Chuyên đề chuyên sâu bồi dưỡng học sinh giỏi quốc gia. Chuyên đề bổi dưỡng, ôn thi học sinh giỏi. Tổng hợp và phân tích kiến thức chuyên sâu về điển hình văn học. Nhân vật điển hình và hoàn cảnh điển hình. Các đề văn hay và khó về nhân vật điển hình và hoàn cảnh điển hình.
Trang 1CHUYÊN ĐỀ BỒI DƯỠNG HSG QUỐC GIA
ĐIỂN HÌNH VĂN HỌC
Trang 2MỤC LỤC
I Khái niệm 3
1 Điển hình 3
2 Điển hình văn học 3
II Đặc điểm của điển hình văn học 4
1 Điển hình văn học là một hiện tượng nghệ thuật phổ biến, có sự phát triển qua các thời đại 4
2 Điển hình văn học có cơ sở là điển hình xã hội nhưng không đồng nhất với điển hình xã hội 4
3 Điển hình văn học là kết quả của sáng tạo, là kết tinh tài năng, kinh nghiệm nghệ thuật phong phú, vốn sống dồi dào, nhận thức sâu sắc của nghệ sĩ 5
4 Nhân vật điển hình và hoàn cảnh điển hình 6
5 Phân loại điển hình văn học 7
III Nhân vật điển hình 7
1.Các kiểu nhân vật điển hình trong văn học 7
2.Nghệ thuật xây dựng nhân vật điển hình trong văn học 10
IV Hoàn cảnh điển hình 14
2.Nhân vật điển hình trong hoàn cảnh điển hình 15
Trang 3I Khái niệm
1 Điển hình
- Theo từ điển TV, “điển hình” nghĩa là: có tính tiêu biểu nhất, biểu hiện tập trung và rõ nhất về bản chất của một nhóm hiện tượng, đối tượng
- Điển hình: Có những đặc điểm chung của đồng loại, giúp suy ra đặc điểm chung của đồng loại từ cá thể đã cho
- VD: trường hợp điển hình, ví dụ điển hình
2 Điển hình văn học
- Điển hình văn học: Là hình tượng nghệ thuật đặc sắc, độc đáo được miêu tả sinh động, hấp dẫn, khái quát được những nét bản chất nhất, quan trọng nhất của con người và đời sống
Trường Chinh: Điển hình văn học là “những nét, những tính cách cơ bản nhất, bản chất nhất, quan trọng nhất và nổi bật nhất trong đời sống xã hội được tập trung biểu hiện và nâng cao qua sự sáng tạo của nghệ sĩ, nhưng chung quy lại nó vẫn là cuộc sống”
- Tính cách điển hình: tính cách, phẩm chất của nhân vật, ở đó có sự tổng hợp, thống nhất hữu cơ giữa những đặc tính phổ biến và những đặc tính cá biệt, đặc thù trong 1 nhân vật
- Hoàn cảnh điển hình: Bối cảnh xã hội, tồn tại những mâu thuẫn, xung đột gay gắt nhất, trung tâm nhất của thời đại, chứa đựng những yếu tố kịch tính nhất, buộc nhân vật phải bộc lộ bản chất của mình Qua đó, ta thấy được số phận, tính cách của nhân vật một cách rõ nét nhất
- Nhân vật điển hình: kiểu nhân vật tiêu biểu, có những nét nổi bật, mang nét chung khái quát cho một kiểu người, lớp người Nhân vật điển hình là sự thống nhất giữa cái chung và cái riêng, giữa khái quát và cá biệt
Trang 4II Đặc điểm của điển hình văn học
1 Điển hình văn học là một hiện tượng nghệ thuật phổ biến, có sự phát triển qua các thời đại
Điển hình văn học có thể tìm thấy trong những sáng tác ưu tú thuộc mọi thời đại nhưng mức độ, ý nghĩa phổ biến và sức mạnh nghệ thuật của các điển hình k phải bao giờ cũng như nhau
- Trong văn học cổ đại, trung đại, trong các sáng tác của CN cổ điển: hình tượng điển hình chủ yếu khái quát những thuộc tính của loại
VD: Vũ Nương tiêu biểu cho cuộc đời, số phận người phụ nữ trong xã hội phong kiến (XH trọng nam khinh nữ, kiểu nhân vật liệt nữ)
VD: Thúy Kiều tiêu biểu cho người phụ nữ trong xã hội xưa tài sắc nhưng bất hạnh (hồng nhan bạc phận)
Ở Vũ Nương và Thúy Kiều, thuộc tính khái quát biểu hiện rõ nét, chưa thấy
có thuộc tính cá biệt
- Đến thế kỉ XIX, CN hiện thực mới sáng tạo được những điển hình đầy đặn,
hoàn chỉnh và mang nội dung cụ thể - lịch sử sâu sắc “Điển hình là con người cụ thể của một thời” (Tuốc-ghê-nhép)
2 Điển hình văn học có cơ sở là điển hình xã hội nhưng không đồng nhất với điển hình xã hội
- Cơ sở của điển hình nghệ thuật là điển hình xã hội Theo cách hiểu truyền thống, điển hình phải được cấu tạo sao cho có thể phản ánh một loại hiện tượng nào đó của đời sống Vì thế, điển hình luôn gợi ra hiện tượng của nó, làm liên tưởng đến cái tương tự ở ngoài đời
=>Nhân vật điển hình thường khái quát số phận và tính cách của một loại người, một tầng lớp hay một giai cấp
Trang 5VD: Chị Dậu – điển hình về số phận và tính cách của người phụ nữ nông thôn Việt Nam trước CM
=>Có khi nhân vật điển hình khái quát 1 loại hiện tượng xã hội nổi bật, phổ biến trong đời sống tinh thần của một dân tộc, ở 1 thời điểm lịch sử cụ thể VD: Chí Phèo – điển hình cho hiện tượng người nông dân bị lưu manh hóa trong xã hội nông thôn Việt Nam trước CM
VD: Belicop điển hình cho hiện tượng lối sống trong bao của tầng lớp trí thức Nga thế kỉ XIX
- Tuy nhiên, điển hình nghệ thuật không đồng nhất với điển hình xã hội
+ Điển hình xã hội k thể là cái cá biệt (nó là cái có tính “loài”)
+ Điển hình nghệ thuật cũng k phải là cái cá biệt nhưng bên cạnh nội dung của loài, nó lại đồng thời là cái “cá biệt”, là “một cá tính xác định” (dấu ấn sáng tạo của nhà văn)
Khái quát: điển hình nghệ thuật là sự thống nhất cao độ, hoàn mĩ giữa tính khái quát tập trung và tính cá thể sinh động
Nhiệm vụ của nhà văn: Phải phát hiện những chi tiết cá biệt, độc đáo, k lặp lại để làm bổi bật những nét, những tính cách quan trọng, những quan hệ tiêu biểu trong đời sống
3 Điển hình văn học là kết quả của sáng tạo, là kết tinh tài năng, kinh nghiệm nghệ thuật phong phú, vốn sống dồi dào, nhận thức sâu sắc của nghệ sĩ.
- Điển hình văn học bắt nguồn từ điển hình xã hội nhưng đó là sản phẩm của
sự hư cấu, mang dấu ấn cá tính sáng tạo của nhà văn
- Đều lấy chất liệu từ hiện thực đời sống nhưng mỗi nhà văn với vốn sống, vốn hiểu biết, quan niệm thẩm mĩ, quan niệm hiện thực, đời sống tình cảm… khác nhau sẽ có góc nhìn khác nhau, từ đó kiến tạo nên những hình tượng nghệ thuật điển hình riêng biệt, không thể trộn lẫn
Trang 6- Sáng tạo hình tương nhân vật điển hình còn phụ thuộc vào mục đích sáng tác của nhà văn
VD: Bối cảnh xã hội: Xã hội nông thôn Việt Nam trước CMT8
Ngô Tất Tố: Xây dựng nhân vật chị Dậu, điển hình cho số phận người phụ
nữ nông dân trong xã hội nông thôn VN trước CMT8
Nam Cao: Xây dựng nhân vật Chí Phèo, điển hình cho người nông dân bị bần cùng hóa và lưu manh hóa trong xã hội nông thôn VN trước CMT8
4 Nhân vật điển hình và hoàn cảnh điển hình
a Nhân vật điển hình
- Khái niệm: Nhân vật điển hình là kiểu nhân vật tiêu biểu, vừa có những nét riêng nổi bật lại vừa mang nét chung khái quát cho một kiểu người, lớp người
- Nhân vật điển hình có những nét riêng nổi bật: Nhân vật có tính cách riêng biệt, mạng đậm tính chất cá thể hóa, không thể trộn lẫn Những nét riêng cá biệt được biểu hiện qua diện mạo, trang phục, hành động, đời sống nội tâm…
- Nhân vật điển hình có những nét chung khái quát cho 1 kiểu người, lớp người: Nhân vật thể hiện một hoặc một số đặc điểm bản chất của hoàn cảnh
xã hội mà nhân vật đang sống, của tầng lớp, giai cấp mà nhân vật ấy thuộc về
VD: Chí Phèo
b Hoàn cảnh điển hình
- Hoàn cảnh là môi trường hoạt động của nhân vật, là phạm vi hiện thực khách quan tác động đến quá trình hoạt động của nhân vật Con người tồn tại
và phát triển trong những điều kiện tự nhiên và xã hội nhất định Môi trường này chính là hoàn cảnh của con người Môi trường hoạt động chủ yếu của
Trang 7con người là môi trường xã hội Cho nên, nội dung cơ bản của hoàn cảnh : quan hệ xã hội Trong xã hội có giai cấp, quan hệ xã hội là quan hệ giai cấp
- Hoàn cảnh điển hình là hoàn cảnh của các nhân vật được miêu tả trong tác phẩm, vừa có tính chất tiêu biểu và độc đáo, thể hiện được những tương quan bản chất của đời sống trong những mối liên hệ phát triển biện chứng của chúng với nhau
- Không có người nào là không tồn tại trong một hoàn cảnh Hoàn cảnh, vì vậy, là việc làm tất yếu để từ đó nhà văn tạo nên tính cách trong quá trình phản ánh Nhưng phản ánh nghệ thuật không phải là sự sao chép những cảnh ngộ tầm thường mà sự phân tích, phát hiện, thể hiện nội dung chủ yếu, mâu thuẫn cơ bản của những tương quan xã hội
5 Phân loại điển hình văn học
a Phân loại theo thể loại
- Điển hình trong tác phẩm trữ tình: Tâm trạng điển hình, tình cảm điển hình
- Điển hình trong tác phẩm tự sự: Hoàn cảnh điển hình, nhân vật điển hình
b Phân loại theo trào lưu văn học
- Điển hình trong văn học hiện thực
- Điển hình trong văn học lãng mạn
III Nhân vật điển hình
1 Các kiểu nhân vật điển hình trong văn học
a Các kiểu nhân vật điển hình trong văn học Việt Nam giai đoạn
1930-1945
a1 Trong văn học hiện thực phê phán giai đoạn 1930-1945
* Kiểu nhân vật lao động bị áp bức, bị dồn vào con đường tha hóa, nhưng cố vượt lên với tinh thần phản kháng.
Trang 8Tắt đèn và Bước đường cùng thể hiện sức mạnh quật khởi vốn tiềm tàng trong
nhân dân lao động Đó là những tác phẩm có hệ thống nhân vật thể hiện cái nhìn con người “trên tinh thần giai cấp” Chị Dậu bị dồn vào thế phải bán con, bán nhân phẩm nhưng vẫn giữ được bản chất tốt đẹp của mình Ngô Tất Tố đã phát hiện ra bản chất tốt đẹp tiềm ẩn của người nông dân Nguyễn Công Hoan lại là nhà văn có
ý thức đưa vào tác phẩm hình ảnh của người nông dân sớm giác ngộ tinh thần đoàn kết, lòng hữu ái giai cấp Những người nông dân giàu tinh thần phản kháng này là hình tượng đẹp của tác phẩm
* Kiểu nhân vật phản diện thuộc tầng lớp thống trị tự lao vào tha hóa đến mất hết tính người.
Sự phân biệt nhân vật phản diện, chính diện gắn với sự ra đời của giai cấp trong
xã hội Với những hình tượng nghị Quế, nghị Lại, nghị Hách, Bá Kiến, các nhà văn hiện thực có điều kiện lách sâu vào ung nhọt xã hội Ngòi bút của các nhà văn trở thành vũ khí chiến đấu, giáng vào đầu bọn quan tham lại nhũng, địa chủ phong kiến, tư sản mại bản những đòn hiểm Những hình tượng điển hình về nhân vật phản diện thuộc tầng lớp thống trị trong văn học hiện thực phê phán Việt Nam đã
“miêu tả đúng đắn những quan hệ thực tế, nó phá vỡ được những ảo tưởng có tính chất quy ước và đang thống trị nó về bản chất của các quan hệ này, làm lung lay được cái tinh thần lạc quan của thế giới tư sản gieo rắc hoài nghi về tính chất bất
biến của những cơ sở của trật tự hiện tồn” (Mác – Ăng ghen – Lênin bàn về văn học và nghệ thuật).
* Kiểu nhân vật “hãnh tiến” – tha hóa ngược ( Đỗ Văn Khang )
Xuân tóc đỏ là một nhân vật tính cách, một nhân vật điển hình của chủ nghĩa hiện thực, có tính cách phong phú và đa dạng, tiêu biểu cho loại người hạ lưu, vô học, nhờ hoàn cảnh “xã hội bát nháo” đã tạo điểu kiện cho hắn tiến thân trở thành một kẻ “nổi tiếng” Nó là một nhân vật “tiến lên trong xã hội tư sản hoàn toàn bằng
Trang 9con đường gian trá, bịp bợm” (Phan Cự Đệ) Hoàn cảnh đã tạo điều kiện rất thuận lợi để Xuân bước tới vinh hoa, phú quý, rồi chính nó “từ chỗ bị động, nó tiến lên chủ động, khai thác triệt để vận đỏ của nó” (Nguyễn Đăng Mạnh)
*Kiểu nhân vật bị tha hóa nhưng quyết không chịu tha hóa đến cùng.
Nhân vật Tám Bính của Nguyên Hồng và nhân vật Chí Phèo của Nam Cao tiêu biểu cho kiểu loại nhân vật này Trong tác phẩm của Nam Cao, kiểu con người tha hóa được khai thác một cách toàn diện và triệt để Tha hóa và chống lại tha hóa, các nhân vật đã phải trả một cái giá rất đắt cho chính mình Nguyên Hồng và Nam Cao đã cố gắng đi tìm những nét đẹp còn ẩn sâu trong tâm hồn của những con người bị tha hóa- một quan niệm rất tiến bộ của các nhà văn hiện thực phê phán Việt Nam
* Kiểu nhân vật tiểu tư sản trí thức bị tha hóa nhân cách với những bị kịch vỡ mộng.
Văn học hiện thực phê phán với đối tượng thẩm mỹ mới của mình đã sáng tạo được một kiểu nhân vật mới – những người trí thức Từng ôm ấp những hoài bão lớn, từng mơ ước và mơ ước đó là chính đáng, nhưng những nhân vật đó đều phải
gò mình trong hoàn cảnh, bị hoàn cảnh níu kéo Bi kịch của họ là cuộc giằng xé dai dẳng, giữa một bên là khát vọng cao cả và một bên là cuộc sống tầm thường Thứ, Điền, Hộ là những người trí thức đầy ước mơ, hoài bão, vật lộn trong những lo toan của đời thường, họ đều rơi và bi kịch vỡ mộng Chính điều này đã tạo ra phương diện tinh tế của văn học Nam Cao đã nói về họ với sự cảm thông sâu sắc
và hiểu biết thực sự
a2 Trong văn học lãng mạn Việt Nam giai đoạn 1930-1945
-Kiểu nhân vật nhà nho tài hoa bất đắc chí
VD: Huấn Cao
b Các kiểu nhân vật điển hình trong văn học Việt Nam 1945-1975
Trang 10- Kiểu nhân vật người lính / anh hùng
Ví dụ: Tnu, Việt
c Các kiểu nhân vật điển hình trong VHVN từ sau 1975
- Kiểu nhân vật người lính trở về sau chiến tranh
VD: nhân vật tôi trong “Bức tranh”
VD: Tướng Huân trong “Tướng về hưu”
- Kiểu nhân vật người phụ nữ sau chiến tranh
VD: Quỳ trong “Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành”, Thai trong “Cỏ lau”,
- Kiểu nhân vật người phụ nữ yêu chồng thương con giàu đức hi sinh:
VD: Người đàn bà hàng chài
2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật điển hình trong văn học
a Điển hình hóa nhân vật chính diện.
Chị Dậu là hình ảnh của một nhân vật chính diện tiêu biểu của văn xuôi hiện thực phê phán Đây là kiểu nhân vật gần với truyền thống, được xây dựng theo khát vọng của nhân dân : nhân vật chính diện bao giờ cũng đẹp và được thể hiện với bút pháp lý tưởng Vì vậy, nhân vật trung tâm ở đây là dạng nhân vật điển hình mà phần khái quát hóa thành công hơn phần cá thể hóa Nhà văn thường chú trọng miêu tả ngoại hình hơn là nội tâm Ngô Tất Tố là trường hợp tiêu biểu
b Điển hình hóa nhân vật phản diện.
Chọn nhân vật phản diện làm nhân vật trung tâm, văn học hiện thực phê phán thành công trong cách phản ánh các tưởng phản quái gở của thời đại Nguyễn Công Hoan rất có sở trường về điển hình hóa nhân vật phản diện Ông thường tô đậm một số nét điển hình của loại nhân vật này và phóng đại lên để người đọc dễ nhận diện Điển hình hóa nhân vật nghị Hách, Vũ Trọng
Trang 11Phụng đã tạo nên một nhân vật phản diện với nhiều đức tính xấu, thậm chí cực xấu Như vậy, tính cách điển hình của hắn hiện nguyên hình là một kẻ thống trị gian hùng và khả ố Hình tượng nghị Hách là hình tượng trung tâm
và nổi bật của tác phẩm lấn át nhân vật chính diện Điển hình hóa nhân vật
Bá Kiến, Nam Cao tập trung miêu tả tính cách nham hiểm hơn là chú trọng miêu tả hình thức Với các nhân vật phản diện này, văn xuôi hiện thực phê phán đã làm được một sứ mệnh rất cao cả đó là nhìn thấy và vạch rõ chân tướng cũng như bản chất của giai cấp thống trị và dự báo dự sụp đổ không
tránh khỏi của chúng
c.Điển hình hóa nhân vật dị dạng.
Điển hình hóa nhân vật dị dạng trở thành một đóng góp đáng kể của văn
xuôi hiện thực phê phán, mà tiêu biểu hơn cả là sáng tác của Nam Cao Ông hay ví von so sánh con người ứng với loài vật, đồ vật Những nhân vật này
bị hoàn cảnh làm méo mó đến mất cả nhân hình : xấu xí, dị dạng Trong khi
và đồng thời với việc đặt các nhân vật dị dạng thành nhân vật trung tâm của tác phẩm, nhà văn đã để cho các nhân vật bình thường khác xuống hàng thứ yếu, hoặc trong mối quan hệ khăng khít với nhân vật dị dạng để tô đậm thêm cuộc đời của kiểu nhân vật này Nam Cao chú trọng miêu tả sự băng hoại về mặt hình thức để nói lên sự tha hóa về mặt tâm hồn Bằng bút pháp cường điệu, lố bịch hóa nhân vật, tác giả tô đậm thêm tính bi kịch có tính quy luật
của một lớp người là nạn nhân của hoàn cảnh
d.Nhân vật được xây dựng từ nguyên mẫu, hoặc tự phân thân.
Lần đầu tiên trong lịch sử, nên văn học này đã coi chính đời sống cùng các quan hệ của nó trong dòng chảy lịch sử làm chất liệu của nghệ thuật Vũ Trọng Phụng và Nam Cao là hai nhà văn thường sử dụng nguyên mẫu cho
sáng tác Hầu hết các nhân vật trong Số đỏ đều có nguyên mẫu trong cuộc
Trang 12đời Về nhân vật Bá Kiến, Nam Cao từng mượn nguyên mẫu là nghị Bính.
Thứ (Sống mòn), Điền (Giăng Sáng), Hộ (Đời thừa) đều là những phân thân của Nam Cao Huyên trong Hai dòng sữa, Sinh trong Hơi thở tàn, An trong Ngọn lửa đều là những nhân vật mang dáng dấp của Nguyên Hồng.
e.Nghệ thuật sử dụng thời gian.
Thời gian nghệ thuật của văn xuôi hiện thực phê phán là thời gian hiện thực hàng ngày (không có thời gian tương lai), đôi khi tương lai cũng lóe lên nhưng rồi tắt ngấm Để khắc họa tính cách của những nhân vật điển hình rơi vào hoàn cảnh bế tắc thì thời gian thường là thời gian dồn nén (tận cùng, cuối tuần, cuối ngày, cuối năm, cuối vụ thuế), làm tăng thêm tình trạng gay
gắt của hoàn cảnh, tạo điều kiện để nhân vật bộc lộ tính cách (thời gian
trong Tắt đèn, Bước đường cùng, Giông tố) Thời gian trong Giông tố là thời gian bất thường, không ổn của các nhân vật Ngay sau thời điểm đó, cuộc
đời của các nhân vật chuyển sang một hướng khác mà thường là theo hướng
tiêu cực Số đỏ, Giông tố, Vỡ đê, Trúng số độc đắc lại tiêu biểu cho thời gian gấp gáp như sự đảo lộn của cuộc đời Thời gian nghệ thuật đa tuyến là một cách tân của văn xuôi hiện thực phê phán (Giông tố, Trúng số độc đắc, Sống mòn, Bỉ vỏ).
f.Nghệ thuật sử dụng không gian
Trong văn học hiện thực phê phán nổi bật lên là không gian tù túng, quẩn quanh dồn ép con người, không gian của những người bần cùng, của những người dưới đáy vô vọng Không gian riêng tư cá nhân – không gian điểm còn được miêu tả rất đậm nét trong nhiều tác phẩm Trong nhiều tác phẩm của dòng văn học này nổi bật lên sự đối lập một cách gay gắt giữa không gian với con người, tạo nên một kiểu khong gian cô đặc lại, bủa vây con người: hình ảnh của mặt trời, bầu trời Văn học hiện thực phê phán còn