều, phủ định mọi khả năng chiến thắng của cái đẹp, cái thiện, cái chân Mà chủ nghĩa giáo điều, dưới mọi hình thức của nó
là tử thù cuả bi kịch thực thụ Bi kịch miêu tả sự bại vong của cái đẹp, cái thiện, cái chân, nhưng nó sống bằng sự phúc sinh của chúng, nó luôn luôn để chỗ cho “phép lạ”, cho cái huyền nhiệm của sinh tồn Trong vở kịch suất sắc của mình, Lưu Quang Vũ không đi đến chủ nghĩa bi quan cực đoan – hình ảnh Trương Ba, người làm vườn, người vun trồng sự sống tươi đẹp vẫn sống trong
tư tưởng của vợ ông, con dâu ông, cháu gái ông nhưng họ yếu đuối làm sao và bất lực làm sao trước xã hội, nơi những chủ nhận thực
sự là anh đồ tể sống lại trong than xác phù hợp với hắn, là con trai của Trương Ba thấm nhuần phép tồn tại ở đời này, là lũ quan chức tham nhũng vô liêm sỉ Những con người ấy sẽ thất bại trong thành đạt của họ, họ sẽ giận dữ đập tan những giá trị hôm qua họ mới dựng lên để chạy theo những giá trị mới mà không bao giờ mãn
Trang 10nguyện Vở kịch của Lưu Quang Vũ sở dĩ thu phục được nhiều khan giản nước ngoài, có lẽ bởi vì nó ứng hợp với tâm trạng phổ biển trong xã hội hiện đại - xã hội đã đánh mất niềm tin cũ vào giá trị siêu nhân loại và chưa tim thấy được cái gì để thay thế nó
3 Đoạn kết
+ Khung cảnh:
- Vườn cây: rung rinh ánh sáng > Không gian quen thuộc gắn với con người Trương Ba, tinh thần Trương Ba > nơi lưu dấu những hồi ức tươi đẹp về Trương Ba trong lòng người thân vẫn được vun xới, để lại chan hòa, ấm áp
- Cu Tí hồi sinh và mẹ con đoàn tụ > hạnh phúc trong trẻo, cảm động
+ Sự xuất hiện của Trương Ba:
- Qua lời văn: chập chờn xuất hiện > chỉ là cái bóng
- Qua lời Trương Ba: “Tôi vẫn ở liền ngay bên bà đây, ngay trên bậc cửa nhà ta, trong ánh lửa bà nấu cơm, cầu ao bà vo gạo, trong cái cơi bà đựng trầu, con dao bà giẫy cỏ… Không phải mượn thân
ai cả, tôi vẫn ở đây, trong vườn cây nhà ta, trong những điều tốt lành của cuộc đời, trong mỗi trái cây cái Gái nâng niu” > lời văn thấm đẫm cảm xúc, giàu chất thơ > chất trữ tình trong kịch Lưu Quang Vũ
- Qua đối thoại của cái Gái và cu Tị: cây na này ông nội tớ trồng đấy; qua hành động vùi hạt na xuống đất: “Cho nó mọc thành những cây mới Ông nội tớ bảo vậy Những cây sẽ nối nhau mà lớn